– ورالماندار كوشىنىڭ توقىراۋىنا ءارتۇرلى سەبەپ كوپ, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن ءسۇلتانالى بازارباي ۇلى, – ونىڭ ءبارىن ايتىپ تاۋىسۋ مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن الداعى ۋاقىتتا ورالماندار كوشى جالعاسادى دەگەن ء ۇمىت بار. ويتكەنى جاقىندا مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ابدىقالىقوۆانىڭ توراعالىعىمەن «وتانداستار» قورى قامقورشىلار كەڭەسىنىڭ باسقوسۋى ءوتتى. ەندىگى ءۇمىت وسى – «وتانداستار» قورىندا. ەلباسى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ V قۇرىلتايىندا «وتانداستار» قورىن قۇرىپ, وسى قور ارقىلى دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنا شەتەلدەگى اعايىنمەن بايلانىس جاساۋدى مىندەتتەگەن بولاتىن. دەمەك, بۇدان بىلاي اتالمىش قوردىڭ ارقاسىندا ورالماندار كوشى قايتا جاندانادى دەگەن ء ۇمىتىمىز بار.
– تۇسىنىكتى. ءۇمىت اقتالۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە قانداي ماسەلەلەر ەسكەرىلۋى كەرەك جانە «وتانداستار» قورى مەن قاۋىمداستىق بىرلەسىپ جاسايتىن كەشەندى باعدارلاما قابىلدانادى دەيسىز, وسى قۇجاتتا نەندەي ماسەلەلەر باستى نازاردا بولعانى ءجون.
– ەڭ الدىمەن باعدارلامادا ورالماندار كوشىنىڭ ماڭىزدىلىعى مەن قاجەتتىلىگى جان-جاقتى اشىلىپ كورسەتىلۋى كەرەك. قازىر ەلباسى مەملەكەتىمىزدى دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا جەتكىزۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. سونىڭ ءبىر سالاسى – دەموگرافيا. قازىر ەلىمىز تۇرعىندارى 18 ميلليوننان اسىپ, 19 ميلليونعا بەت الدى. كەڭ-بايتاق جەردى جيىرما ميلليونعا جەتپەيتىن حالىقپەن ەركىن يگەرە الامىز با؟ ونىڭ ۇستىنە دەموگرافيالىق ءوسىمىمىز دە كورشىلەس ەلدەرمەن سالىستىرعاندا وتە تومەن. مىسالى, 1967 جىلى قازاقستاندا 12,4 ميلليون, وزبەكستاندا 10,8 ميلليون حالىق بولعان ەكەن. ياعني ءبىز كورشىلەرىمىزدەن 2 ميلليونداي ارتىق بولىپپىز. ارادا ەلۋ جىل وتكەندە, ياعني 2017 جىلعى ەسەپ بويىنشا وزبەكستان حالقى 34 ميلليونعا جاقىنداپ, ءۇش ەسەگە كوبەيىپتى. تۇرىكمەنستان, تاجىكستان, قىرعىزستان حالقى دا ءۇش ەسە وسكەن. وكىنىشكە قاراي, ءبىز بار بولعانى جارتى ەسە عانا ءوسىپ, 18 ميلليوننان ارەڭ اسىپ وتىرمىز.
تۇرعىندار سانى وسپەۋىنە ءبىر سەبەپ – ەلدى تاستاپ شەتكە كوشۋشىلەر كوپ. ايتالىق, كەيىنگى 10 جىلدا ەلىمىزدەن 324 مىڭ ادام سىرتقا كوشكەن. ال كەلۋشىلەر بار بولعانى 283 مىڭ ادام. ونىڭ سىرتىندا بالا تۋ جونىندەگى جاعدايىمىز دا ءماز ەمەس. 1980 جىلدارى رەسپۋبليكا كولەمىندە ءبىر جىلدا 800 مىڭ ءسابي دۇنيەگە كەلسە, قازىر بۇل كورسەتكىش ەكى ەسە ازايىپ, 400 مىڭنىڭ اينالاسىندا بولىپ تۇر.
دەموگرافيالىق جاعدايىمىز وسى قالپىنان وزگەرمەسە, بۇل فاكتور ەكونوميكامىزعا كەرى اسەر ەتەرى انىق. مىسالى, ءبىر عانا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا بۇگىنگى تاڭدا تۇرعىندارى 50 ادامعا جەتپەيتىن 100 ەلدى مەكەن بار ەكەن. ولاردىڭ 38-ءى جاقىن ارادا مۇلدەم جابىلادى. قالعاندارىنىڭ بولاشاعى بۇلدىر. ياعني حالقىمىز نەعۇرلىم تەزىرەك كوبەيسە, ەكونوميكامىز دا سوعۇرلىم تەز داميدى, قورعانىسىمىز دا نىعايا تۇسەدى.
نەگىزى ايتپاعىمىز, ەلىمىزدەگى دەموگرافيالىق جاعداي سىرتتان كەلەتىن ورالماندارعا تىكەلەي بايلانىستى. سوعان وراي «وتانداستار» قورى مەن قاۋىمداستىق بىرلەسىپ جاسايتىن باعدارلامادا جوعارىدا اتاپ وتىلگەن دۇنيەلەر ەسكەرىلۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن.
– ەلىمىزدەگى دەموگرافيالىق احۋالعا ورالمان باۋىرلاردىڭ قوسار ۇلەسى زور دەمەكسىز عوي. ەندەشە قانداستارىمىزدى اتاجۇرتقا ورالتۋدىڭ باستى-باستى تەتىكتەرى باعدارلامادا كورىنىس تاپقانى دۇرىس شىعار؟
– ارينە. ورالماندار كوشىن ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى ءوزىمىزدىڭ بۇعان دەيىنگى جاقسى ىستەرىمىزدى قازىرگى جاعدايعا بەيىمدەپ, ودان ءارى دامىتۋىمىز قاجەت. سونىمەن بىرگە جىبەرگەن كەمشىلىكتەرىمىزدەن ساباق العان ءجون. سونىمەن قاتار گەرمانيا, يزرايل سياقتى ەتنوستىق كوشتى جاقسى جۇرگىزەتىن مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەپ, ونىڭ وڭتايلى تۇستارىن وزىمىزدە پايدالانۋ كەرەك. وسى ەكى ماسەلەنىڭ بىرىنشىسىنە, ياعني ء وزىمىزدىڭ ورالمان كوشىنە قاتىستى جەتىستىكتەرىمىزگە توقتالايىن. توقسانىنشى جىلدارى شەتەل قازاقتارىنىڭ قازاقستانعا ورالۋعا دەگەن قۇلشىنىسى ەرەكشە بولدى. ولار اتاجۇرتقا اعىلىپ كەلىپ جاتتى. قازاقستان ۇكىمەتى دە كوشى-قونعا ايرىقشا ىنتا-ىقىلاس تانىتىپ, جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋعا كوڭىل ءبولىپ, جاعداي جاسادى. مىنا جاعى موڭعوليا, سوناۋ اراب ەلدەرى مەن تۇركياعا دەيىن ارنايى ۇشاقتار جىبەرىپ, اعايىنداردى جۇزدەپ, مىڭداپ كوشىرىپ اكەلدى. بۇل جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋعا سول كەزدەردە كوشى-قوننىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن سايات بەيسەنوۆ, عازيز ەسمۇحانوۆ, پامير كاماليەۆ, مۇحيت ءىزبانوۆ, مارات قوناقباەۆ, دانيار ارعىنباەۆ, احمەت ابيبەكوۆ, مارات توقسانباەۆ جانە باسقا دا ازاماتتار ەرەكشە ەڭبەك ءسىڭىردى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى پاسپورت جانە ۆيزا جۇمىستارى باس باسقارماسىنىڭ باستىعى ءومىرباي مۇساەۆ تا بۇل يگىلىكتى ىسكە ايرىقشا جاناشىرلىق تانىتتى. مارقۇم قالداربەك نايمانباەۆ باستاعان دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دە وسى قىزۋ ءىستىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى. ءبىز قازاقتار تۇراتىن شەت- ەلدەرگە ءجيى شىعىپ, ولارعا اتاجۇرتقا ورالۋدىڭ جول-جوباسىن كورسەتىپ, كەلەتىن وتباسىلاردىڭ ءتىزىمىن جاساپ, كوشى-قون مەكەمەلەرىنە وتكىزۋدى تۇراقتى جۇرگىزدىك. جەرگىلىكتى اكىمشىلىكتەرمەن بايلانىس جاساپ, كەلگەن ورالمانداردىڭ دۇرىس ورنالاسىپ, جاڭا ورتاعا تەز بەيىمدەلۋىنە قولدان كەلگەنشە كومەكتەستىك.
ناتيجەسىندە, جىل سايىنعى كوشى-قون كۆوتاسىنىڭ سانى 20 مىڭ وتباسىنا دەيىن جەتتى. ەتنوستىق كوش وسى قالپىمەن توقتاماي جۇرە بەرگەندە قازىرگى كەزدە ورالماندار سانى ءبىز ايتىپ جۇرگەن ءبىر ميلليون ەمەس, ودان الدەقايدا كوپ بولاتىنى انىق ەدى. بىراق...
– ءيا, بىراق دەمەكشى ۋاقىت وتە كەلە كوشتىڭ قارقىنى سايابىرسىپ, توقتاۋعا شاق قالدى. بۇعان نە سەبەپ؟
– مۇنىڭ سەبەپتەرى ءارتۇرلى. مىسالى, ءبىر كەزدە ورالماندارمەن اينالىسقان كوشى-قون كوميتەتى قاقپاقىلعا ۇشىراپ, اقىرىندا جابىلىپ تىندى. قازىر ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىندا باسقارما عانا. قىزمەتكەرلەرى ساناۋلى, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى, ۇلكەن شارۋا تىندىرۋى ەكىتالاي. بۇل ءبىر. ەكىنشى سەبەپ – بۇل جۇمىستى جۇرگىزۋدىڭ جۇيەلەنگەن باعدارلاماسى بولماۋى. مۇنداي باعدارلاما «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭ نەگىزىندە جاسالۋى ءتيىس ەدى. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى بۇل زاڭعا وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار كوپ ەنگىزىلدى. جاڭا جوبانى دايىندايتىن جۇمىس توبى مەن دەپۋتاتتار زاڭنىڭ وسى جولعى نۇسقاسى وتە كەرەمەت, ورالماندارعا بارلىق جاعداي جاسالادى دەگەن اڭگىمە ايتادى. بىراق زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن ونىڭ ء بارى جايىنا قالادى. ورالمانداردىڭ جاعدايى جەڭىلدەمەك تۇگىلى بۇرىنعىدان قيىنداي تۇسەدى. بۇل تۋرالى كەزىندە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە «قابىلدانعان زاڭ قايدا قالدى؟» دەگەن پروبلەمالىق ماقالا دا جاريالاعانىم بار.
– ەندى جوعارىدا ايتىلعان «وتانداستار» قورى مەن قاۋىمداستىق بىرلەسىپ جاسايتىن باعدارلاماعا قايتا ورالساق. ءسىز كوشى-قون جايىمەن ەرتەدەن تانىس, تاجىريبەلى تۇلعا رەتىندە جوعارىداعى باعدارلاماعا ءوز تاراپىڭىزدان قانداي ۇسىنىس بەرەر ەدىڭىز؟
– مەن ءۇشىن جاڭا باعدارلامادا كوشى-قون ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ, ورالمانداردى كوبەيتۋدىڭ بارلىق مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلۋى اسا ماڭىزدى. بۇل جونىندەگى ءبىراز ۇسىنىستارىمدى جوعارىدا شەت جاعالاتىپ ايتتىم دا. دەگەنمەن بىرنەشە ماسەلەگە نازار اۋدارعىم كەلەدى. اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا ورالمانداردى كوبەيتۋدىڭ ەكىنشى جولى – وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ەتنوستىق كوشتى جۇرگىزۋدەگى وزىق تاجىريبەلەرىن ء تيىمدى پايدالانۋ دەگەن ەدىم. بۇل وتە ماڭىزدى شارۋا. كوپتەگەن مەملەكەتتەر رەپاتريانتتاردى, بىزدىڭشە ايتقاندا ورالمانداردى كوشىرىپ الۋدى ولاردىڭ بۇرىننان ءومىر ءسۇرىپ جاتقان تۇرعىلىقتى جەرىنەن باستايدى. اتاجۇرتقا ۆيزانىڭ قاي تۇرىمەن قونىس اۋدارادى, بارعان سوڭ تۇراقتى تۇرۋعا, تىركەلۋگە, ازاماتتىق الۋعا قانداي قۇجاتتار كەرەك بولادى – ونىڭ ءبارى سول جاقتا دايىندالادى. شەكارادان وتكەندە كىم كۇتىپ الادى, قاي وڭىرگە ورنالاسادى, باسپانا ماسەلەسى قالاي شەشىلەدى, نە جۇمىس ىستەيدى – ءبارى دە ەسكەرىلەدى. ەتنوستىق كوشتى ۇيىمداستىرۋدا ءبىز دە وسىنداي وركەنيەتتى جولعا ءتۇسۋىمىز كەرەك. «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭدا مۇنىڭ ءبارى ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە جۇكتەلگەن. بىراق ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن بۇل ءالى كۇنگە ورىندالماي كەلەدى. وسى ماسەلەنى رەتتەۋ كەرەك.
ەكىنشىدەن, ورالمانداردى كۇتىپ الىپ ورنالاستىرۋ ماسەلەسىمەن ەشكىم اينالىسپايتىنىن جوعارىدا ايتتىق. دەيتۇرعانمەن ءبىراز وبلىستاردا ورالماندارعا ارنالعان بەيىمدەۋ ورتالىقتارى بار. بىراق ولاردىڭ جۇمىسى بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي ەمەس. بولاشاقتا وسى ماسەلە دە نازاردا بولعانى ءجون.
ورالمانداردىڭ تۇراقتى تىركەلىپ, ازاماتتىق الۋىنداعى قۇجاتتاردى ازايتقان ءجون. سوڭعى جىلدارى ولارعا اۋەلى ىقتيار حات بەرۋ كەرەك, ازاماتتىققا قۇجاتتى سودان كەيىن وتكىزەدى دەگەن ەرەجە شىقتى. بىراق ىقتيار حات – ازاماتتىق الماي, بەلگىلى ءبىر ۋاقىتقا دەيىن عانا تۇراتىن تۇلعالارعا بەرىلەتىن قۇجات. سوندىقتان قازاقستاندا تۇراقتى قالاتىندارعا بىردەن ازاماتتىق بەرگەن ءجون. باسقا ەلدەردە وسىنداي.
مىسالى, كۇنى كەشە رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين دۇنيەنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ورىستار مەن ءورىستىلدى ازاماتتاردى ەشقانداي كەدەرگىسىز, اۋرە-سارساڭعا سالماي ميلليونداپ قابىلداپ, بىردەن ازاماتتىق بەرەتىن باعدارلاماعا قول قويدى. ەندى الەمنىڭ ءار تارابىنان رەسەيگە رەپاتريانتتار تولاسسىز اعىلاتىنى انىق. ال ءبىز ورالمانداردىڭ كەلۋىن جەڭىلدەتپەك تۇگىلى, نەشە ءتۇرلى سىلتاۋمەن بارعان سايىن قيىنداتۋدان تانباي وتىرمىز.
– اڭگىمەمىزدىڭ سوڭىندا ءوزىڭىز ۇزاق جىل جۇمىس ىستەگەن دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى ۇجىمىنا قانداي تىلەك ايتار ەدىڭىز؟
– «وتانداستار» قورىنىڭ قۇرىلۋىنا بايلانىستى قاۋىمداستىقتىڭ جۇمىسىن قازىرگىدەن كۇشەيتىپ, جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە ۇلكەن مۇمكىندىك تۋدى. ارقا سۇيەيتىن وسىنداي تىرەگى بولماعاندىقتان قاۋىمداستىق كەزىندە كوپ قيىندىققا دۋشار بولدى. اسىرەسە قارجى ماسەلەسىنىڭ دۇرىس شەشىلمەۋى شارشاتاتىن. قىزمەتكەرلەر جارىتىمسىز جالاقىعا جۇمىس ىستەدى. جوسپارلانعان ءىس-شارالارعا كەرەكتى ازىن-اۋلاق قارجىنى اركىمگە الاقان جايىپ, ارەڭ الاتىنبىز. قارجىنىڭ جوقتىعىنان قانشاما جوسپارىمىز جۇزەگە اسپاي قالدى. الماتىدان استاناعا كوشىپ, قىزمەتكەرلەر قۇرامى تۇگەلدەي جاڭارعان قاۋىمداستىق ەندىگى جەردە مۇنداي قيىندىقتاردان قۇتىلىپ, قاناتىن كەڭ سەرمەپ, بيىككە كوتەرىلەدى دەپ ويلايمىن.
اڭگىمەلەسكەن بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
