قازاقستاندا ۇلتتىق ۆاليۋتا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىن ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 1993 جىلعى 12 قاراشاداعى №1399 جارلىعىمەن 1993 جىلعى 15 قاراشادا اينالىمعا ەنگىزىلدى. كەيىننەن, ياعني 1998 جىلدان باستاپ, 15 قاراشا كاسىبي مەرەكە رەتىندە «ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگە كۇنى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارجى جۇيەسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ مەرەكەسى» بولىپ بەلگىلەندى.
بيىل ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ نىشانى, قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى – تەڭگەنىڭ اينالىمعا ەنگەنىنە 25 جىل بولادى. اتالعان ايتۋلى مەرەكەمەن قارجىگەرلەردى, بانك قىزمەتكەرلەرىن جانە بارشا وتانداستارىمىزدى شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىز!
تاريحي تۇرعىدان العاندا شامالى كەزەڭ ىشىندە ەلىمىز تۇتاس داۋىرگە بارابار جولدان ءوتتى. ۇلتتىق ۆاليۋتا ەلدىڭ ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتتى, ونى اينالىمعا ەنگىزۋ ارقىلى اۋقىمدى نارىقتىق قايتا قۇرۋعا جول اشىلدى. بۇگىندە ەلىمىزدە زاماناۋي نارىقتىق ەكونوميكا قۇرىلدى. قازاقستان الەمدىك دوستاستىقتا كوپتەگەن ەلدەر ءۇشىن سەنىمدى ارىپتەس بولا وتىرىپ, ءوزىنىڭ دەربەس جولىمەن دامۋ ۇستىندە. وسى ورايدا تەڭگەنىڭ پايدا بولۋ تاريحىن تاعى ءبىر ەسكە الايىق.
ءوز جولىمەن
توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا نە بولعانى كوپشىلىكتىڭ ەسىندە شىعار: كەزىندە كسرو-نىڭ قۋاتتى ەكونوميكاسى ءتۇرلى سەبەپتەرمەن كۇيرەۋگە جاقىن بولدى. بارلىق وداقتىق رەسپۋبليكالار 1990-1991 جىلدارى تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ, كسرو قۇرامىنان شىققان سوڭ, وداق تاراپ كەتتى. الايدا بانك جۇيەسى ءبىر مەزەتتە قۇلدىراي المادى, ءالى دە ورتاق ۆاليۋتا – رۋبل ارقىلى بىرىڭعاي تولەم جۇيەسى بولدى. ۇلتتىق ۆاليۋتالار ءالى قولدانىسقا ەنبەگەن كەزەڭ ەدى. بالتىق جاعالاۋى رەسپۋبليكالارىن قوسپاعاندا, بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ اۋماعىنداعى اقشا جۇيەسىن كسرو مەملەكەتتىك بانكى 1991 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن باسقاردى. ال 1992 جىلدان باستاپ رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ورتالىق بانكى (بۇدان ءارى – رف وب) باسقاردى. سوعان قاراماستان, بىرىڭعاي قارجى-بيۋدجەت جۇيەسى 1991 جىلدان باستاپ قۇلدىراي باستادى, جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا وداقتىق بيۋدجەت ءىس جۇزىندە جۇمىس ىستەۋىن توقتاتتى. وداقتىق بيۋدجەتتەن دوتاتسيالار, سالىقتاردىڭ وداقتىق بيۋدجەتكە كەلىپ ءتۇسۋى توقتاتىلدى. ارينە ءبىز, بانكيرلەر, رۋبل ايماعىنىڭ دا ەرتە مە, كەش پە, كۇيرەيتىنىن كۇتتىك. جۇيەلىك قارجى داعدارىسى باستالدى, بۇل اۋقىمدى ەكونوميكالىق داعدارىسقا ۇلاستى. جاپپاي تولەم جاساماۋ داعدارىسى پايدا بولىپ, ەكونوميكاداعى جاعداي تەز ناشارلاپ كەتتى.
ءدال وسى كەزەڭدە, 1992 جىلعى قاڭتاردا مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مەملەكەتتىك بانكىنىڭ (ۇمب) باسقارما توراعاسى بولىپ تاعايىندالدىم, جەدەل جانە ستراتەگيالىق سيپاتتاعى كوپتەگەن جيناقتالعان پروبلەمالاردى شەشۋگە تۋرا كەلدى. ۋاقىتتى جوعالتپاي اقشا-كرەديت قاتىناستارى سالاسىنداعى جاڭا باسقارۋ جۇيەسىن قۇرۋ بويىنشا شۇعىل شارالاردى قولدانۋ قاجەت بولدى, بۇل جۇيە نەعۇرلىم ءتيىمدى جۇمىس ىستەيتىن ونەركاسىپتىك كەشەندەردى جانە اگرارلىق سەكتوردى قولداۋ مەن ساقتاۋ بويىنشا قاجەتتى شەشىمدەر قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, بىرىڭعاي رۋبل ايماعىنىڭ تولىق كۇيرەۋىنە جول بەرمەس ەدى. الداعى بۇكىل قايتا قۇرۋدىڭ باستى ماقساتى − قازاقستاننىڭ بانك جۇيەسىنىڭ دەربەستىگىن, ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە ءوزىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىمەن بۇرىنعى ورتالىقتىڭ ارالاسۋىنسىز ءوز اقشا-كرەديت ساياساتىن جۇرگىزە الۋىن قامتاماسىز ەتۋ بولدى.
«تەڭگە» جوباسى تۋرالى
1992-1993 جىلدارى ۇمب الدىندا تۇرعان بارلىق مىندەتتەردىڭ ىشىندە ۇلتتىق ۆاليۋتانى دايىنداۋ جانە ونى اينالىمعا ەنگىزۋ جوباسى ەڭ جاۋاپتى ءارى شۇعىل مىندەت بولدى. ۇلتتىق ۆاليۋتانى دايىنداۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ ماعان ۇمب باسقارما توراعاسى رەتىندە بەرگەن العاشقى تاپسىرمالاردىڭ ءبىرى ەدى. بۇل ءىرى ءارى كەشەندى جوبا بولاتىن. ونى ىسكە اسىرۋ بانك جۇيەسىندە اۋقىمدى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋدى, بۇرىن قازاقستاندا بولماعان اقشا نارىعىنىڭ جاڭا ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋدى تالاپ ەتتى. بۇل رەتتە ينفراقۇرىلىمنىڭ بۇكىل وبەكتىلەرى ۇلتتىق ۆاليۋتانى اينالىمعا ەنگىزگەن ساتكە دەيىن قۇرىلۋعا ءتيىس بولاتىن.
جوبانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا ءبىز كوپ قيىندىقتى ەڭسەردىك. ەڭ الدىمەن, جوبا اسا قۇپيا بولدى, تيىسىنشە, ول وتە قاتاڭ قۇپيا رەجىمدە جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس ەدى. جوبانىڭ قۇپيا بولۋىنا قازاقستاندا 1992 جىلدىڭ باسىندا دەربەس بانك جۇيەسى قالىپتاسپاۋى دا نەگىز بولدى. ءىس جۇزىندە ەلىمىزدە كسرو بۇرىنعى مەمبانكىنىڭ بۇرىنعى فيليال جەلىسى جۇمىس ىستەدى, ونى ماسكەۋدەگى باس ءوفيسى باسقاراتىن. بۇدان باسقا ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا اسكەري-دالالىق بانكتەردىڭ, بۇرىنعى وداقتىڭ قورعانىس كەشەنى كاسىپورىندارىنىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسى جانە قازاقستاننىڭ بۇكىل ەكونوميكاسى رەسەيمەن جانە بۇرىنعى كسرو-نىڭ باسقا رەسپۋبليكالارىنىڭ ەكونوميكاسىمەن تىعىز بايلانىستى بولدى. ولاردىڭ بارلىعى دا بىرىڭعاي ۆاليۋتا – كەڭەس وداعىنىڭ ءرۋبلىن پايدالانۋىن جالعاستىردى. بۇرىنعى وداقتىڭ ەكونوميكاسى تۇپكىلىكتى بولىنگەن جوق ەدى, بارلىعى قالىپتاسقان وندىرىستىك بايلانىستاردى, ءداستۇرلى وتكىزۋ نارىقتارىن جوعالتپاۋعا تىرىستى. بۇرىنعى وداق رەسپۋبليكالارى ۇكىمەتتەرىنىڭ تاراپىنان جاڭا ورتاق اقشا جۇيەسى تۋرالى ءتۇرلى ينتەگراتسيالىق باستامالار كوتەرىلدى, الايدا تاۋەلسىزدىك جاعدايىندا بانكيرلەردىڭ ورتاسىندا ونى ىسكە اسىرۋعا ەشقانداي سەنىمدىلىك بولمادى. وسى جاعدايدا ۇلتتىق ۆاليۋتانى قۇرۋمەن اشىق اينالىسۋ ءىس جۇزىندە مۇمكىن بولمادى. سوندىقتان ۇمب جوبانى جالعىز ءوزى, قاتاڭ قۇپيادا, قالىڭ جۇرتشىلىق, دەپۋتاتتىق كورپۋس, مينيسترلەر كابينەتى ارقىلى اتقارۋشى بيلىك جانە بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تاراپىنان قاجەتتى كومەكسىز جۇزەگە اسىرۋعا ءماجبۇر بولدى. بۇل ۇمب-نىڭ ءىس-قيمىل ەركىندىگىن تەجەدى. وسىعان وراي ۇمب جۇرتشىلىق جانە دەپۋتاتتىق كورپۋس تاراپىنان كوپتەگەن ورىنسىز سىنعا ۇشىرادى. جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتتارى ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ماسەلەنى ارا-تۇرا كوتەرەتىن, ال مەن ۇلتتىق ۆاليۋتانى دايىنداۋ جۇمىسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىنا قاراماستان, جۇرتشىلىققا جانە جوعارعى كەڭەسىنە بۇل ماسەلە بويىنشا قابىلدانىپ جاتقان شارالار تۋرالى اشىق ايتا المادىم. ول كەزدە, قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس ۇمب پارلامەنتكە – جوعارعى كەڭەسكە باعىندى. سوندىقتان دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ ىشىنەن «تەڭگە» جوباسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋ بارىسى تۋرالى قازاقستان جوعارعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى س.ءابدىلدين جانە قارجى جانە بيۋدجەت جونىندەگى تۇراقتى كوميتەتتىڭ توراعاسى س.تاكەجانوۆ ءبىلدى. ال قالعان ادامدارعا «تەڭگە» جوباسى بەلگىسىز ەدى. قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ ەلدىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ە.اسانباەۆتى «تەڭگە» جوباسىنىڭ جالپى ۇيلەستىرۋشىسى ەتىپ تاعايىندادى. تيىسىنشە, ۇمب ە.اسانباەۆپەن تىعىز جۇمىس ىستەدى, ونىڭ قاتىسۋىمەن اعىمداعى ماسەلەلەر تالقىلانىپ, ءتيىستى شەشىمدەردىڭ جوبالارى پىسىقتالدى. ە.اسانباەۆ جانە ۇمب مەملەكەت باسشىسىنا جوبانىڭ ىسكە اسىرىلۋ بارىسى تۋرالى تۇراقتى تۇردە حابارلاپ وتىردى, ال پرەزيدەنت سوڭعى نۇسقاسىندا قاجەتتى شەشىمدەر قابىلداپ, ۇمب-عا تۇراقتى قولداۋ كورسەتىپ وتىردى.
ديزاين جانە ءوندىرىس
«تەڭگە» جوباسى ۇمب ءۇشىن مۇلدەم جاڭا جۇمىس بولدى. بىزدە بانكنوتتار شىعارۋ, ۆاليۋتا نارىعى, ۆاليۋتالىق رەزەرۆتەر ەشقاشان بولعان جوق. سوعان سايكەس دايىن ماماندار دا بولمادى, قاراجات تا جەتكىلىكسىز ەدى. مەملەكەت باسشىسى «تەڭگە» جوباسىن اياقتاۋ مەرزىمىن 1993 جىلعى 1 ءساۋىر دەپ بەلگىلەدى. شەشىمدەردى وتە قىسقا مەرزىمدە قابىلداۋ قاجەت-ءتىن. 1992 جىلعى اقپاندا ءبىزدىڭ سۇراتۋىمىزعا وراي ۇلىبريتانيا, اقش, جاپونيا, فرانتسيا جانە گوللانديا بانكنوت فابريكالارىنان ۆاليۋتا شىعارۋعا ۇسىنىستار كەلىپ تۇسە باستادى. جوبانى ورىندايتىن فيرمانى تاڭداۋ قاجەت بولدى. وسى ماقساتتا مەن, م.تۇرسىنوۆ, ە.قوجامۇراتوۆ جانە ت.سۇلەيمەنوۆ بانكنوت ءوندىرىسىن زەردەلەۋ ءۇشىن 1992 جىلعى ناۋرىزدا ۇلىبريتانياعا, ساۋىردە فرانتسياعا باردىق. فيرمالاردىڭ باعا ۇسىنىستارىن مۇقيات زەردەلەپ, تالداۋ ناتيجەسىندە, تەحنولوگيانى, شىعارىلاتىن بانكنوتتار ساپاسىن زەردەلەپ, 1992 جىلعى ساۋىردە ۇلىبريتانيانىڭ «حارريسون مەن ۇلدارى» دەپ اتالاتىن فيرماسى جوبانىڭ ورىنداۋشىسى رەتىندە ايقىندالدى. بانكنوت ءوندىرىسىنىڭ كوپتەگەن ماسەلەلەرى بويىنشا كەڭەسشىمىز بولعان فيرمامەن ىنتىماقتاستىعىمىز باستالىپ كەتتى.
جۇمىس بارىسىندا بانكنوت ءوندىرىسى ەرەكشە جانە قىمباتقا شىعاتىن ءوندىرىس ەكەندىگى بەلگىلى بولدى. جوبا ميلليونداعان قارجىنى تالاپ ەتتى, ونىڭ ىشىندە بانكنوتتار ديزاينىنىڭ شىعىنى جالپى شىعىننىڭ كەمىندە 30-35%-ىن قۇرادى. قاراجاتتى ۇنەمدەۋ ماقساتىندا ءبىز فيرماعا بانكنوت ديزاينىن ءوز كۇشىمىزبەن, قازاقستان سۋرەتشىلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن دايىنداعىمىز كەلەتىنىن حابارلادىق. ۆاليۋتا ديزاينىن دايىنداۋ ت.سۇلەيمەنوۆ باسقارعان قازاقستان ديزاينەرلەرىنىڭ وداعىنا تاپسىرىلدى. جۇمىس توبىنىڭ قۇرامىنا 6-7 قازاقستاندىق سۋرەتشى كىردى. ولار ۇكىمەتتىڭ جابىق رەجىمدەگى, ءتيىستى كۇزەتى بار ساياجايلارىنىڭ بىرىندە جۇمىس ىستەدى. ءبىر ايدىڭ ىشىندە ۇلتتىق ۆاليۋتا ديزاينىنىڭ ءتورت نۇسقاسىنىڭ نوبايى دايىن بولدى. ءبىرىنشى نۇسقادا بانكنوتتار نوبايىندا قازاقتىڭ ويۋ-ورنەگى باسىم ەدى. ەكىنشى نۇسقادا بانكنوتتار امەريكالىق دوللارعا, ءۇشىنشىسى بەينە ۋلترازاماناۋي تۇردە بەرىلگەن گوللانديا ۆاليۋتاسىنا ۇقساس بولاتىن. ءتورتىنشى نۇسقادا پورترەتتەر سالىندى. وسى ءتورت نۇسقانىڭ ىشىندە قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار, قازاقتىڭ بەلگىلى مادەنيەت جانە عىلىم قايراتكەرلەرىنىڭ پورترەتتەرى سالىنعان ديزاين تاڭداپ الىندى.
1992 جىلعى قىركۇيەكتە «حارريسون مەن ۇلدارى» فيرماسى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ جوبا كۇيىندەگى دانالارىن دايىندادى. ونى مەملەكەت باسشىسى ماقۇلدادى جانە تاپسىرىستى ورنالاستىرۋعا رۇقسات بەردى. ديزاين نوبايىنىڭ نۇسقاسىن ونەركاسىپتىك نۇسقاعا اۋىستىرۋدىڭ كۇردەلى پروتسەسىنەن كەيىن 1992 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا بانكنوتتاردىڭ بارلىق نومينالدارى بويىنشا ونەركاسىپتىك ديزاينى وندىرىسكە جىبەرىلدى. 1992 جىلعى جەلتوقساننىڭ ورتاسىندا لوندوندا مەن «حارريسون مەن ۇلدارى» فيرماسىندا بانكنوتتاردىڭ ونەركاسىپتىك ۇلگىلەرىنە قول قويدىم, سودان قازاقستان بانكنوتتارىنىڭ ءوندىرىسى باستالىپ كەتتى. ال 1993 جىلعى ناۋرىزدىڭ سوڭىنا قاراي قازاقستاننىڭ العاشقى اقشاسىن شىعارۋ اياقتالدى. تەڭگە جوعارى ساپالى بولىپ قانا قويماي, ونىڭ قورعانىش دەڭگەيى دە جوعارى بولدى. كەيبىر نومينالداردىڭ 18-گە دەيىن قورعانىش ەلەمەنتى بولدى. «حارريسون مەن ۇلدارى» فيرماسى ءبىزدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتامىز – تەڭگەنى دايىنداعانى ءۇشىن ۇلىبريتانيا كورولەۆاسى جىل سايىن ۇزدىك ساپالى ءونىم ءۇشىن بەرەتىن مەدالمەن ناگرادتالدى.
قازاقستانعا جەتكىزۋ
1993 جىلعى ساۋىردە ۆاليۋتانى انگليادان ەلگە تاسىمالداۋ باستالدى. بانكنوتتار ۇشاقپەن تەك تۇنگى ۋاقىتتا عانا جەتكىزىلدى. ول كەزدە لوندونعا دەيىن توقتاماي ۇشۋ تەحنيكالىق تۇرعىدان مۇمكىن بولمادى, ۇشاققا جانارمايدى قازاقستان اۋماعىندا عانا قۇيۋ قاجەت بولدى. جاسىرۋ ءۇشىن ەرەكشە جۇك وسى ماقساتتا اعىلشىن ءتىلىن – حالىقارالىق ناۆيگاتسيا قىزمەتتەرىنىڭ ءتىلىن مەڭگەرگەن, تاڭداپ الىنعان ۇشقىشتاردىڭ ەكى ەكيپاجىمەن ەكى جولاۋشىلار ۇشاعىندا تاسىمالداندى. بانكنوتتار «قۇپيا» دەگەن گريفپەن «ۇكىمەتتىك ارنايى جۇك» رەتىندە شاعىن مەتالل كونتەينەرلەردە تاسىمالداندى جانە ولارعا كەدەندىك تەكسەرۋ جۇرگىزىلمەدى. جۇككە ۇب-نىڭ اسكەري قارۋ الىپ جۇرۋگە قۇقىعى بار قىزمەتكەرلەرى عانا ىلەسىپ ءجۇردى. ولار كۇزەتتى, تيەۋدى جانە سوڭعى قابىلداۋ ورنىنا دەيىن جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتتى. ارينە مۇنداي جۇكتى تاسىمالداۋ تاسىمالداۋشىلار جانە كەدەندىك باقىلاۋ جۇيەسى ءۇشىن ادەتتەگىدەي بولعان جوق, سوعان بايلانىستى بىرنەشە رەت قالىپتان تىس جاعداي دا ورىن الدى. ءبىر كۇنى اقتاۋ قالاسىنداعى اۋەجايدا ۇشاققا جانارماي قۇيۋ كەزىندە قولىندا قارۋى بار كەدەن قىزمەتكەرىنىڭ ءبىرى «ۇكىمەتتىك جۇكتى» كەدەندىك تەكسەرۋدەن وتكىزۋدى تالاپ ەتىپ, ءبىزدىڭ كولىگىمىزدى كەشىكتىردى. تاعى ءبىر جاعداي رەسەي اۋماعىندا بولدى. جانارماي قورىن دۇرىس ەسەپتەمەگەن ەكيپاج اقتاۋ اۋەجايىنا جەتە الماي, رف شەكارالىق قالالارىنىڭ بىرىندەگى اۋەجايعا قونۋعا ءماجبۇر بولدى. ەكى جاعدايدا دا ورىن العان جاعدايدى ءساتتى شەشە الدىق. كونتەينەرلەردى اشۋ قۇقىعىنسىز قابىلداۋدى جانە ساقتاۋدى ۇمب-نىڭ تاراز قالاسىنداعى رەزەرۆتىك جەراستى ساقتاۋ ورنىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جۇزەگە اسىردى. وسىلايشا ۇلتتىق ۆاليۋتانى شىعارۋ جانە ونى قازاقستانعا ەشبىر قيىندىقسىز جەتكىزۋ 1993 جىلعى مامىردىڭ باسىندا اياقتالدى.
تەڭگەنى ەنگىزۋ الدىنداعى جاعداي
بولاشاق ۇلتتىق ۆاليۋتا جۇمىس ىستەيتىن قارجى نارىعىنىڭ نەگىزگى ينفراقۇرىلىمدىق وبەكتىلەرى بۇرىن قازاقستاندا بولعان جوق. ونىڭ ءبارى ماسكەۋدە, ياعني باسقا ەلدىڭ مەنشىگىندە قالدى. ولاردى قازاقستاندا ءىس جۇزىندە جوق جەردەن جاساۋ قاجەت بولدى. بانك جۇيەسىنىڭ بارلىق ينفراقۇرىلىمى وتە قارقىندى, ۇب-نىڭ مەنشىكتى كىرىستەرى ەسەبىنەن, بيۋدجەت قاراجاتىن جانە سىرتتان قارىز الماي قۇرىلدى. 1993 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنىڭ سوڭىنا قاراي قازاقستاننىڭ ۆاليۋتا بيرجاسى, باعالى قاعازداردى شىعارۋ فابريكاسى, تەڭگە سارايى, التىن ۆاليۋتا رەزەرۆتەرى, التىن ۆاليۋتا رەزەرۆتەرىنە ارنالعان مەملەكەتتىك ساقتاۋ ورنى جانە حالىقارالىق تولەم جۇيەسى قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەي باستادى.
بارلىق ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى 1993 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ءىس جۇزىندە اياقتاي وتىرىپ, ۇب ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋگە جانە وسى باعىتتاعى كەز كەلگەن وقيعانىڭ وربۋىنە دايىن بولدى. بىراق وقيعالار بولجانعانعا قاراعاندا, ءبىرشاما وزگەشە ءوربىدى. ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ ءتۇرلى سەبەپتەر بويىنشا كەيىنگە قالدىرىلدى. رەسپۋبليكانىڭ ۇكىمەتى رۋبل ايماعىن ساقتاۋ ساياساتىن جۇرگىزە وتىرىپ, تمد ەلدەرىنىڭ ۇكىمەتتەرىمەن جانە رف وب-مەن كوپتەگەن كەلىسسوز جۇرگىزدى. وسى جۇمىستاردىڭ بارىسىندا ءارتۇرلى ۇكىمەتارالىق كوپجاقتى جانە ەكىجاقتى كەلىسىمدەر جاسالدى. وكىنىشكە قاراي بۇل كەلىسسوزدەر مەن كەلىسىمدەردىڭ ەلەۋلى وڭ ناتيجەلەرى بولمادى. 1993 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا بالتىق ەلدەرى, سونداي-اق ۋكراينا, بەلارۋس, قىرعىزستان, ولاردان كەيىن وزبەكستان مەن تۇرىكمەنستان ۇلتتىق ۆاليۋتالارىن اينالىمعا ەنگىزدى. رەسەي 1993 جىلدىڭ باسىندا ءوز ۆاليۋتاسىن ەنگىزۋگە كۇشەيتىلگەن دايىندىقتى باستادى. رەسپۋبليكانى قولما-قول بانكنوتتارمەن قامتاماسىز ەتۋ كۇرت ناشارلادى. بۇل جالاقى مەن الەۋمەتتىك تولەمدەردى تولەۋ كەزىندە كوپتەگەن ىركىلىستەرگە الىپ كەلدى. جاعداي وتە كۇردەلى ەدى. ءالى ەسىمدە, 1993 جىلعى تامىزدا, ءبىر اي ىشىندە مەن جانە ورىنباسارلارىم قازاقستانعا جۇمىسشىلارعا جالاقى بەرۋ, حالىققا الەۋمەتتىك تولەمدەر تولەۋ ءۇشىن قاجەتتى قولما-قول اقشا بەرۋ جونىندەگى ءبىر عانا وتىنىشپەن رف وب باسشىلىعىمەن كەزدەسۋ ءۇشىن ماسكەۋگە 17 رەت باردىق. 1993 جىلعى شىلدە ايىنىڭ ورتاسىندا رەسەيدىڭ ەكونوميكا مينيسترلىگىندە رەسەي مەن قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەمەرلەرى باسشىلىق جاساعان ۇكىمەتتىك دەلەگاتسيالارى اراسىندا ەكونوميكا, قارجى مينيسترلەرىنىڭ جانە ورتالىق بانكتەر باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن رۋبل ايماعىنا بايلانىستى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ بويىنشا كەزەكتى كەزدەسۋ ءوتتى. وسى كەزدەسۋدە رەسەي تارابى بىزگە بۇرىنعى رۋبل ايماعىنىڭ توقتاتىلاتىنى, ال جاڭا رۋبل ايماعىنا قازاقستاننىڭ قابىلدانبايتىنى تۋرالى اشىق مالىمدەدى. بىرىڭعاي رۋبل ايماعىن ساقتاۋ بويىنشا جۇرگىزىلگەن جۇمىس مۇلدەم تىعىرىققا تىرەلدى. رەسەي 1993 جىلعى 26 شىلدەدە ءوز ۆاليۋتاسى – رف مەملەكەتتىك نىشانى بار ءرۋبلدى اينالىسقا ەنگىزدى. سونىمەن قاتار رەسەي ءوز اۋماعىندا قىركۇيەك ايىنان باستاپ 1961, 1991, 1992 جىلدارداعى كەڭەس رۋبلدەرىنىڭ جانە رەسەيدىڭ 1992 جىلعى رۋبلدەرىنىڭ, سونداي-اق كسرو مەن رەسەي وب مونەتالارىنىڭ اينالىستا ءجۇرۋى توقتاتىلاتىنىن جاريالاي وتىرىپ, تمد رۋبل ايماعىنان شىقتى. رەسەيدىڭ جاڭا رۋبل ايماعىنا ءوزىنىڭ اقشا-كرەديت جۇيەسىن قۇرا الماعان, ءالى ازامات سوعىسى ءجۇرىپ جاتقان تاجىكستان عانا جىبەرىلدى.
قازاقستان ۇكىمەتى رۋبل ايماعىنا كىرۋ يدەياسىنان باس تارتپاي, وسى باعىتتاعى جۇمىستى جالعاستىردى. الايدا ماسكەۋ قويعان تالاپتار ءبىز ءۇشىن ءىس جۇزىندە ءتيىمسىز بولدى. قازاقستان جاڭا رۋبل ايماعىنا كىرۋ ءۇشىن كەمىندە 700 ملن اقش دوللارى مولشەرىندەگى جيناقتالعان التىن ۆاليۋتا رەزەرۆتەرىن رەسەيگە تولىق بەرۋگە, بيۋدجەت تاپشىلىعىنىڭ دەڭگەيىن كەلىسۋگە جانە ورتاق رۋبل نەگىزىندە رف وب اقشا-كرەديت ساياساتىنا باعىنۋعا ءتيىس بولدى. قازاقستان ءۇشىن بۇل ءىس جۇزىندە ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىكتەن تولىق باس تارتۋدى ءبىلدىردى. ۋاقىت ءوتىپ جاتتى, كەلىسىمگە قول جەتكىزىلمەدى, ال قولما-قول اقشامەن قامتاماسىز ەتۋ قارقىندى تۇردە ناشارلاي باستادى. 1993 جىلعى قىركۇيەكتىڭ باسىنان باستاپ رف وب قازاقستانعا قولما-قول اقشا بەرۋدى تولىق توقتاتتى. 1993 جىلعى تامىزدىڭ سوڭىندا بۇرىنعى وداقتىڭ كەڭەس رۋبلىنەن باس تارتقان بارلىق رەسپۋبليكاسى وزدەرىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىن ەنگىزدى. قازاقستان 1993 جىلعى قىركۇيەكتەن باستاپ ءىس جۇزىندە جوق مەملەكەتتىڭ كەڭەستىك اقشا بەلگىلەرىن پايدالانۋدى جالعاستىرىپ وتىرعان جالعىز ەل بولدى. وسىعان بايلانىستى قازاقستاننىڭ اۋماعىنا بۇكىل ەكونوميكانى تۇبەگەيلى بۇزا وتىرىپ, ەشكىمگە قاجەتى جوق كەڭەستىك اقشا بەلگىلەرىنىڭ شەكتەن تىس اكەلۋ قاۋپى تۋدى. قولما-قول اقشامەن قامتاماسىز ەتۋ كەزىندە قالىپتاسقان جاعدايدىڭ كۇرت ناشارلاۋى, سونداي-اق كەڭەستىك اقشا بەلگىلەرىنىڭ قازاقستاننىڭ اۋماعىنا جاپپاي «تاستاۋدىڭ» باستالۋى تۋرالى 1993 جىلعى قىركۇيەكتە مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆقا جان-جاقتى باياندادىم. ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانى قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋدى سۇرادىم, بۇل كەزدە ۇلتتىق ۆاليۋتا دايىندالىپ قويعان ەدى. وسى ۇسىنىستى 1993 جىلعى قازاننىڭ باسىندا ەل ۇكىمەتى قولدادى. شەشۋشى ءسات باستالعان كەزدە (1993 جىلعى قىركۇيەكتىڭ سوڭى), پرەزيدەنت باستامانى ءوز قولىنا الىپ, مينيسترلەر كابينەتىنە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بانكىنە ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ بويىنشا جۇمىستى باستاۋعا تاپسىرما بەردى.
ايىرباستاۋ
ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ 1993 جىلعى 15 قاراشاعا بەلگىلەندى. ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ الدىندا (12 قاراشا) مەملەكەت باسشىسى تەلەديدار مەن راديو بويىنشا تىكەلەي ەفيردە ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ تۋرالى حابارمەن قازاقستان حالقىنا ۇندەۋ جولدادى. ول ميلليونداعان تەلەديدار كورەرمەندەرىنىڭ الدىندا تاماشا ديزاينى جانە ۇزدىك ساپاسى بار ۆاليۋتانىڭ بارلىق نومينالىن كورسەتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇندەۋىنەن كەيىن مەن تەلەديدار مەن راديو بويىنشا تىكەلەي ەفيردە كسرو مەمبانكى مەن رەسەي بانكىنىڭ 1961-1992 جىلدارداعى ۇلگىدەگى قازىناشىلىق جانە بانكتىك بيلەتتەرىن ۇلتتىق ۆاليۋتا تەڭگەگە ايىرباستاۋ ءتارتىبىن جاريالادىم.
ءرۋبلدى ۇلتتىق ۆاليۋتاعا ايىرباستاۋ 15 قاراشادا ساعات 8-دە باستالدى جانە ءۇش كۇن ىشىندە رۋبل مەن تەڭگە قاتار قولدانىلۋعا ءتيىس ەدى. 1993 جىلعى 18 قاراشادان باستاپ ۇلتتىق ۆاليۋتا قازاقستان اۋماعىندا جالعىز زاڭدى تولەم قۇرالى بولدى. ۆاليۋتالاردى ايىرباستاۋ وتە جاۋاپتى, تەحنيكالىق جاعىنان وتە كۇردەلى ءىس-شارا بولدى. اقشانى ايىرباستاۋ پروتسەسى وسى پروتسەسكە قاتىسقان ادامداردان كۇش-جىگەرىن تولىق جۇمىلدىرۋدى, جوعارى اتقارۋشىلىق ءتارتىپتى تالاپ ەتتى. ءبىز ساعات سايىن قۇب-نىڭ تومەنگى قۇرىلىمدارىنىڭ, بانكتەردىڭ باسشىلارىمەن بايلانىستا بولدىق, اقشا ايىرباستاۋ جونىندەگى جاعدايدى قاداعالاپ وتىردىق جانە اقشا ايىرباستاۋ پروتسەسىندە تۋىنداعان ءتۇرلى پروبلەمالاردى شەشە وتىرىپ, 30-دان اسا جەدەل نورماتيۆتىك نۇسقاۋلار شىعاردىق. اقشا ايىرباستالعان كۇندەرى بۋحگالتەرلىك اپپارات, كاسسالىق قىزمەت كورسەتۋ جانە ينكاسساتورلىق قىزمەت قىزمەتكەرلەرىنە جۇكتەمە بىرنەشە ەسە ءوستى. جوعارى جاۋاپكەرشىلىك پەن كاسىبي قاسيەتتەرىن كورسەتە وتىرىپ, اقشا ايىرباستاۋعا تارتىلعان بانك جۇيەسىنىڭ ءار قىزمەتكەرى تاۋلىگىنە ءوز جۇمىس ورنىندا 14-16 ساعات بويى جۇمىس ىستەدى. بۇل رەتتە اقشا ايىرباستاۋ ىسىنە مەنىڭ ورىنباسارلارىم م.تۇرسىنوۆتىڭ, ا.دۋدكيننىڭ, ن.ابدۋللينانىڭ, بارلىق وبلىستىق باسقارما باستىقتارىنىڭ, قۇب اۋداندىق قۇرىلىمدارى, ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر باسشىلارىنىڭ جانە نەگىزگى جۇكتەمەنى كوتەرگەن جانە تاپسىرىلعان بۇكىل حالىقتىق ىسكە جاۋاپتى باسقا دا كوپتەگەن ادامداردىڭ قوسقان ۇلەسىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. اقشا ايىرباستاۋ قورىتىندىسى بويىنشا 1961-1993 جىلدار ۇلگىسىندەگى 950,6 ملرد قولما-قول رۋبلدەر اينالىستان الىندى. بانك جۇيەسىنە ءتان جوعارى تارتىپتىلىك پەن جۇمىستى ناقتى ۇيىمداستىرۋ ناتيجەسىندە اقشا ايىرباستاۋ ەشبىر وقيعاسىز جانە حالىقتىڭ, زاڭدى جانە جەكە تۇلعالاردىڭ شاعىم-تالابىنسىز ءۇش تاۋلىك ىشىندە جۇزەگە اسىرىلدى.
زاماناۋي جاعدايداعى تەڭگە
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىنىڭ قىزمەتى ءاردايىم قارجى سالاسىندا جانە جالپى العاندا ەل ەكونوميكاسىندا تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. 1992-1993 جىلدارى بۇرىنعى وداقتىڭ بارلىق رەسپۋبليكالارىنىڭ اۋماعىندا گيپەرينفلياتسيا ورشىگەنى بارشاعا ءمالىم. وسى ەكى جىلدا قازاقستاندا ينفلياتسيانىڭ دەڭگەيى 5125,
3%-عا جەتتى, تاۋارلاردىڭ باعاسى 52 ەسە ءوستى. باعانىڭ ءوسۋىن ەشكىم قاداعالاي المادى, ينفلياتسيا كىرىستى جانە ءوندىرىستىڭ اينالىم قاراجاتىن تولىعىمەن ءسىڭىرىپ الدى دەسەك تە بولادى. وسىنداي اۋىر جاعدايدا ۇلتتىق بانكتىڭ كۇش-جىگەرى جانە قالىپتاسقان جاعدايعا بارابار ونىڭ كرەديتتىك ساياساتى ارقىلى نەگىزگى ونەركاسىپتىك ورتالىقتاردى, ەنەرگەتيكا, اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ بازالىق سالالارىنىڭ كاسىپورىندارىن ساقتاپ قالۋ, ولاردى شاراسىز بانكروتتىقتان قۇتقارۋ مۇمكىن بولدى. كەيىننەن ۇب-نىڭ دەربەس جۇمىس ىستەۋى گيپەرينفلياتسيانى توقتاتۋعا كومەكتەستى, 1995 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ول ەكى تاڭبالى تسيفرمەن ەسەپتەلدى, ال 1998 جىلى ونىڭ دەڭگەيى نەبارى 1,9%-دى قۇرادى. بىرتە-بىرتە بانك جۇيەسىن باسقارۋشىلاردىڭ جاڭا بۋىنى ءوسىپ شىقتى جانە كوپتەگەن حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ باعالاۋى بويىنشا قازاقستاننىڭ قارجى جانە بانك جۇيەسى تمد ەلدەرى ىشىندە ەڭ ۇزدىگى اتاندى.
قازىرگى كەزدە رەتتەۋشىنىڭ اتىنا تەڭگە باعامى, كرەديتتەۋ مولشەرلەمەسىنە قاتىستى سىن ايتىلىپ جاتادى. الايدا بارلىعى دا ۇلتتىق بانككە بايلانىستى ەمەس. مىسالى, ونەركاسىپتىك وندىرىستەگى قۇرىلىمدىق اۋىتقۋ, الەمدىك رەزەرۆتىك ۆاليۋتالاردىڭ كۇشەيۋى, ەنەرگيا تاسىمالداعىشتاردىڭ باعاسىن بولجاي الماۋ, بارلىق جەردە بولىپ جاتقان ساۋدا جانە ۆاليۋتالىق سوعىستار بار, بۇلار نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ ىسكەرلىك جانە كرەديتتىك بەلسەندىلىگىن تەجەيدى. ۇب قابىلداعان بانكتىك قىزمەتتەردى پايدالانۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ, بانك جۇيەسىن كاپيتالداندىرۋ, ۋىتتى كرەديتتەردى جويۋ, ينفلياتسيانى باسۋ, بانكتەر مەن قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ كرەديتتىك بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى شارالاردى قولداۋ قاجەت. ۇب باسشىلىق ەتۋىمەن زاماناۋي بانكينگ جۇيەسى قۇرىلۋدا, كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى تسيفرلاندىرۋ, قاشىقتىقتان قىزمەت كورسەتۋ جانە ت.ب. جاسالۋدا. قازىرگى كەزدە بانك جۇيەسى بۇرىنعىسىنشا ەكونوميكانىڭ قارجىلىق تىرەگى بولىپ وتىر, ال ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگە, ءوزىنىڭ تاريحي ميسسياسىن ورىنداي وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگىنىڭ نەگىزگى كەپىلى بولىپ قالۋدا.
بەتتى دايىنداعان دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
