بۇل ىسكە ءار تالانتتىڭ بار تالاسى
الدىمەن وسى جوباعا وراي, الماتىدا ەلىمىزدىڭ بەينەلەۋ ونەرى تۋىندىلارىن ىرىكتەۋ جونىندەگى ساراپشىلىق توپتىڭ وتىرىسى ءوتتى. كەلەسى كۇنى كەزەك ۇزدىك ادەبي تۋىندىلاردى ىرىكتەۋ مەن اۋدارما ماسەلەسىنە ويىستى.
اتالمىش جوبانى مەملەكەتتىك باعدارلامالار اياسىندا قۇزىرلى مەكەمەلەردىڭ پارمەنىمەن قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ مادەنيەت ينستيتۋتى جۇزەگە اسىرادى.
سونىمەن بەينەلەۋ ونەرى تۋىندىلارىن ىرىكتەۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە 12 سۋرەتشىلەر وداعى مەن اسسوتسياتسيالارىنان 100-دەن اسا ۇمىتكەر ۇسىنىلعان. باستاما اياسىندا مىقتى قىلقالام شەبەرلەرى بارىنشا قامتىلۋى ءۇشىن قوسىمشا حالىقتىق داۋىس بەرۋ پورتالى ازىرلەنگەن. ويتكەنى شىعارماشىلىق وداقتار مەن اسسوتسياتسيالارعا كىرمەگەن, ياكي ونەر جولىن ەندى باستاعان جاس اۆتورلار دا بار. وسىلايشا, جالپى العاندا ساراپشىلاردىڭ الدىنا 254 اۆتوردان 500-گە تارتا جۇمىس تۇسكەن.
ساراپشىلىق توپتىڭ كەڭەسىندە مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى گۇلميرا شالاباەۆا قوعامنىڭ ونەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتقانىن اتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندىق بەينەلەۋ ونەرى مەكتەبىنىڭ, ياعني تاۋەلسىز قازاقستان زامانداستارىنىڭ مامانداندىرىلعان كاتالوگىن شىعارىپ, الەم نازارىنا ۇسىناتىن ۋاقىت جەتتى.
ساراپشىلىق توپتىڭ وتىرىسىنا رەسەي كوركەمونەر اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ حالىق سۋرەتشىسى, رف مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى پاۆەل نيكونوۆ قاتىسىپ, پىكىر ءبولىستى. رەسەيلىك سۋرەتشى ەل سۋرەتشىلەرى تۋرالى اقپارات جيناۋدىڭ ءوزى جانە حالىقتىق داۋىس بەرۋ تەتىگىن ىسكە قوسۋ مەملەكەت تاراپىنان دا, قوعام تاراپىنان دا مادەنيەتكە دەگەن ۇلكەن قىزىعۋشىلىق بار ەكەندىگىن تانىتاتىندىعىن ايتادى.
وتىرىستا ەموتسياعا تولى باياندامامەن ونەرتانۋ كانديداتى, جوبانىڭ ارت-كۋراتورى ولگا باتۋرينا ءسوز سويلەپ:
– مەملەكەتتىك تۇرعىدا ىرىكتەۋ تالاي شەبەرحاناداعى مولبەرتتەردىڭ شاڭىن «سىلكىپ», وسى جوبادا كورىنۋىنە جاعداي جاسادى. ءبىز وسىنشا سۋرەتشىمىز بار ەكەندىگىن ەلەستەتە دە الماعان ەدىك. قاتىسۋعا نيەت بىلدىرگەن 254 اۆتوردان 500-دەي جۇمىس كەلىپ ءتۇستى. سايتتا ولارعا 50 ەلدەن 162 مىڭ ادام داۋىس بەردى. داۋىس بەرۋگە رەسەي, اقش, ۇلىبريتانيا, ۋكراينا, قىرعىزستان جانە سينگاپۋر, ماروككو, يوردانيا جانە تايلاند سىندى ەلدەر قاتىستى. بۇل الەمدىك الەۋمەتتىڭ قازاقستان ونەرىنە دەگەن نازارى جوعارى ەكەنىن بىلدىرەدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە بەينەلەۋ ونەرى ارقىلى ءوز سەزىمدەرىن بىلدىرگەن قىلقالام شەبەرلەرىنە وزىندىك ەسەپ بەرەتىن مۇمكىندىك تۋدى. جۇمىستاردىڭ كوپتىگى مەن ۇسىنىلعان سۋرەتشىلەردىڭ سانى, سونىمەن قاتار ىرىكتەۋگە قويىلعان تالاپتاردى, ۇلتتىق يدەيانىڭ ءار قىرىنان تانىتۋ قابىلەتىن, ەرەكشە كوركەمدىك-وبرازدىق ءتۇسىندىرۋ مەن اۆتورلاردىڭ شەتەلدە تانىمالدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, ساراپشىلار ءتىزىم جاساۋدا ۇلكەن جۇمىس اتقاردى. بەينەلەۋ ونەرى كاتالوگىنىڭ جارىققا شىعارۋداعى ماقسات – وسى كوپقىرلى ونەردى الەمگە تانىتۋ, – دەدى.
قىسقاسى, ۇسىنىلعان سۋرەتشىلەر ءتىزىمى قازىرگى زامانعى قازاق بەينەلەۋ ونەرى انتولوگياسىنىڭ سوڭعى ءتىزىمىن بەكىتەتىن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قاراۋىنا بەرىلەدى. دەگەنمەن وسى ارادا مىقتى سۋرەتشىلەردىڭ تۋىندىلارىن تاڭداۋ بارىسىندا ولقىلىقتار كەتتى دەگەن وي ايتىلماي قالعان جوق. ماسەلەن, سۇيەگى قۋراپ كەتكەن قىلقالام شەبەرلەرىن ايتپاعاندا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە بەلسەندى جاس اۆتورلار اعا بۋىنعا قاراعاندا كوپ تانىمال, سايكەسىنشە كوپ داۋىس جينايدى...
ۇزدىكتەردى ىرىكتەۋ ماڭىزدى
وسىدان كەيىن 19 قازاندا قازاقستان تاۋەلسىزدىگى جىلدارىنداعى ادەبي شىعارمالاردى (پروزا جانە پوەزيا) ىرىكتەۋ جونىندەگى ساراپشىلىق توپتىڭ وتىرىسى ءوتتى.
وسىلايشا الداعى ۋاقىتتا «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» جوباسى اياسىندا 30 اقىن مەن 30 پروزاشىنىڭ ەڭ تاڭداۋلى دەگەن تۋىندىلارى الەمدىك ادەبيەتتىڭ ايدىنىندا جەلكەن كەرەدى.
– ۇلت ادەبيەتى تاڭداۋلى تۋىندىلارىنىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ التى تىلىنە (اعىلشىن, فرانتسۋز, يسپان, ورىس, قىتاي جانە اراب) اۋدارىلىپ باسىلۋى – بۇعان دەيىن بولماعان تاريحي وقيعا.
اتالعان انتولوگياعا ەنگىزىلگەن اۆتورلار – قازاق ادەبيەتىنە قۇبىلىس بولىپ كەلگەن تۇلعالار, ولاردىڭ ۇسىنىلعان شىعارمالارى – ادەبي ورتادا ستيلدىك, كوركەمدىك, مازمۇندىق ەرەكشەلىكتەرىمەن تانىلىپ, ابدەن مويىندالعان, بىرنەشە رەت مول تيراجبەن جارىق كورىپ, ءالى دە وقىلىپ كەلە جاتقان تاڭداۋلى تۋىندىلار. مىسالى, پوەزيا تومىنا ەنگىزىلگەن قادىر مىرزاليەۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ, فاريزا وڭعارسىنوۆا, تەمىرحان مەدەتبەك, ۇلىقبەك ەسداۋلەت جانە تاعى باسقا اقىنداردىڭ, پروزا جيناعىنا توپتاستىرىلعان مۇحتار ماعاۋين, تولەن ابدىك, شەرحان مۇرتازا, ءابىش كەكىلباەۆ, دۋلات يسابەكوۆ سەكىلدى جازۋشىلاردىڭ وزىق شىعارمالارى دۇنيەجۇزى وقىرماندارىنىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, الەم ادەبيەتىنىڭ التىن قورىن تولىقتىرۋعا لايىق دەپ ەسەپتەيمىز, – دەيدى جازۋشى, جۋرناليست ساكەن سىبانباي.
سول سياقتى ساراپشىلىق توپتىڭ وتىرىسىندا شىعارمالاردى ىرىكتەۋ ىسىنەن بولەك, اۋدارما ماسەلەسىنە قاتىستى كوزقاراستار مەن پىكىرلەر اشىق ورتاعا سالىندى.
– بۇل جوباداعى كوركەم اۋدارما ماسەلەسىندە ءبىراز قيىندىقتار بارشىلىق. شىعارمانى تۇپنۇسقادان شەت تىلىنە اۋدارۋ ىسىندە سول ءتىلدى وقىپ ۇيرەنگەن اۋدارماشىنىڭ ەمەس, سول ۇلت وكىلىنىڭ اۋدارماشىسى تارجىمالاعانى ابزال. ماسەلەن, اعىلشىن تىلىنە اعىلشىن ءتىلى وكىلىنىڭ نەمەسە فرانۋز تىلىنە فرانتسۋزدىڭ اۋدارۋى سەكىلدى. ويتكەنى ەۋروپالىق كوزىقاراقتى وقىرمان شەتەل اۆتورىنىڭ كىتابىن ساتىپ الاردا ەڭ الدىمەن اۋدارماشى مەن كىتاپقا جازىلعان رەتسەنزەنتتەردىڭ پىكىرىنە جانە كىتاپ اۆتورىنىڭ ءومىربايانىنا, عالامتورداعى رەيتينگىسىنە كوڭىل اۋدارادى. اۋدارماشى سول اۋدارىلعان ءتىلدىڭ وكىلى بولماعان جاعدايدا كىتاپ ساتىلىمىنىڭ نەمەسە كوركەمدىك دەڭگەيىنىڭ, وقىرمان سۇرانىسىنىڭ كورسەتكىشى تومەندەي بەرمەك. اۋدارما ءىسىن شىعارماشىلىق دەڭگەيدەگى كاسىبى ەتكەن اۋدارماشىنىڭ (سول ءتىلدىڭ وكىلى) قالاماقىسى جوعارى جانە تارجىمەلەۋ ۋاقىتى دا ۇزاعىراق. ال وعان مەملەكەتتىك جوبا اياسىندا قاراستىرىلعان قالاماقى كولەمى شەتەلدىك اۋدارماشىنى جالداۋعا جەتە بەرمەيدى. سوندىقتان دا تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ مەملەكەتتىڭ بەكىتىپ بەرگەن باعاسىنا كەلىسەتىن اۋدارماشىمەن جۇمىس ىستەۋىنە تۋرا كەلەدى. ونداي جاعدايدا ادەبي شىعارمانىڭ كوركەمدىك دەڭگەيى جايىندا ءسوز ەتۋ قيىنداۋ. اۋدارىلعان شىعارمالاردىڭ قاي تىلگە اۋدارىلسا, سول ەلدىڭ باسپاسىندا باسىلىپ شىعۋى دا ماڭىزدى. ويتكەنى ءوزىمىز اۋدارىپ, وتاندىق باسپالاردان شىعارىپ الىپ, ونى شەتەل وقىرمانىنا ۇسىنۋىمىز بۇگىنگى كىتاپ باسپاسى مەنەدجمەنتىنىڭ جۇمىس ىستەۋ شارتىنا سايكەس كەلە بەرمەيدى. بۇل ماسەلەدە جازۋشى, دراماتۋرگ دۋلات يسابەكوۆتىڭ شىعارمالارىن بىرنەشە رەت اعىلشىن تىلىنە اۋدارىپ, باسپادان شىعارۋ كەزىندەگى تاجىريبەدە كوز جەتكىزە تۇسكەن ەدىك. سوندىقتان دا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ماقالاسىندا ايتىلعانىنداي «جاھاندىق الەمدەگى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» جوباسىن ىسكە اسىرۋدا الەمدىك باسپا ءىسىنىڭ بۇگىنگى جۇمىس ىستەۋ پرينتسيپتەرىن, جەتىستىكتەرىن ەسكەرمەسەك, ءوز تۋىندىمىزدى ءوزىمىز اۋدارىپ ۇسىنعاننان قازاق ادەبيەتىن جاھانعا تانىتا الدىق دەپ ايتۋىمىز قيىن, – دەيدى ونەرتانۋ ماگيسترى اقمونشاق احمەت.
جوبانى جەتىلدىرۋ مەن پىسىقتاي ءتۇسۋدى ماقسات تۇتقان وتىرىستا ساراپشىلىق توپتىڭ مۇشەسى سىنشى ءاليا بوپەجانوۆا ادەبي شىعارمالاردى ىرىكتەۋ ىسىنە كاسىبي كوزقاراستاعى ماماندار تارتىلعانىن اتادى. ال اۋدارما ماسەلەسىنە قاتىستى اۆتورلاردىڭ ءوزى دە وسى ۇدەرىسكە ارالاسا الادى دەدى.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
