«Doing Business-2019» رەيتينگىنىڭ كوش باسىندا جاڭا زەلانديا, سينگاپۋر, دانيا, كورەيا ەلدەرى ورنالاسقان. گرۋزيا, نورۆەگيا, اقش, ۇلىبريتانيا, ماكەدونيا ەلدەرى العاشقى وندىق ساپىندا. ءار ەلدەگى كاسىپكەرلىكتى رەتتەيتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر, ونىڭ سول ەلدە, ەلدىڭ ءىرى قالالارىندا, وڭىرلەرىندە ساقتالۋ بارىسى, شاعىن جانە ورتا كاسىپورىنداردىڭ جۇمىسى, تاعى دا باسقا فاكتورلار نازارعا الىناتىن تىزىمدە ەلىمىز ازەربايجان, اۋستريا ەلدەرىنەن كەيىنگى ورىندى يەلەنىپتى. يسپانيا, رەسەي فەدەراتسياسى, پولشا, پورتۋگاليا, جاپونيا, فرانتسيا, قىتاي, شۆەيتساريا, تۇركيا بىزدەن كەيىنگى ساتىدا.
وسى جاعىمدى جاڭالىقتان كەيىن ىلە-شالا ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ارنايى ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزگەن بولاتىن. ۆيتسە-مينيستر سەرىك جۇمانعارين ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ايتقانداي, بۇگىنگى تاڭدا ەلدەردىڭ, ۇلتتىق ەكونوميكالاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن باعالايتىن ءتۇرلى وبەكتيۆتى رەيتينگتەر بار. سولاردىڭ بىرەگەيى – دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ «Doing Business» رەيتينگى.
ونىڭ ناتيجەسى ءىرى كورپوراتسيالاردىڭ باسشىلارى, ءىرى بانكتەردىڭ پرەزيدەنتتەرى, تانىمال ساياساتكەرلەر باسشىلىققا الاتىن حالىقارالىق جۋرنالداردا جاريالانادى. ياعني, ينۆەستيتسياعا قاتىستى شەشىم قابىلداۋعا ىقپال ەتەدى. تۇپتەپ كەلگەندە, بۇل قازاقستاندا جاڭا كاسىپورىندار اشۋعا, ينۆەستيتسيا تارتۋعا, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا, تۇتاس بيزنەس كليماتتى جاقسارتۋعا اسەر ەتەتىنى تۇسىنىكتى.
رەيتينگ ناتيجەلەرى قازاقستاننىڭ نەگىزگى 10 پوزيتسيانىڭ التاۋى بويىنشا ورلەگەنىن كورسەتتى. اتاپ ايتقاندا, «مينوريتارلىق ينۆەستورلاردى قورعاۋ» ينديكاتورى بويىنشا ءبىرىنشى ورىندى ساقتاپ قالدى.
«كەلىسىمشارتتاردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ» بويىنشا 6-ورىننان 4-ورىنعا كوتەرىلدى. «قۇرىلىسقا رۇقسات الۋ» كورسەتكىشى بويىنشا 52-پوزيتسيادان 35-پوزيتسياعا كوتەرىلدى. كاسىپورىن اشۋعا ىڭعايلىلىق, نەسيە الۋ, حالىقارالىق ساۋدا, ەلەكترمەن جابدىقتاۋ جۇيەسى سىندى ينديكاتورلار بويىنشا دا جوعارىلاعانى بەلگىلى بولدى.
جالپى, قازاقستاندا وتاندىق جانە شەتەلدىك بيزنەسمەندەرگە قولايلى احۋال قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتقان جۇمىستار از ەمەس. اتاپ ايتقاندا, «استانا-1» كەدەندىك دەكلاراتسياسىنىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىنىڭ ىسكە قوسىلعانى تاۋارلارعا دەكلاراتسيا بەرۋدە ادامي فاكتورلاردى بولدىرماۋعا ىقپال ەتتى. كەدەندىك باج سالىعى مەن الىمدار جانە باسقا دا مىندەتتى تولەمدەر تۋرالى دەرەكتەردى الۋعا بۇرىن بىرنەشە كۇن كەتەتىن بولسا, قازىر ونى 15 مينۋتتا الۋعا بولادى. ەكسپورتقا شىعاراتىن تاۋارلارعا كەدەندىك دەكلاراتسيانى كەدەن قىزمەتكەرلەرى تەگىن تولتىرىپ بەرەدى.
سول سياقتى, جوبالىق مەكەمەلەردىڭ ء«بىر تەرەزە» قاعيداسى بويىنشا توپوگرافيالىق تۇسىرىلىمدەرمەن, گەولوگيالىق دەرەكتەرمەن, ساۋلەت-جوسپارلاۋ تالاپتارىمەن, ينجەنەرلىك جەلىلەردىڭ سحەماسىمەن قامتاماسىز ەتۋى, «قۇرىلىسقا رۇقسات الۋ» ينديكاتورى بويىنشا جاقسى ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە سەپتىگىن تيگىزدى.
– «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» كورپوراتسياسى قازىر جىلجىمايتىن مۇلىككە قۇقىقتى تىركەۋ, اقپاراتتىق قىزمەتتەر كورسەتۋ بويىنشا تابىستى جۇمىس ىستەۋدە. ياعني, Doing Business-ءتىڭ ينديكاتورلارى ءسىز بەن ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى ومىرىمىزدە ىڭعايلى جاعداي جاساۋعا ىقپال ەتەدى. «سالىق سالۋ» ينديكاتورى بويىنشا 2018 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەلىمىزدە سالىقتىق تەكسەرۋلەردىڭ 2 ءتۇرى قاراستىرىلعان. ونىڭ ءبىرى ەرەكشە ءتارتىپ بويىنشا تاعايىندالعان تەكسەرۋ, ەكىنشىسى جوسپاردان تىس تەكسەرۋ. وسى جوسپاردان تىس تەكسەرۋدىڭ نەگىزدەرى قىسقارتىلدى جانە جەڭىلدەتىلدى, – دەيدى س.جۇمانعارين.
ۇكىمەت اعىمداعى جۇمىستاردى جيىپ قويىپ, رەيتينگتە ورلەۋدىڭ قامىنا كوبىرەك كوڭىل بولەدى دەگەن سىني پىكىرلەر ءجيى ايتىلادى. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ وكىلى بۇل ۇشقارى پىكىر دەپ سانايدى. Doing Business بارىنشا سەنىمدى رەيتينگتەردىڭ ءبىرى سانالادى. جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, ەلگە ينۆەستيتسيا تارتۋ, كاسىپورىنداردى كوپتەپ اشۋ, جۇمىس ورىندارىن كوبەيتۋ سىندى جاعىمدى وزگەرىستەر حالىقتىڭ تۇرمىسىن دا جاقسارتادى.
قاراپايىم تىلمەن تۇسىندىرەر بولساق, رەيتينگتىڭ قازاقشا اۋدارماسى «بيزنەس جۇرگىزۋ» دەپ اتالۋى دا كوپ نارسەدەن حابار بەرەدى. Doing Business رەيتينگىندە قاراپايىم ازاماتتاردىڭ جەكە كاسىپپەن اينالىسۋىنا اسەر ەتەتىن بارلىق ينديكاتور قامتىلعان. ماسەلەن, جەكە كاسىبىن باستاعان ازاماتتىڭ ونى ءتيىستى ورگاندارعا تىركەتۋىنە ءبىر كۇن ۋاقىت جەتكىلىكتى. بۇل ءسوز ەتىپ وتىرعان رەيتينگتەگى «كاسىپورىن اشۋ» ينديكاتورىندا جوعارعى بالل الۋعا جول اشادى. سول سياقتى, كاسىپكەر ءىسىن ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن كەپىلگە مۇلكىن قويىپ, نەسيە الۋعا بەكىنۋى مۇمكىن. كەپىل م ۇلىكتەرىنىڭ ءبىرتۇتاس ەلەكتروندى رەەسترى بار. نەسيە الۋ ءراسىمىنىڭ جەڭىلدىگى, وعان كەتەتىن ۋاقىت پەن قارجىلىق شىعىندار قاراستىرىلاتىن «نەسيە الۋ» كورسەتكىشى بويىنشا دا قازاقستان بىلتىرعى 77-پوزيتسيادان 60-ورىنعا كوتەرىلىپتى. نەسيەگە العان قاراجاتى, جەرى بار كاسىپكەر ەندى جاڭادان ءبىر نىسان سالۋدى جوسپارلادى دەلىك. جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, قۇرىلىسقا رۇقسات الۋ, ينجەنەرلىك جەلىلەردىڭ سحەماسى سىندى تولىپ جاتقان اقپاراتتاردى الۋ دا قازىر ء«بىر تەرەزەدەن» شەشىلەدى. بۇرىن شەتەلگە تاۋار ەكسپورتتاۋ نەمەسە كەرىسىنشە شەتەلدەن تاۋار يمپورتتاۋ ءۇشىن كاسىپكەر قاپتاعان قۇجاتىن ارقالاپ جۇرەتىن, بروكەرلەرگە اقشا تولەيتىن. قازىر ول جۇمىس ەلەكتروندى جولمەن شەشىلەدى, دەكلاراتسيا دا بروكەرسىز تەگىن تولتىرىلادى. Doing Business-ءتىڭ وتە سەنىمدى ءارى بەدەلدى بولۋى وسى سياقتى ماسەلەلەردىڭ قاراستىرىلعانى جانە وبەكتيۆتى باعالانۋىمەن بايلانىستى. ونىڭ ينديكاتورلارىندا جوعارى ناتيجە كورسەتۋگە تىرىسۋ سول ەل ءۇشىن دە پايدالى ەكەندىگى تۇسىنىكتى. قىسقاسى, سوڭعى جىلدارى جەكە كاسىپكەرلىك سالاسىندا ەنگىزىلىپ جاتقان, ازاماتتاردىڭ ۋاقىتىن, قاراجاتىن ۇنەمدەيتىن, جۇيكەسىن توزدىرۋدان ساقتايتىن, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ دا جۇمىسىن جەڭىلدەتەتىن جاڭالىقتاردىڭ بارلىعى قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ رەيتينگىندە جوعارى ورلەۋىنە سەبەپ بولعانداي.
ەلباسى ن.نازارباەۆ بيىلعى جىلدىڭ كوكتەمىندە كاسىپكەرلىك قىزمەتتى رەتتەۋدى جەتىلدىرۋ تۋرالى زاڭعا جاريالى تۇردە قول قويعانى بەلگىلى. قول قويۋ راسىمىندە مەملەكەت باسشىسى:
– جەكە باستاما مەن ەركىن كاسىپكەرلىك ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ جانە ءال-اۋقاتىمىزدىڭ ارتۋىنىڭ باستى فاكتورىنا اينالدى, – دەگەن بولاتىن. «Doing Business-2019» ناتيجەسىندەگى قازاقستاننىڭ ورنى بيزنەستىڭ ەل ەكونوميكاسىنداعى ورنىنىڭ ماڭىزىن ايقىنداي تۇسەدى.
«كەلىسىمشارتتاردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ» بويىنشا 6-ورىننان 4-ورىنعا كوتەرىلدى. «قۇرىلىسقا رۇقسات الۋ» كورسەتكىشى بويىنشا 52-پوزيتسيادان 35-پوزيتسياعا كوتەرىلدى. كاسىپورىن اشۋعا ىڭعايلىلىق, نەسيە الۋ, حالىقارالىق ساۋدا, ەلەكترمەن جابدىقتاۋ جۇيەسى سىندى ينديكاتورلار بويىنشا دا جوعارىلاعانى بەلگىلى بولدى.
جالپى, قازاقستاندا وتاندىق جانە شەتەلدىك بيزنەسمەندەرگە قولايلى احۋال قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتقان جۇمىستار از ەمەس. اتاپ ايتقاندا, «استانا-1» كەدەندىك دەكلاراتسياسىنىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىنىڭ ىسكە قوسىلعانى تاۋارلارعا دەكلاراتسيا بەرۋدە ادامي فاكتورلاردى بولدىرماۋعا ىقپال ەتتى. كەدەندىك باج سالىعى مەن الىمدار جانە باسقا دا مىندەتتى تولەمدەر تۋرالى دەرەكتەردى الۋعا بۇرىن بىرنەشە كۇن كەتەتىن بولسا, قازىر ونى 15 مينۋتتا الۋعا بولادى. ەكسپورتقا شىعاراتىن تاۋارلارعا كەدەندىك دەكلاراتسيانى كەدەن قىزمەتكەرلەرى تەگىن تولتىرىپ بەرەدى.
سول سياقتى, جوبالىق مەكەمەلەردىڭ ء«بىر تەرەزە» قاعيداسى بويىنشا توپوگرافيالىق تۇسىرىلىمدەرمەن, گەولوگيالىق دەرەكتەرمەن, ساۋلەت-جوسپارلاۋ تالاپتارىمەن, ينجەنەرلىك جەلىلەردىڭ سحەماسىمەن قامتاماسىز ەتۋى, «قۇرىلىسقا رۇقسات الۋ» ينديكاتورى بويىنشا جاقسى ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە سەپتىگىن تيگىزدى.
– «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» كورپوراتسياسى قازىر جىلجىمايتىن مۇلىككە قۇقىقتى تىركەۋ, اقپاراتتىق قىزمەتتەر كورسەتۋ بويىنشا تابىستى جۇمىس ىستەۋدە. ياعني, Doing Business-ءتىڭ ينديكاتورلارى ءسىز بەن ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى ومىرىمىزدە ىڭعايلى جاعداي جاساۋعا ىقپال ەتەدى. «سالىق سالۋ» ينديكاتورى بويىنشا 2018 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەلىمىزدە سالىقتىق تەكسەرۋلەردىڭ 2 ءتۇرى قاراستىرىلعان. ونىڭ ءبىرى ەرەكشە ءتارتىپ بويىنشا تاعايىندالعان تەكسەرۋ, ەكىنشىسى جوسپاردان تىس تەكسەرۋ. وسى جوسپاردان تىس تەكسەرۋدىڭ نەگىزدەرى قىسقارتىلدى جانە جەڭىلدەتىلدى, – دەيدى س.جۇمانعارين.
ۇكىمەت اعىمداعى جۇمىستاردى جيىپ قويىپ, رەيتينگتە ورلەۋدىڭ قامىنا كوبىرەك كوڭىل بولەدى دەگەن سىني پىكىرلەر ءجيى ايتىلادى. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ وكىلى بۇل ۇشقارى پىكىر دەپ سانايدى. Doing Business بارىنشا سەنىمدى رەيتينگتەردىڭ ءبىرى سانالادى. جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, ەلگە ينۆەستيتسيا تارتۋ, كاسىپورىنداردى كوپتەپ اشۋ, جۇمىس ورىندارىن كوبەيتۋ سىندى جاعىمدى وزگەرىستەر حالىقتىڭ تۇرمىسىن دا جاقسارتادى.
قاراپايىم تىلمەن تۇسىندىرەر بولساق, رەيتينگتىڭ قازاقشا اۋدارماسى «بيزنەس جۇرگىزۋ» دەپ اتالۋى دا كوپ نارسەدەن حابار بەرەدى. Doing Business رەيتينگىندە قاراپايىم ازاماتتاردىڭ جەكە كاسىپپەن اينالىسۋىنا اسەر ەتەتىن بارلىق ينديكاتور قامتىلعان. ماسەلەن, جەكە كاسىبىن باستاعان ازاماتتىڭ ونى ءتيىستى ورگاندارعا تىركەتۋىنە ءبىر كۇن ۋاقىت جەتكىلىكتى. بۇل ءسوز ەتىپ وتىرعان رەيتينگتەگى «كاسىپورىن اشۋ» ينديكاتورىندا جوعارعى بالل الۋعا جول اشادى. سول سياقتى, كاسىپكەر ءىسىن ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن كەپىلگە مۇلكىن قويىپ, نەسيە الۋعا بەكىنۋى مۇمكىن. كەپىل م ۇلىكتەرىنىڭ ءبىرتۇتاس ەلەكتروندى رەەسترى بار. نەسيە الۋ ءراسىمىنىڭ جەڭىلدىگى, وعان كەتەتىن ۋاقىت پەن قارجىلىق شىعىندار قاراستىرىلاتىن «نەسيە الۋ» كورسەتكىشى بويىنشا دا قازاقستان بىلتىرعى 77-پوزيتسيادان 60-ورىنعا كوتەرىلىپتى. نەسيەگە العان قاراجاتى, جەرى بار كاسىپكەر ەندى جاڭادان ءبىر نىسان سالۋدى جوسپارلادى دەلىك. جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, قۇرىلىسقا رۇقسات الۋ, ينجەنەرلىك جەلىلەردىڭ سحەماسى سىندى تولىپ جاتقان اقپاراتتاردى الۋ دا قازىر ء«بىر تەرەزەدەن» شەشىلەدى. بۇرىن شەتەلگە تاۋار ەكسپورتتاۋ نەمەسە كەرىسىنشە شەتەلدەن تاۋار يمپورتتاۋ ءۇشىن كاسىپكەر قاپتاعان قۇجاتىن ارقالاپ جۇرەتىن, بروكەرلەرگە اقشا تولەيتىن. قازىر ول جۇمىس ەلەكتروندى جولمەن شەشىلەدى, دەكلاراتسيا دا بروكەرسىز تەگىن تولتىرىلادى. Doing Business-ءتىڭ وتە سەنىمدى ءارى بەدەلدى بولۋى وسى سياقتى ماسەلەلەردىڭ قاراستىرىلعانى جانە وبەكتيۆتى باعالانۋىمەن بايلانىستى. ونىڭ ينديكاتورلارىندا جوعارى ناتيجە كورسەتۋگە تىرىسۋ سول ەل ءۇشىن دە پايدالى ەكەندىگى تۇسىنىكتى. قىسقاسى, سوڭعى جىلدارى جەكە كاسىپكەرلىك سالاسىندا ەنگىزىلىپ جاتقان, ازاماتتاردىڭ ۋاقىتىن, قاراجاتىن ۇنەمدەيتىن, جۇيكەسىن توزدىرۋدان ساقتايتىن, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ دا جۇمىسىن جەڭىلدەتەتىن جاڭالىقتاردىڭ بارلىعى قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ رەيتينگىندە جوعارى ورلەۋىنە سەبەپ بولعانداي.
ەلباسى ن.نازارباەۆ بيىلعى جىلدىڭ كوكتەمىندە كاسىپكەرلىك قىزمەتتى رەتتەۋدى جەتىلدىرۋ تۋرالى زاڭعا جاريالى تۇردە قول قويعانى بەلگىلى. قول قويۋ راسىمىندە مەملەكەت باسشىسى:
– جەكە باستاما مەن ەركىن كاسىپكەرلىك ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ جانە ءال-اۋقاتىمىزدىڭ ارتۋىنىڭ باستى فاكتورىنا اينالدى, – دەگەن بولاتىن. «Doing Business-2019» ناتيجەسىندەگى قازاقستاننىڭ ورنى بيزنەستىڭ ەل ەكونوميكاسىنداعى ورنىنىڭ ماڭىزىن ايقىنداي تۇسەدى.
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»
