– نوۆرۋز مىرزا, ءسىز تمد ۇكىمەت باسشىلارى كەڭەسىنىڭ استانادا وتەتىن جيىنىنا قاتىسۋ ماقساتىندا قازاقستانعا ساپارمەن كەلۋدى جوسپارلاپ وتىرسىز. قاتەلەسپەسەك, بۇل پرەمەر-مينيستر لاۋازىمىندا شەتەلگە جاسايتىن العاشقى ساپارىڭىز. ازەربايجانمەن تەگى ءبىر, قۇندىلىقتارى ورتاق, تىعىز دوستىق قارىم-قاتىناستار ورناتقان قازاقستان ساپارىنان نە كۇتەسىز؟
– دۇرىس ايتاسىز, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ۇكىمەت باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا پرەمەر-مينيستر رەتىندە العاش رەت قاتىساتىن بولامىن. الايدا, پرەمەر-مينيستر لاۋازىمىنداعى شەتەلدىك العاشقى ساپارىممەن فرانتسياعا باردىم. 13 ماۋسىم كۇنى پاريجدە حالىقارالىق كورمەلەر بيۋروسى باس اسسامبلەياسىنىڭ 163-ءشى سەسسياسىندا حالىقارالىق ەكسپو-2025 كورمەسىن وتكىزەتىن ۇمىتكەر قالالاردىڭ تانىستىرىلىمى بولدى. وسى جيىندا باكۋ قالاسىنىڭ ۇمىتكەرلىگىنە قاتىستى ءسوز سويلەدىم. ال 9 شىلدەدە تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعاندى ۇلىقتاۋ راسىمىنە قاتىسۋ ءۇشىن انكارادا بولدىم.
1993 جىلدان بەرى تمد-نىڭ رەسمي مۇشەسى ازەربايجان رەسپۋبليكاسى وسى ۇيىم شەڭبەرىندە ءتۇرلى باعىتتاردا, اسىرەسە گۋمانيتارلىق باعىتتاعى ىنتىماقتاستىقتىڭ دامۋىنا كوپ ءمان بەرەتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى.
مادەنيەت, عىلىم, سپورت جانە باسقا سالالار بويىنشا ورناعان كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزى زور. تمد وڭىرلىك جانە حالىقارالىق ماسەلەلەردى تالقىلاۋ ءۇشىن قولايلى ىنتىماقتاستىق پلاتفورماسى بولۋمەن قاتار, ءتۇرلى قىلمىس پەن قازىرگى قاۋىپ-قاتەرگە قارسى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدا دا وزىندىك ۇلەس قوسۋدا. تمد ۇكىمەت باسشىلارى كەڭەسىنىڭ قازاقستاندا وتەدى دەپ جوسپارلانعان كەزەكتى وتىرىسى مۇشە-ەلدەر اراسىنداعى بىرقاتار ماسەلەلەردى, اسىرەسە ەكونوميكالىق, قارجى جانە گۋمانيتارلىق ماسەلەلەردى تالقىلاۋ تۇرعىسىنان ازەربايجان ءۇشىن ۇلكەن ماڭىزعا يە.
ءبىز باۋىرلاس ەلگە ساپار جاساماقشىمىز. سوندىقتان بۇل ساپاردىڭ ءارى تمد ەلدەرىمەن, ءارى قازاقستانمەن ەكىجاقتى قارىم-قاتىناسىمىزدى نىعايتا ءتۇسۋ, ىنتىماقتاستىق مۇمكىندىكتەرىن تەرەڭدەتۋ تۇرعىسىنان جەمىستى ناتيجە بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن.
– بيىل ازەربايجان مەن قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز ەل اتانعانىنا – 27 جىل. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىن مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ساياسي كۇش-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا ەكى ەل اراسىنداعى سەرىكتەستىك جاڭاشا سيپات الدى, وتە تاتۋ باۋىرلاستىق قارىم-قاتىناس ورنىقتى. جالپى, اراداعى ەكىجاقتى ارىپتەستىكتىڭ قازىرگى قارقىنىن قالاي باعالايسىز؟
– قازاقستان مەن ازەربايجان – ەجەلدەن تاريحي تامىرلاس, دوس, باۋىرلاس, سونىمەن قاتار ستراتەگيالىق ارىپتەس مەملەكەتتەر. بۇل رەتتە ورتاق تامىردىڭ, ورتاق مادەني جانە رۋحاني فاكتورلاردىڭ ماڭىزى زور. ەلدەرىمىزدىڭ ليدەرلەرى, گەيدار اليەۆ پەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەڭەس وداعى كەزىندە دوس جانە باۋىرلاس ەكى حالىقتىڭ جەتەكشىلەرى بولىپ, تىعىز ىنتىماقتاستىقتا ەڭبەك ەتتى. سول دوستىق, باۋىرلاستىق ءداستۇرىنىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارى ءورىسى كەڭەيە ءتۇستى. ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ تە قازاقستانمەن ەكىجاقتى, ورتاق مۇددەلەرگە نەگىزدەلگەن ىنتىماقتاستىق سىرتقى ساياساتىمىزدىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ءاردايىم باسا ايتادى. ءبىز قارىم-قاتىناستارىمىزدىڭ قارقىنىن جوعارى باعالايمىز. بايلانىستاردىڭ قوس حالىقتىڭ مۇددەسى ءۇشىن جالعاستى بولۋىنا كۇش سالامىز. ەكى ەل اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستار ورناعالى بەرى وتكەن 26 جىل ىشىندە ىنتىماقتاستىعىمىز بارلىق سالادا دامىدى. اسىرەسە قازاقستاننىڭ ارمەنيا – ازەربايجان تاۋلى قاراباق ماسەلەسىنىڭ شەشىلۋىندە ازەربايجاننىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى مەن شەكارالارىنىڭ مىزعىماستىعىن ساقتاۋ پرينتسيپىنە نەگىزدەلگەن ۇستانىمىنا ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى دەڭگەيلەردە كورسەتكەن قولداۋىن جوعارى باعالايمىز.
ازەربايجان رەسپۋبليكاسى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ۇكىمەتارالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ 2017 جىلى باكۋدە وتكەن 14-ءشى وتىرىسىندا جول كارتاسى بەكىتىلىپ, ونىڭ ورىندالۋىنا بايلانىستى ىسكە اسىرىلاتىن شارالار بۇگىن, 31 قازاندا استانادا وتەتىن 15-ءشى كوميسسيا وتىرىسىندا تالقىلانادى. ازەربايجان مەن قازاقستان قىتايدان ەۋروپاعا دەيىن سوزىلىپ جاتقان حالىقارالىق تاسىمالداۋ دالىزىندە ورنالاسقان. ەكى ەل دە وسى ترانزيتتىك جولدىڭ مۇمكىندىكتەرىن بارىنشا پايدالانۋعا مۇددەلى. 2017 جىلدىڭ 30 قازانىندا قولدانىسقا ەنگەن باكۋ – تبيليسي – كارس تەمىر جول جەلىسى, جاڭا باكۋ حالىقارالىق تەڭىز پورتى, قازاقستاننىڭ باتىسى مەن شىعىسىن بايلانىستىراتىن تەمىر جول جەلىلەرى مەن قۇرىق تەڭىز پورتى ەلدەرىمىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ودان ءارى ارتتىرۋعا قىزمەت ەتەدى. قازىرگى تاڭدا وڭىردە قىتاي – ەۋروپا باعىتىندا جۇك تاسىمالىنىڭ ارتقانىن كورىپ وتىرمىز. ەلدەرىمىز اراسىندا قالىپتاسقان وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتىڭ اياسى الداعى كەزەڭدە كەڭەيىپ, جاھاندىق اۋقىمدا ءوز جەمىسىن بەرەدى دەپ سەنەمىن.
– بيىل استانانىڭ قازاقستان ەلورداسى اتانعانىنا 20 جىل تولعانىن بىلەسىز. كەزىندە قالانىڭ ەلوردا رەتىندەگى تۇساۋكەسەر راسىمىنە ازەربايجان حالقىنىڭ جالپىۇلتتىق ليدەرى گەيدار اليەۆ قۇرمەتتى قوناق رەتىندە قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى. ءوز سوزىندە بۇل شەشىمدى تاريحي وقيعا جانە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كورنەكتى جەڭىسى دەپ باعالادى. 20 جىلدان كەيىنگى استانا تۋرالى ازەربايجان نە ويلايدى؟
– ازەربايجان حالقىنىڭ جالپىۇلتتىق ليدەرى گەيدار اليەۆتىڭ كورەگەندىلىكپەن ايتقان پىكىرلەرى بۇگىن دە وزەكتىلىگىن جوعالتقان جوق. ەلوردانىڭ گەوساياسي جانە ستراتەگيالىق تۇرعىدان الماتى قالاسىنان استاناعا كوشىرىلۋى – ماڭىزدى تاريحي قادام ءھام پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇلكەن جەڭىسى. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, استانا قالاسىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىنا بايلانىستى ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ تە ۆيدەوسۇحبات ارقىلى قازاقستان حالقىن قۇتتىقتاپ, استانانىڭ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ رامىزدەرىنىڭ بىرىنە اينالعانىن اتاپ وتكەن بولاتىن. بۇگىن مىنە, 20 جاسقا تولعان ەلوردا جەدەل وركەندەپ, قازاقستاننىڭ جوعارى ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ كورسەتكىشىنە اينالۋمەن قاتار دۇنيەجۇزىنىڭ ەڭ اسەم شاھارلارىنىڭ ءبىرى بولدى. تاريحي ەرەكشەلىكتەر مەن زاماناۋي جاڭالىقتاردى بويىنا جيعان استانانىڭ كەلەشەگى جارقىن بولارى انىق. Aستانادا سالىنعان ادەمى عيماراتتار, ءزاۋلىم ۇيلەر, كەڭ داڭعىلدار, جايلى دەمالۋ ورىندارى مەن ساياباقتار ءححى عاسىر قالاسىنىڭ ۇلگىسىندەي. استانانىڭ جەتىستىكتەرى بۇدان دا ارتىپ, باكۋ – استانا باۋىرلاستىعىنىڭ نىعايىپ, بەكي تۇسۋىنە سەبەپكەر بولاتىنىنا سەنىمدىمىن.
– بىرنەشە اي بۇرىن اقتاۋدا كاسپي ماڭى مەملەكەتتەر باسشىلارى كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسياعا قول قويدى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اقتاۋدا ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆپەن كەزدەسۋىندە «تەڭىز ءبىزدى جاقىنداتتى» دەگەن بولاتىن. ياعني, ەندى كاسپي ءبىزدىڭ ارامىزدى الشاقتاتپايدى, كەرىسىنشە, بىرىكتىرە تۇسەدى دەگەندى مەڭزەدى. كاسپيدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى شەشىلۋىنىڭ الداعى ۋاقىتتا گەوگرافيالىق, ەكونوميكالىق تۇرعىداعى بايلانىستارىمىزعا, ترانزيتتىك مۇمكىندىكتەرىمىزگە اسەرى قانداي بولادى دەپ ويلايسىز؟
– قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتاپ وتكەندەي, شىنىمەن دە, ءبىز ءبىر-بىرىمىزگە جاقىنداي تۇستىك. كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيا تاريحي قۇجات رەتىندە كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرى ىنتىماقتاستىعىنىڭ ودان ءارى تەرەڭدەتىلۋى تۇرعىسىنان زور ماڭىزعا يە. كونۆەنتسياعا قول قويىلۋى ارقاسىندا ەلدەرىمىز اراسىندا ەكىجاقتى ءارى كوپجاقتى نەگىزدە ساۋدا-ەكونوميكالىق سالاداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ قارقىنداپ دامۋىنا قولايلى جاعداي جاسالدى. ەڭ الدىمەن كونۆەنتسيا كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ تەڭىزدەگى ەگەمەندى جەكە قۇقىقتارىن تانۋدا, كاسپيدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنە بايلانىستى تۋىنداعان كومەسكىلىكتى جويادى. سونىمەن قاتار كونۆەنتسيا بۇگىنگە دەيىن كاسپي تەڭىزىندە جاعالاۋى بار مەملەكەتتەر تاراپىنان جۇزەگە اسىرىلعان ەكونوميكالىق-شارۋاشىلىق ءىس-شارالاردىڭ قۇقىقتىق شەڭبەرىن ايقىنداپ, قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇل ماسەلەلەر ەلدەرىمىز اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ودان ءارى نىعايۋىنا كوپ مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق كونۆەنتسيادا بەلگىلەنگەن ءىس-قيمىلدىڭ ەركىندىگى مەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ پرينتسيپتەرى, تاراپتارعا تيەسىلى كەمەلەردىڭ پورتتارعا ەركىن كىرىپ-شىعۋى كاسپيدىڭ وڭىردەگى ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرىپ, ەلدەرىمىز اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق بايلانىستاردىڭ تەرەڭدەۋىنە جانە حالىقتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتپەك.
– Tۇركى تىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ 2009 جىلى ناحچىۆاندا وتكەن سامميتىندە نەگىزى قالانعان تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى ءتارىزدى ۇيىمداردىڭ قۇرىلعانىنا كەلەسى جىلى 10 جىل تولادى. بۇل ۇيىمداردىڭ تاريحى ءبىر, ءتىلى ءبىر, ءدىنى ءبىر, مادەنيەتى ءبىر حالىقتارىمىزدىڭ تامىرلاستىق پەن جان-جاقتى قارىم-قاتىناستارىنىڭ دامۋىنداعى رولىنە قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟
– 2009 جىلدىڭ 3 قازانىندا ناحچىۆان كەلىسىمشارتىمەن نەگىزى قالانعان تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – تۇركى تىلدەس ەلدەر اراسىندا جان-جاقتى ىنتىماقتاستىقتى ىلگەرىلەتۋ. بۇل شەڭبەردە تۇركى كەڭەسى باۋىرلاس ەلدەرىمىز اراسىندا ءوزارا سەنىمنىڭ نىعايىپ, وڭىردە جانە الەمدە بەيبىتشىلىكتىڭ ورناۋىنا, مۇددەلەرىمىز توعىسقان بارلىق سالادا ارىپتەستىكتى كۇشەيتۋگە, جان-جاقتى ۇيلەستىرىلگەن ەكونوميكالىق دامۋعا, الەۋمەتتىك جانە مادەني تۇرعىدان ىلگەرىلەۋگە باعىت الۋ ءۇشىن وتە قولايلى جاعداي تۋدىرۋدا. تۇركى مادەنيەتى مەن ونەرىن دامىتۋ حالىقارالىق ۇيىمى (Tۇركسوي), تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسى (Tۇركپا), Tۇركى اكادەمياسى, Tۇركى مادەنيەتى جانە مۇراسى قورى مۇشە-مەملەكەتتەر اراسىندا ءتۇرلى سالالاردا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋمەن قاتار, ورتاق ءتىل, مادەنيەت, تاريح جانە باسقا دا باعىتتار بويىنشا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارۋدا.
بۇل تۇرعىدان استاناداعى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى اتقارعان ىستەرگە ەرەكشە توقتالعىم كەلەدى. قۇرىلعان كۇننەن باستاپ تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ عىلىمى, مادەنيەتى, تاريحى مەن ادەبيەتىنە بايلانىستى ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, قۇندى كىتاپتار جاريالاعان تۇركى اكادەمياسى ءوز قىزمەتى ارقىلى ءبىر-ءبىرىمىزدى جەتە تانۋىمىزعا زور سەپتىگىن تيگىزىپ كەلەدى.
بەلگىلى بولعانداي, تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ VII ءسامميتى 2019 جىلى ازەربايجاندا وتەدى. بۇل داتا ناحچىۆان كەلىسىمىنە قول قويىلۋىنىڭ 10 جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. سامميت جيىنىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە ءوتۋى ءۇشىن ازەربايجان ۇكىمەتى بار كۇشىن سالاتىن بولادى. وسى ۇيىم شەڭبەرىندە باۋىرلاس ەلدەرىمىز اراسىنداعى بايلانىستاردىڭ ودان ءارى تەرەڭدەپ, حالىقتارىمىزدىڭ مۇددەلەرى مەن كەلەشەگى تۇرعىسىنان ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلدانادى دەپ سەنەمىن.
– وزىڭىزگە ءمالىم, قازاقستان جۋىردا تولىعىمەن لاتىن الىپبيىنە وتەدى. بۇل شەشىم حالىقتارىمىز اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ينتەگراتسياسىنا قالاي اسەر ەتەدى دەپ ويلايسىز؟ فيلولوگ عالىم رەتىندە وسىعان بايلانىستى ويلارىڭىزبەن بولىسسەڭىز.
– ارينە, ءتىل بايلانىس قۇرالى رەتىندە تەك ادامداردى عانا ەمەس, حالىقتاردى دا ءبىر-بىرىمەن جاقىنداتۋشى كۇشكە يە. كەزىندە كەڭ-بايتاق اۋماقتا ءومىر ءسۇرىپ, بىردەي مادەنيەتتى بولىسكەن تامىرلاس حالىقتار ۇزاق عاسىرلار بويى جالعاسقان قوعامدىق-ساياسي ۇردىستەر ناتيجەسىندە ءبىر-بىرىنەن الىستاپ كەتتى. وسىنىڭ سالدارىنان بىرقاتار وزىندىك جەكە ەرەكشەلىكتەر پايدا بولدى. بۇلاردىڭ باسىندا ءتىل مەن ءالىپبي تۇر. قازىرگى كۇنى حالىقتارىمىزدىڭ قايتادان بىرلىك پەن ىنتىماقتاستىقتا دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كەڭ كولەمدى مۇمكىندىكتەر پايدا بولدى. ءبىز بۇل مۇمكىندىكتەردى مەيلىنشە پايدالانۋىمىز كەرەك.
وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, ازەربايجاندا قولدانىلاتىن ءالىپبي دە وتكەن عاسىردا بىرنەشە رەت وزگەرتىلدى. كونە جانە باي تاريحى بار ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدى, انا ءتىلىمىزدى ساقتاپ قالدىق. وتكەن عاسىردىڭ 70 جىلدارى دانىشپان گەيدار اليەۆ ازەربايجان كسر-ءىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا ازەربايجان ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە جازىلۋىن قامتاماسىز ەتىپ, بولۋى مۇمكىن ەمەس ءبىر ىسكە قول جەتكىزگەن بولاتىن. جالپىۇلتتىق ليدەرىمىز كەيىن تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى لاتىن الىپبيىنە ءوتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بۇگىن قازاقستاننىڭ دا تولىعىمەن لاتىن الىپبيىنە كوشۋى – تاريح تالاپ ەتكەن قادام. ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتارى كەڭ اۋماقتى قامتيتىن ۇلان-عايىر بايتاق جەردە, ءتۇرلى مەملەكەتتەر مەن ەلدەردە تۇرۋىنا قاراماستان ءبىر ءالىپبي ارقىلى بايلانىس قۇرىپ, جاستارىمىز قازىرگىدەن دە جاقسى ءتۇسىنىسىپ, ءبىر-بىرىنە ارقا سۇيەپ, بىرگە داميتىن بولادى. بۇل تۇرعىدان دوس جانە باۋىرلاس قازاق حالقىن شەشىمدى قادامى – جاڭا الىپبيگە وتۋىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتاپ, ساتتىلىك تىلەيمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
دارحان قىدىءرالى,
«ەگەمەن قازاقستان»
