ءبىلىم • 25 قىركۇيەك، 2018

لاتىن نەگىزدى جاڭا قازاق جازۋى

3346 رەت كورسەتىلدى

لاتىن الىپبيىنە كوشۋ قازاق ءتىلىن قازىرگى زامان­عى تەحنولوگيالارعا بەيىم­دەپ قانا قويماي، بولا­شاقتا اقپاراتتىق قول­جەتىمدىلىكتىڭ ارتۋىنا جول اشاتىنى ءسوزسىز.

بيىلعى اقپان ايىندا لاتىن نەگىزدى جاڭا قازاق ءالىپبيى بەكىتىلدى. وندا ۇلتتىق دىبىستار اكۋت دەگەن دياكريتيكالىق تاڭبا ارقىلى بەرىلگەن. ديا­كري­تيكالىق تاڭبالار لاتىن ارىپتەرىنىڭ نەگىزگى دىبىستىق ما­عى­ناسىن وز­گەر­تۋگە، ناقتى­لاۋ­عا ارنالعان. ەندى وسى جاڭا ءالىپ­بيدى تاجىري­بە­گە كەزەڭ-كەزەڭ­مەن ەنگىزۋ ءۇشىن 4 توپ قۇرى­ل­عان بولاتىن. ءبىرىنشى – ورفو­گرا­فيالىق توپ، وندا ورفو­گرا­فيا­لىق جانە ورفوەپيالىق ەر­ە­جەلەر جاسالادى. ەكىنشى – تەر­­­مينولوگيالىق توپ، وندا قازاق ءتىلىنىڭ تەرمينولوگيالىق قورى لاتىن گرافيكاسىندا جۇيە­لەنەدى. ءۇشىنشى – ادىستەمەلىك توپ. بۇندا لاتىن گرافيكاسىن ۇي­رەتۋ ادىستەرى جاسالىپ، ونى ءبىلىم جۇيەسىنە ەنگىزۋ جولدارى قاراستىرىلادى. ءتورتىنشى – IT-تەحنولوگيا توبى، تەحنولوگيانى لاتىنشاعا بەيىمدەۋ، باعدارلامالار جاساۋ. قازىرگى كەزدە ورفوگرافيالىق كونتسەپتسيا جاسالدى. ەندى لاتىن نەگىزدى ەملە-ەرەجە جاسالۋدا. ال ونى جاساۋ ءۇشىن جازۋ تەورياسى مەن ورفو­گرافيانىڭ عىلىمي نەگىزى­نەن حاباردار بولۋ كەرەك.

ورفوگرافيا ءۇش پرينتسيپكە نەگىزدەلەدى: ءداستۇرلى-تاري­حي، فو­نەتيكالىق جانە فونەماتيكالىق. ءداستۇرلى-تاريحي پرينتسيپ ەۋرو­پا تىلدەرىندە قولدانىلادى: فران­تسۋز جانە اعىلشىن تىلدەرىن­دە. ولاردىڭ جازۋى ەرتەدە قا­لىپ­­­­تاسقان ءارى عاسىرلار بويى وز­­گەرىس­­كە ۇشىراماعان. فونە­تي­­كا­­لىق جۇيەسى دامىعان. سون­دىق­­تان دا ءارىپ پەن دىبىس ءبىر-بىرى­نە سايكەس كەلمەيدى. جازۋ مەن دى­بىس­تالۋ اراسىندا ۇلكەن ايىر­ما­شىلىق بار. ولاردى جاقىن­داتۋ ءۇشىن ترانسكريپتسيا پايدالانادى.

فونەتيكالىق پرينتسيپ بەلورۋس، سەرب تىلدەرىندە قولدا­نى­لادى. فونەتيكالىق پرينتسيپ بويىنشا، قالاي ايتىلادى، ەستىلەدى – سولاي جازىلادى. بىراق ادامدار ءارتۇرلى ەستيدى، ايتادى، بۇل ادامنىڭ ارتيكۋلياتورلىق اپپاراتىنا جانە ەستۋ قابىلەتىنە بايلانىستى. مىسالى، كورەيلەر ر مەن ل-دىڭ ايىرماشىلى­عىن اڭعارمايدى. ارابتار و مەن ۋ-دىڭ ايىرماشىلىعىن سەزبەيدى. ال فرانتسۋزدار قازاق تىلىندەگى كەرەك دەگەن سوزدەگى ە-ءنى ەكى فونەما دەپ قابىلدايدى. Cوندىقتان جازۋدا كەيبىر قاتەلەر كەزدەسۋى مۇمكىن.

فونەماتيكالىق (مورفولو­گيا­لىق) پرينتسيپ ورىس تىلىندە قولدانىلادى. فونەما نەمەسە مورفەما دىبىستالۋىنا قارا­ماس­تان، بارلىق تۇبىرلىك سوزدەر مەن ولاردىڭ پىشىندەرىندە وزگەر­مەيدى: دىبىسسىز نەمەسە داۋىستى ۇنسىزدىك، داۋىستى دىبىستاردى ازايتۋ، سوزدەردى اسسيميلياتسيالاۋ جانە باسقا فونەتيكالىق وزگەرىستەر.

قازاق تىلىندە جازۋ پرينتسيپ­تەرى­نىڭ ۇشەۋى دە قولدانىلادى، بىراق – فونەماتيكالىق پرينتسيپ باسىم. جازۋ فونەماعا نە­گىزدەلگەن، ال فونەما گرافەماعا سايكەس كەلەدى. قازاق ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋدە ءبىراز داۋلى پروبلەما بار. مىسالى، ين­تەرسوزدەردى ءتول دىبىستار ار­قىلى قالاي تاڭبالايمىز؟ قازاق ءتىلىنىڭ ءتول دىبىستارىنا ۆ، ف، ح، ي، ۋ جاتپايدى. 

قازاق ءتىلى بىلىمىندە تەرمين­دەردى قالىپتاستىرۋ، قازاق ءتىلىنىڭ فونولوگيالىق زاڭدىلىقتارى­نا يكەمدەۋ، انا ءتىلىنىڭ دىبىستىق زاڭدىلىقتارىن ساقتاۋ دەگەن ۇستانىم بار. ينتەرسوزدەردى لاتىن گرافيكاسىمەن تاڭبالاۋدا وسى قاعيدالاردى مەيلىنشە ساق­تاۋ كەرەك. مىسالى، قازىرگى تاڭدا ءبىز رەسەي، ەۋروپا، تاۋار، ۇستەل، جار­مەڭكە، كامپيت، باتەڭ­كە، رەزەڭكە دەپ كىرمە سوزدەردى قازاق تىلىنە يكەمدەپ ايتامىز ءارى جازامىز. بۇل سوزدەردىڭ كوبى­سى بۇرىننان قالىپتاسقان. ال كەي­بىر كىرمە سوزدەردى يگەرىپ، قازاق تىلىنە يكەمدەپ ايتۋ مەن جازۋ وڭايعا تۇسپەيدى. 

كەيبىر عالىمدار كىرمە سوزدەر ارقىلى كەلگەن كىرمە دىبىستاردى مۇلدە تاڭبالاعىسى كەلمەيدى. ولار انا تىلىمىزگە بوتەن، جات، سوندىقتان ول سوزدەردى تەك ءتول دىبىستار ارقىلى جازامىز دەي­دى. سوندا فيلولوگيانى – پىي­­لالوگۇيە، بيولوگيانى – بىيا­لو­گۇيە، اۆتور – اپتىر، لاتىن گرا­في­كاسىمەن: piɪlálógúɪe، biɪálógúɪە، aptyr، ákádemiɪk، ت.ب. بۇل جازۋ مەن ايتۋعا قولايسىز، ساۋات­سىز ادامنىڭ ءسوزى ءتارىزدى. مۇن­داي فونە­تيكالىق جازۋ پۋريس­تىك اعى­مىنا سايكەس كەلەدى. 
فونەماتيكالىق پرينتسيپ بويىنشا، جازۋى مەن ايتىلۋى ۇنەمى سايكەس كەلمەيدى، مىسالى: basshy (باسشى) دەپ جازامىز bashshy (باششى) دەپ ايتامىز، qobyzshy (قوبىزشى) دەپ جازامىز qobyshshy (قوبىششى) دەپ ايتامىز، aıtshy (ايتشى) دەپ جازامىز aıtchy (ايتچى) دەپ ايتامىز، aıtsa (ايتسا) دەپ جازامىز aittsa (ايتتسا) دەپ ايتامىز، ketse (كەتسە) دەپ جازامىز kettse (كەتتسە) دەپ ايتامىز، ketshi (كەتشى) دەپ جازامىز ketchi (كەتچى) دەپ ايتامىز، ت.ب. بۇل داۋىسسىز فونە­مالارعا مىسالدار.
داۋىستى فونەمالارعا مىسالدار: ólەń (ولەڭ) دەپ جازامىز ólóń ء(ولوڭ) دەپ ايتامىز، jurek (جۇرەك) دەپ جازامىز jurók (جۇروك) دەپ ايتامىز، eshki (ەشكى) دەپ جازامىز، ıeshki (يەشكى) دەپ ايتامىز، otan (وتان) دەپ جازامىز، ۋوتان (ۋotan) دەپ ايتامىز، ómir ء(ومىر) دەپ جازامىز، ۋómir ء(ۋومىر) دەپ ايتامىز.

قازاق ءتىلىنىڭ فونەتيكالىق جۇيەسىندە ف، ۆ فونەمالارى جوق، ولار پ، ب فونەمالارىنىڭ ۆاريا­تسيالارى رەتىندەگى فيزيكالىق دىبىس بولعاندىقتان ءتىلدىڭ اي­تىلۋىندا كەزدەسەدى. كىرمە دىبىستار ءجيى قولدانىستا بول­عان­دىقتان قازاق ءتىلىنىڭ فونە­تي­كالىق زاڭدى­لىقتارعا باعىنىپ، ادامدار­دىڭ ارتيكۋليا­تورلىق اپپاراتىنا يكەم­­دەلگەن. بۇل فونەمالار جاڭا قازاق الىپبيىندە f جانە p ارىپ­تەرىمەن تاڭبالانادى.

فونەمالاردىڭ پايدا بولۋى ءتىل مەن ويدىڭ دامۋىمەن بايلانىستى. ءار ءتىلدىڭ فونەتيكالىق جۇيەسى دامۋ ۇستىندە، وعان سىرت­قى جانە ىشكى فاكتىلەر اسەر ەتەدى. جاڭا فونەمالار جاڭا ۇعى­مى­مەن، جاڭا تەرمينولوگيامەن تو­­­لى­­عادى جانە كورشىلەس مادە­نيەت­­تىڭ جانە وركەنيەتتىڭ ىقپا­لى­­­مەن بايدى. ىشكى فاكتىلەر – ول ءتىل­­دىڭ وزىندىك زاڭدىلىقتارى – فو­نو­­لوگيزاتسيا، ديۆەرگەنتسيا پرو­تسەس­تەرى. ونىڭ ناتيجەسىندە ءبىر فو­نە­مادان ەكى-ءۇش فونەما پاي­دا بو­لادى. دىبىستاردىڭ فو­نە­­ما دەڭ­گەيىندە جۇمسالۋى، ياعني فو­­نو­لوگيزاتسيالانۋى ءتىلدىڭ جال­­­عا­­ما­­لىق (اگگليۋتيناتيۆتىك) قۇ­رى­­­لى­­سىمەن، ۇندەستىك زاڭىمەن (سين­­­­گار­­مونيزم) تىعىز بايلانىستى. 

قازىرگى كەزدە داۋ تۋدىرىپ جۇر­گەن ي مەن ۋ كىرمە ءارىپ-دىبىس­تار. بۇل ديفتونگويد دى­بىس­تار ىي، ءىي، ۇۋ، ءۇۋ دىبىس تىر­­كەس­تەرى­نەن تۇرادى. كيريلل الىپ­­بيىنە كوش­كەن­دە اتالمىش ديف­تونگويد دىبىستار ارىپتەردى ۇنەم­دەۋ پرين­تسيپىنە سايكەس ولار­­دى ي مەن ۋ تاڭبالارىمەن بەل­گى­­­لەيتىن بولدى. قازاق تىلىن­دە ۇنەمدەۋ جازۋدى العاش رەت ۇسىن­عان قازاق ءتىلى ءبىلىمىنىڭ قابىر­­عاسىن قالاۋشى احمەت باي­­­تۇرسىنوۆ ەدى. ءوزىنىڭ توتە جازۋىن­­دا عالىم قازاق ءتىلى­نىڭ دى­بىس­تارىن شەكتەۋلى عانا ارىپتەرمەن بەلگىلەگەن. 

ءتىل يەلەرى بۇل دىبىستار­دى ديفتونگويد فونەما رەتىندە قابىل­دايدى، ال جازۋدا ولار ءبىر ارىپپەن بەلگىلەنەدى. ورفو­گرافيا ءوزىنىڭ قۇرامىنداعى ارىپ­تەردىڭ مولدىعىمەن ەمەس، ىق­شام­دىعىمەن باعالانادى. سون­دىق­تان دىبىس تىركەستەرىن كەيدە ءبىر عانا ارىپپەن تاڭبالاۋعا بولادى. 
سوزدەردىڭ قۇرامىندا ي مەن ۋ ديفتونگويد دىبىستار بولعاندا ءبىز ويلانباي-اق ıgilik، (يگىلىك)، ınelik (ينەلىك)، ınabat (ينابات)، mıras (ميراس)، álipbı ء(الىپبي)، tarıhı (تاريحي)، týgan (تۋعان) دەپ جازامىز، ال ترانسكريپتسيادا ولار بىلاي جازىلادى iıgilik، (iيگىلىك)، iınelik (iينەلىك)، iınabat (ىينابات)، myıras (مىيراس)، álipbiı ء(الىپبىي)، tariıhiı ء(تارىيحىي)، tuýgan (تۇۋعان).

جالپى، گرافيكا سويلەۋ ءتىلى­نىڭ دىبىستىق جاعىن، ونىڭ ەرەك­شە­لىكتەرىنىڭ بارلىعىن تۇگەل­دەي قامتىپ بەرە المايدى. ونى فونە­تيكالىق ترانسكريپتسيا اتقارا الادى. سوزدەردىڭ جا­زى­لۋى مەن ايتىلۋىنىڭ ءبىر-بىرىنە ارقاشان سايما-ساي كەلە بەرۋى شارت ەمەس. تىلدەر­دىڭ ار­قايسىسىنىڭ جازىلۋى مەن اي­­تىلۋىنىڭ اراسىندا ايىر­­­ماشىلىقتار بولا بەرەدى. ور­فوگرافيا سوزدەردىڭ دىبىستا­لۋىن دالمە-ءدال كورسەتە بەر­مەي­دى، ال ورفوەپيانىڭ ەڭ نەگىزگى قىز­مەتى – ءسوزدىڭ دىبىستىق قۇرا­مىن دال­مە-ءدال كورسەتۋ. ساۋاتتى جا­زىپ، دۇرىس سويلەۋ ءۇشىن ورفوگرافيا مەن ورفوەپيادان حاباردار بولىپ، وسى ەكى ءپاندى بىردەي وقىتۋ كەرەك.

قازاق تىلىندە ءالىپبيدى ۇنەم­دەۋ ءۇشىن داۋىسسىز دىبىستار­دىڭ جۋان-جىڭىشكە ايىرىم بەلگىلەرى قاسىندا تۇرعان داۋىستى دىبىس­تار ارقىلى بەرىلەدى. تان، ءتان، تىس، ءتىس دەگەن سوزدەردە ولار­دىڭ ما­عىنا­سى داۋىسسىزداردىڭ قا­سىن­دا تۇرعان جۋان-جىڭىشكە داۋىس­­تىلار ارقىلى اجىراتىلىپ تۇر، دەمەك قازاق تىلىندە داۋىس­­سىز دىبىستاردى بىلدىرەتىن ارىپ­­تەر داۋىستىلاردىڭ ىقپالى­مەن جا­زىلادى. ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىن­داعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى جاساعان قازاق ورفوگرافياسىنىڭ كونتسەپتسياسىندا جىڭىشكەلىك بەلگىسىمەن () جازىلاتىن شەت­تىل­دىك سوزدەردىڭ ەملەسىندە بۇل پرينتسيپ باسشىلىققا الىنعان. وسىعان بايلانىستى قازاق ەملە­سى­­نىڭ كەيبىر ەرەجەلەرىن كەلتى­رەيىك. مىسالى: جىڭىشكەلىك بەل­گىسىن () ءتۇسىرىپ، ونىڭ ورنىنا ءسوز باسى مەن ءبىرىنشى بۋىندا جىڭىش­كە داۋىستىلار ارقىلى جى­ڭىش­كەرتۋگە بولادى، مىسالى: ánsambl-انسامبل، dúbl-دۋبل، rúbl-رۋبل، párوl-پارول، ت.ب. ءسوز قۇرامىندا e، ı جىڭىشكە داۋىس­تىلار بار سوزدەردە جىڭىشكەلىك بەلگىسى ءتۇسىرىلىپ جازىلادى، مىسالى: akvarel-اكۆارەل، lager-لاگەر، stil-ستيل. ال- ءارىپ تىركەسىمەن باستالاتىن جانە ءسوز ىشىندە ەكى داۋىسسىز دىبىس اراسىندا جىڭىشكەلىك بەلگىسى بار سوزدەردە تۇسىرىلەدى، مىسالى: álbatros-الباتروس، álbom-البوم، álmanah-الماناح. ءسوز ورتاسىندا داۋىسسىز بەن داۋىس­تى دىبىستىڭ اراسىنداعى جى­ڭىش­كەلىك بەلگىسىنىڭ () ورنىنا ı ءارپى جازىلادى، مىسالى: batalıon، medalıon، konıak، pıesa ت.ب.

بۇگىندە قازاق ەملەسىنىڭ نەگىز­گى ەرە­جەلەرى قوعامدا ساراپتا­لىپ، تال­­قىلانۋدا. اپروبا­تسيا­نىڭ نا­تي­­جەلەرى مۇقيات ەسكە­رى­لىپ، ودان كە­يىن قازاق ەملەسىنىڭ نە­گىز­گى ەرە­­جە­لەرى ماقۇلداناتىن بولادى. 

زەينەپ بازارباەۆا،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ 

دوكتورى، پروفەسسور،

ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى

سوڭعى جاڭالىقتار

جەتى ءتۇرلى ءسوز

ادەبيەت • كەشە

انتىنا ادال ازامات

قازاقستان • كەشە

ەلوردا كۇنىنە تارتۋ

تەاتر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار