بيىلعى اقپان ايىندا لاتىن نەگىزدى جاڭا قازاق ءالىپبيى بەكىتىلدى. وندا ۇلتتىق دىبىستار اكۋت دەگەن دياكريتيكالىق تاڭبا ارقىلى بەرىلگەن. دياكريتيكالىق تاڭبالار لاتىن ارىپتەرىنىڭ نەگىزگى دىبىستىق ماعىناسىن وزگەرتۋگە, ناقتىلاۋعا ارنالعان. ەندى وسى جاڭا ءالىپبيدى تاجىريبەگە كەزەڭ-كەزەڭمەن ەنگىزۋ ءۇشىن 4 توپ قۇرىلعان بولاتىن. ءبىرىنشى – ورفوگرافيالىق توپ, وندا ورفوگرافيالىق جانە ورفوەپيالىق ەرەجەلەر جاسالادى. ەكىنشى – تەرمينولوگيالىق توپ, وندا قازاق ءتىلىنىڭ تەرمينولوگيالىق قورى لاتىن گرافيكاسىندا جۇيەلەنەدى. ءۇشىنشى – ادىستەمەلىك توپ. بۇندا لاتىن گرافيكاسىن ۇيرەتۋ ادىستەرى جاسالىپ, ونى ءبىلىم جۇيەسىنە ەنگىزۋ جولدارى قاراستىرىلادى. ءتورتىنشى – IT-تەحنولوگيا توبى, تەحنولوگيانى لاتىنشاعا بەيىمدەۋ, باعدارلامالار جاساۋ. قازىرگى كەزدە ورفوگرافيالىق كونتسەپتسيا جاسالدى. ەندى لاتىن نەگىزدى ەملە-ەرەجە جاسالۋدا. ال ونى جاساۋ ءۇشىن جازۋ تەورياسى مەن ورفوگرافيانىڭ عىلىمي نەگىزىنەن حاباردار بولۋ كەرەك.
ورفوگرافيا ءۇش پرينتسيپكە نەگىزدەلەدى: ءداستۇرلى-تاريحي, فونەتيكالىق جانە فونەماتيكالىق. ءداستۇرلى-تاريحي پرينتسيپ ەۋروپا تىلدەرىندە قولدانىلادى: فرانتسۋز جانە اعىلشىن تىلدەرىندە. ولاردىڭ جازۋى ەرتەدە قالىپتاسقان ءارى عاسىرلار بويى وزگەرىسكە ۇشىراماعان. فونەتيكالىق جۇيەسى دامىعان. سوندىقتان دا ءارىپ پەن دىبىس ءبىر-بىرىنە سايكەس كەلمەيدى. جازۋ مەن دىبىستالۋ اراسىندا ۇلكەن ايىرماشىلىق بار. ولاردى جاقىنداتۋ ءۇشىن ترانسكريپتسيا پايدالانادى.
فونەتيكالىق پرينتسيپ بەلورۋس, سەرب تىلدەرىندە قولدانىلادى. فونەتيكالىق پرينتسيپ بويىنشا, قالاي ايتىلادى, ەستىلەدى – سولاي جازىلادى. بىراق ادامدار ءارتۇرلى ەستيدى, ايتادى, بۇل ادامنىڭ ارتيكۋلياتورلىق اپپاراتىنا جانە ەستۋ قابىلەتىنە بايلانىستى. مىسالى, كورەيلەر ر مەن ل-دىڭ ايىرماشىلىعىن اڭعارمايدى. ارابتار و مەن ۋ-دىڭ ايىرماشىلىعىن سەزبەيدى. ال فرانتسۋزدار قازاق تىلىندەگى كەرەك دەگەن سوزدەگى ە-ءنى ەكى فونەما دەپ قابىلدايدى. Cوندىقتان جازۋدا كەيبىر قاتەلەر كەزدەسۋى مۇمكىن.
فونەماتيكالىق (مورفولوگيالىق) پرينتسيپ ورىس تىلىندە قولدانىلادى. فونەما نەمەسە مورفەما دىبىستالۋىنا قاراماستان, بارلىق تۇبىرلىك سوزدەر مەن ولاردىڭ پىشىندەرىندە وزگەرمەيدى: دىبىسسىز نەمەسە داۋىستى ۇنسىزدىك, داۋىستى دىبىستاردى ازايتۋ, سوزدەردى اسسيميلياتسيالاۋ جانە باسقا فونەتيكالىق وزگەرىستەر.
قازاق تىلىندە جازۋ پرينتسيپتەرىنىڭ ۇشەۋى دە قولدانىلادى, بىراق – فونەماتيكالىق پرينتسيپ باسىم. جازۋ فونەماعا نەگىزدەلگەن, ال فونەما گرافەماعا سايكەس كەلەدى. قازاق ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋدە ءبىراز داۋلى پروبلەما بار. مىسالى, ينتەرسوزدەردى ءتول دىبىستار ارقىلى قالاي تاڭبالايمىز؟ قازاق ءتىلىنىڭ ءتول دىبىستارىنا ۆ, ف, ح, ي, ۋ جاتپايدى.
قازاق ءتىلى بىلىمىندە تەرميندەردى قالىپتاستىرۋ, قازاق ءتىلىنىڭ فونولوگيالىق زاڭدىلىقتارىنا يكەمدەۋ, انا ءتىلىنىڭ دىبىستىق زاڭدىلىقتارىن ساقتاۋ دەگەن ۇستانىم بار. ينتەرسوزدەردى لاتىن گرافيكاسىمەن تاڭبالاۋدا وسى قاعيدالاردى مەيلىنشە ساقتاۋ كەرەك. مىسالى, قازىرگى تاڭدا ءبىز رەسەي, ەۋروپا, تاۋار, ۇستەل, جارمەڭكە, كامپيت, باتەڭكە, رەزەڭكە دەپ كىرمە سوزدەردى قازاق تىلىنە يكەمدەپ ايتامىز ءارى جازامىز. بۇل سوزدەردىڭ كوبىسى بۇرىننان قالىپتاسقان. ال كەيبىر كىرمە سوزدەردى يگەرىپ, قازاق تىلىنە يكەمدەپ ايتۋ مەن جازۋ وڭايعا تۇسپەيدى.
كەيبىر عالىمدار كىرمە سوزدەر ارقىلى كەلگەن كىرمە دىبىستاردى مۇلدە تاڭبالاعىسى كەلمەيدى. ولار انا تىلىمىزگە بوتەن, جات, سوندىقتان ول سوزدەردى تەك ءتول دىبىستار ارقىلى جازامىز دەيدى. سوندا فيلولوگيانى – پىيلالوگۇيە, بيولوگيانى – بىيالوگۇيە, اۆتور – اپتىر, لاتىن گرافيكاسىمەن: piɪlálógúɪe, biɪálógúɪە, aptyr, ákádemiɪk, ت.ب. بۇل جازۋ مەن ايتۋعا قولايسىز, ساۋاتسىز ادامنىڭ ءسوزى ءتارىزدى. مۇنداي فونەتيكالىق جازۋ پۋريستىك اعىمىنا سايكەس كەلەدى.
فونەماتيكالىق پرينتسيپ بويىنشا, جازۋى مەن ايتىلۋى ۇنەمى سايكەس كەلمەيدى, مىسالى: basshy (باسشى) دەپ جازامىز bashshy (باششى) دەپ ايتامىز, qobyzshy (قوبىزشى) دەپ جازامىز qobyshshy (قوبىششى) دەپ ايتامىز, aıtshy (ايتشى) دەپ جازامىز aıtchy (ايتچى) دەپ ايتامىز, aıtsa (ايتسا) دەپ جازامىز aittsa (ايتتسا) دەپ ايتامىز, ketse (كەتسە) دەپ جازامىز kettse (كەتتسە) دەپ ايتامىز, ketshi (كەتشى) دەپ جازامىز ketchi (كەتچى) دەپ ايتامىز, ت.ب. بۇل داۋىسسىز فونەمالارعا مىسالدار.
داۋىستى فونەمالارعا مىسالدار: ólەń (ولەڭ) دەپ جازامىز ólóń ء(ولوڭ) دەپ ايتامىز, jurek (جۇرەك) دەپ جازامىز jurók (جۇروك) دەپ ايتامىز, eshki (ەشكى) دەپ جازامىز, ıeshki (يەشكى) دەپ ايتامىز, otan (وتان) دەپ جازامىز, ۋوتان (ۋotan) دەپ ايتامىز, ómir ء(ومىر) دەپ جازامىز, ۋómir ء(ۋومىر) دەپ ايتامىز.
قازاق ءتىلىنىڭ فونەتيكالىق جۇيەسىندە ف, ۆ فونەمالارى جوق, ولار پ, ب فونەمالارىنىڭ ۆارياتسيالارى رەتىندەگى فيزيكالىق دىبىس بولعاندىقتان ءتىلدىڭ ايتىلۋىندا كەزدەسەدى. كىرمە دىبىستار ءجيى قولدانىستا بولعاندىقتان قازاق ءتىلىنىڭ فونەتيكالىق زاڭدىلىقتارعا باعىنىپ, ادامداردىڭ ارتيكۋلياتورلىق اپپاراتىنا يكەمدەلگەن. بۇل فونەمالار جاڭا قازاق الىپبيىندە f جانە p ارىپتەرىمەن تاڭبالانادى.
فونەمالاردىڭ پايدا بولۋى ءتىل مەن ويدىڭ دامۋىمەن بايلانىستى. ءار ءتىلدىڭ فونەتيكالىق جۇيەسى دامۋ ۇستىندە, وعان سىرتقى جانە ىشكى فاكتىلەر اسەر ەتەدى. جاڭا فونەمالار جاڭا ۇعىمىمەن, جاڭا تەرمينولوگيامەن تولىعادى جانە كورشىلەس مادەنيەتتىڭ جانە وركەنيەتتىڭ ىقپالىمەن بايدى. ىشكى فاكتىلەر – ول ءتىلدىڭ وزىندىك زاڭدىلىقتارى – فونولوگيزاتسيا, ديۆەرگەنتسيا پروتسەستەرى. ونىڭ ناتيجەسىندە ءبىر فونەمادان ەكى-ءۇش فونەما پايدا بولادى. دىبىستاردىڭ فونەما دەڭگەيىندە جۇمسالۋى, ياعني فونولوگيزاتسيالانۋى ءتىلدىڭ جالعامالىق (اگگليۋتيناتيۆتىك) قۇرىلىسىمەن, ۇندەستىك زاڭىمەن (سينگارمونيزم) تىعىز بايلانىستى.
قازىرگى كەزدە داۋ تۋدىرىپ جۇرگەن ي مەن ۋ كىرمە ءارىپ-دىبىستار. بۇل ديفتونگويد دىبىستار ىي, ءىي, ۇۋ, ءۇۋ دىبىس تىركەستەرىنەن تۇرادى. كيريلل الىپبيىنە كوشكەندە اتالمىش ديفتونگويد دىبىستار ارىپتەردى ۇنەمدەۋ پرينتسيپىنە سايكەس ولاردى ي مەن ۋ تاڭبالارىمەن بەلگىلەيتىن بولدى. قازاق تىلىندە ۇنەمدەۋ جازۋدى العاش رەت ۇسىنعان قازاق ءتىلى ءبىلىمىنىڭ قابىرعاسىن قالاۋشى احمەت بايتۇرسىنوۆ ەدى. ءوزىنىڭ توتە جازۋىندا عالىم قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستارىن شەكتەۋلى عانا ارىپتەرمەن بەلگىلەگەن.
ءتىل يەلەرى بۇل دىبىستاردى ديفتونگويد فونەما رەتىندە قابىلدايدى, ال جازۋدا ولار ءبىر ارىپپەن بەلگىلەنەدى. ورفوگرافيا ءوزىنىڭ قۇرامىنداعى ارىپتەردىڭ مولدىعىمەن ەمەس, ىقشامدىعىمەن باعالانادى. سوندىقتان دىبىس تىركەستەرىن كەيدە ءبىر عانا ارىپپەن تاڭبالاۋعا بولادى.
سوزدەردىڭ قۇرامىندا ي مەن ۋ ديفتونگويد دىبىستار بولعاندا ءبىز ويلانباي-اق ıgilik, (يگىلىك), ınelik (ينەلىك), ınabat (ينابات), mıras (ميراس), álipbı ء(الىپبي), tarıhı (تاريحي), týgan (تۋعان) دەپ جازامىز, ال ترانسكريپتسيادا ولار بىلاي جازىلادى iıgilik, (iيگىلىك), iınelik (iينەلىك), iınabat (ىينابات), myıras (مىيراس), álipbiı ء(الىپبىي), tariıhiı ء(تارىيحىي), tuýgan (تۇۋعان).
جالپى, گرافيكا سويلەۋ ءتىلىنىڭ دىبىستىق جاعىن, ونىڭ ەرەكشەلىكتەرىنىڭ بارلىعىن تۇگەلدەي قامتىپ بەرە المايدى. ونى فونەتيكالىق ترانسكريپتسيا اتقارا الادى. سوزدەردىڭ جازىلۋى مەن ايتىلۋىنىڭ ءبىر-بىرىنە ارقاشان سايما-ساي كەلە بەرۋى شارت ەمەس. تىلدەردىڭ ارقايسىسىنىڭ جازىلۋى مەن ايتىلۋىنىڭ اراسىندا ايىرماشىلىقتار بولا بەرەدى. ورفوگرافيا سوزدەردىڭ دىبىستالۋىن دالمە-ءدال كورسەتە بەرمەيدى, ال ورفوەپيانىڭ ەڭ نەگىزگى قىزمەتى – ءسوزدىڭ دىبىستىق قۇرامىن دالمە-ءدال كورسەتۋ. ساۋاتتى جازىپ, دۇرىس سويلەۋ ءۇشىن ورفوگرافيا مەن ورفوەپيادان حاباردار بولىپ, وسى ەكى ءپاندى بىردەي وقىتۋ كەرەك.
قازاق تىلىندە ءالىپبيدى ۇنەمدەۋ ءۇشىن داۋىسسىز دىبىستاردىڭ جۋان-جىڭىشكە ايىرىم بەلگىلەرى قاسىندا تۇرعان داۋىستى دىبىستار ارقىلى بەرىلەدى. تان, ءتان, تىس, ءتىس دەگەن سوزدەردە ولاردىڭ ماعىناسى داۋىسسىزداردىڭ قاسىندا تۇرعان جۋان-جىڭىشكە داۋىستىلار ارقىلى اجىراتىلىپ تۇر, دەمەك قازاق تىلىندە داۋىسسىز دىبىستاردى بىلدىرەتىن ارىپتەر داۋىستىلاردىڭ ىقپالىمەن جازىلادى. ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى جاساعان قازاق ورفوگرافياسىنىڭ كونتسەپتسياسىندا جىڭىشكەلىك بەلگىسىمەن () جازىلاتىن شەتتىلدىك سوزدەردىڭ ەملەسىندە بۇل پرينتسيپ باسشىلىققا الىنعان. وسىعان بايلانىستى قازاق ەملەسىنىڭ كەيبىر ەرەجەلەرىن كەلتىرەيىك. مىسالى: جىڭىشكەلىك بەلگىسىن () ءتۇسىرىپ, ونىڭ ورنىنا ءسوز باسى مەن ءبىرىنشى بۋىندا جىڭىشكە داۋىستىلار ارقىلى جىڭىشكەرتۋگە بولادى, مىسالى: ánsambl-انسامبل, dúbl-دۋبل, rúbl-رۋبل, párوl-پارول, ت.ب. ءسوز قۇرامىندا e, ı جىڭىشكە داۋىستىلار بار سوزدەردە جىڭىشكەلىك بەلگىسى ءتۇسىرىلىپ جازىلادى, مىسالى: akvarel-اكۆارەل, lager-لاگەر, stil-ستيل. ال- ءارىپ تىركەسىمەن باستالاتىن جانە ءسوز ىشىندە ەكى داۋىسسىز دىبىس اراسىندا جىڭىشكەلىك بەلگىسى بار سوزدەردە تۇسىرىلەدى, مىسالى: álbatros-الباتروس, álbom-البوم, álmanah-الماناح. ءسوز ورتاسىندا داۋىسسىز بەن داۋىستى دىبىستىڭ اراسىنداعى جىڭىشكەلىك بەلگىسىنىڭ () ورنىنا ı ءارپى جازىلادى, مىسالى: batalıon, medalıon, konıak, pıesa ت.ب.
بۇگىندە قازاق ەملەسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرى قوعامدا ساراپتالىپ, تالقىلانۋدا. اپروباتسيانىڭ ناتيجەلەرى مۇقيات ەسكەرىلىپ, ودان كەيىن قازاق ەملەسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرى ماقۇلداناتىن بولادى.
زەينەپ بازارباەۆا,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ
دوكتورى, پروفەسسور,
ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى
