– پان ۆيشنەۆسكي, الەمدىك سۋپەربەستسەللەرگە اينالىپ, ءسىزدى ايگىلى جازۋشى ەتكەن «جەلىدەگى جالعىزدىق» رومانىڭىزدىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسىن ءبىز دە وقىپ شىقتىق. ءبىزدىڭ ۇعىمىمىزداعى «سالماقتى ادەبيەت», ء«داستۇرلى ادەبيەت» دەگەندى مۇلدە تەرىسكە شىعاراتىن بۇل شىعارمادان ۇققانىم, جاھاندانۋدىڭ كومەيىنە جۇتىلىپ كەتىپ جاتقان بارلىق ۇساق ۇلتتاردىڭ قۇندىلىقتارى سياقتى ءبىز ءوزىمىز جاقسى كورىپ وقىعان ءداستۇرلى ادەبيەتپەن دە قوشتاسا بەرۋگە بولاتىنىن وڭاي باعامدادىم. قانداي ادەبيەت تۋرالى ايتىپ تۇرعانىمدى ءسىز دە جاقسى ءبىلىپ تۇرسىز, ول ادەبيەت شىنىمەن ەندى جوعالا ما؟
– اۋەلى ول ادەبيەتتىڭ شىن «سالماقتى» ما, الدە ءبارى ءبىر قولدان شىققانداي جاڭالىعى شامالى, قايتالانا بەرەتىن قاتارداعى كوپ دۇنيەنىڭ ءبىرى مە, سالماعىن انىقتاپ الۋ كەرەك شىعار. ماسەلە «سالماقتى ادەبيەت» دەگەن تۇسىنىكتى ناقتى قانداي اۆتورلاردىڭ قۇرايتىنىندا عوي. مىسالى, امەريكادا ناعىز ادەبيەت دەپ وقىرمانى كوپ تانىمال ادەبيەتتى ايتادى. كوپ ساتىلاتىن, جىلدام وتەتىن, بىرنەشە رەت بىرنەشە ميلليون تيراجبەن قايتا باسىلىپ شىعاتىن شىعارمانى ناعىز ادەبيەت دەپ تانيدى. بۇل – امەريكادا.
كىتاپتىڭ جەتىستىگىن ونىڭ قانشا تيراجبەن باسىلىپ شىعىپ, قالاي ساتىلاتىندىعى انىقتايدى دەگەن پىكىرمەن مەن دە كەلىسەمىن. «سالماقتى ادەبيەت» دەپ قاتپار-قاتپار الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ استارىن اشىپ كورسەتەتىن, سول ارقىلى ادامنىڭ جانىنا جىلۋ سىيلايتىن, ءۇمىتىن وياتاتىن, قۇلشىندىراتىن, مۇڭ ارقىلى الدەبىر شىندىقتى ءتۇسىندىرىپ بەرەتىن ادەبيەتتى ايتامىن. تاربيەلىك ءمانى باسىم. مەن دە ءوز ەلىمدە وتە تانىمال جازۋشى بولىپ ەسەپتەلەمىن. مەن دە ءوزىمدى «سالماقتى ادەبيەتتىڭ» وكىلىمىن دەپ سانايمىن. بىراق شىنىن ايتايىن, سالماقتى شىعارمانىڭ ساتىلۋى وتە قيىن. قيىندىعى شاش ەتەكتەن. بىرىنشىدەن, وتە از دانامەن باسىلادى. ەرتەرەكتە وقىرمان ءوز باسىنداعى باقىتسىزدىقتى تەرەزەنىڭ ارعى جاعىنداعى باسقانىڭ باقىتسىزدىعىمەن سالىستىراتىن. ال قازىر پولشادا, گەرمانيادا «فەنتەزي» جانرى ءبارىن باسىپ وزىپ, العا شىقتى. ءبىزدىڭ بىلۋىمىزدە, ەۋروپادا اگاتا كريستيدەن كەيىن بۇل جانر ۇيقىعا كەتكەندەي بار-جوعى بەلگىسىز كۇيدە كەلگەن ەدى. ال ەندى ۇزاق جىلعى ۇنسىزدىكتەن كەيىن قايتادان بۇرق ەتىپ, ادەبيەت نارىعىن جاۋلاپ الىپ جاتقانى ءبارىن تاڭىرقاتىپ وتىر. ياعني, تەلەۆيزياداعى ويىن-ساۋىق سەكىلدى ادەبيەتتە دە كوڭىل كوتەرەتىن جەڭىل جانرلار پايدا بولدى.
مەن ەكى ەلدە دە ءومىر سۇرەتىن ازاماتپىن عوي, ءوزىم بايقاعان تاعى ءبىر شىندىقتى ايتايىن, گەرمانيادا دا, پولشادا دا كريمينالدى جانر ادام ايتسا نانعىسىز سۇمدىق ءساندى جانرعا اينالدى. بۇل دەگەنىمىز نە؟ ياعني ادامدار كىتاپ وقىعان كەزدە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردەن الىس بولعىسى كەلەدى. ولار ونسىز دا بۇل تۋرالى كۇن سايىن ينتەرنەتتەن وقىپ, تەلەديدارداعى جاڭالىقتاردان ەستىپ, ءبىلىپ وتىر. ال ادەبيەتتەن كوڭىل كوتەرەتىن جەڭىل دۇنيە ىزدەيدى. قالاساق تا, قالاماساق تا بۇگىنگى وقىرماننىڭ تاڭداۋى وسى بولىپ وتىر. ال بۇل كۇرەستە, وكىنىشكە قاراي, «سالماقتى ادەبيەت» ءبىز ويلاعانداي تەكەتىرەسە الاتىن سالماعىن كورسەتە المادى.
– سوندا «سالماقتى ادەبيەت» بولاشاقتا تاڭداۋلى ادامداردىڭ عانا تاڭداۋى بولا ما؟
– «سالماقتى ادەبيەتتىڭ» بەدەلىن, تانىمالدىلىعىن ساقتاي الماۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى, كەيىنگى تولقىن ونى وقۋعا دايىن ەمەس. كۇردەلى شىعارمالاردى وقۋ ءۇشىن وقىرماندا ىشكى دايىندىق بولۋى قاجەت. دەڭگەي بولۋ كەرەك. بەلگىلى ءبىر مولشەردەگى ءبىلىم قورى بولۋى كەرەك. ال قازىر ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى وقىرمان تالعامى مەن مادەنيەتىن ءبىر جۇيەگە باعىندىرۋ مۇمكىن بە؟ مەنىڭشە, جوق. كومپيۋتەرلىك ويىندار ويناۋ, تەلەديداردا كورگەنىڭدى قابىلداۋ قيىن ەمەس, ال كىتاپتى وقىعان كەزدە ويلانۋىڭ كەرەك. اۆتوردىڭ ايتقىسى كەلگەن ويىن قۇرىعاندا سەزۋىڭ كەرەك. دايىندىعى بولماعاندىقتان, «سالماقتى ادەبيەت» تە بارا-بارا وقىرمانىن جوعالتا بەرەدى. مەن دە كەڭەستىك ءداۋىردىڭ يدەولوگياسىمەن وسكەندەردىڭ ءبىرىمىن. ول يدەيامەن وسكەندەر ءۇشىن كىتاپ دەگەن – ءبارى, بۇكىل الەمنىڭ ءوزى بولاتىن, كىتاپ – اقپاراتتىڭ جالعىز كوزى بولاتىن. ال قازىر ول كىتاپتارداعى شىندىق باسقا, ءومىردىڭ شىندىعى باسقا بولىپ شىقتى, ياعني بۇگىنگى ولشەم باسقا, ەندەشە ادەبيەتكە دەگەن كوزقاراستىڭ دا باسقاشا بولۋى زاڭدى.
– ءسىز قازاق ادەبيەتىمەن, ونىڭ وكىلدەرىمەن تانىسسىز با؟
– قازاقستانعا كەلەر الدىندا گەرمانياداعى بىرنەشە كىتاپ دۇكەندەرىنە ارنايى باس سۇعىپ, قازاق قالامگەرلەرىنىڭ نەمىس, اعىلشىن تىلدەرىنە اۋدارىلعان شىعارمالارىن ىزدەدىم. تابا المادىم. گەرمانياعا قاراعاندا پولشادا بۇل ماسەلە ءتاپ-ءتاۋىر شەشىمىن تاپقان. دۇكەندەرگە كىرسەڭىز, قازاق, ۋكراين, قىرعىز اقىن-جازۋشىلارىنىڭ كىتاپتارىن كەزدەستىرۋگە بولادى. قازاقستان عانا ەمەس, قازاق ادەبيەتى دە ەۋروپادان ازىرگە تىم الىس جاتىر. ءدال قازىر پولشادا, گەرمانيادا اعىلشىن ءتىلدى ادەبيەتتىڭ ۇلەسى باسىم.
– بارلىق پوستكەڭەستىك ەلدەر ءۇشىن ورتاق ماسەلە – كىتاپ قۇنىن جوعالتتى. تۋرا جانە جاناما ماعىناسىندا الساق تا باعاسى ارزاندادى, وقىرمان سانى ازايدى, تالعامى, وقۋ مادەنيەتى تومەندەدى. ال پولشاداعى ادەبيەت احۋالى قالاي؟
– بىزدە دە تۋرا وسىلاي. كىتاپ وقۋ ماسەلەسى بويىنشا قازاقستانداعى ستاتيستيكانىڭ قانداي ەكەنىن بىلمەيمىن, بىراق پولشاداعى ستاتيستيكا ادام شوشىتادى. بىلتىرعى جىلعى مالىمەت بويىنشا, 18 بەن 25 جاس اراسىنداعىلاردىڭ 37 پروتسەنتى ادام مۇلدە كىتاپ وقىماعان. بىردە-ءبىر. ىسساپارلارمەن ەۋروپانى ءجيى ارالاۋعا تۋرا كەلەدى. ۇشاقتاردا, مەترولاردا, جالپى قوعامدىق كولىكتەردە سمارتفون شۇقىلاپ وتىرعان ادامدى وتە-وتە سيرەك كورەسىز, ونداعى ادامدار نەگىزىنەن, كىتاپقا شۇقشيىپ وتىرادى. پولشا بيلىگى مۇنى بايقاعان بولۋى كەرەك, قازىر قازىنادان ارنايى دوتاتسيا ءبولدىرىپ, كىتاپ باعاسىن ارزانداتىپ, كوشەلەرگە كىتاپ سورەلەرىن قويدىرىپ, كىتاپ وقىتۋدىڭ ءتۇرلى امالدارىن قاراستىرىپ جاتىر.
– پولياك قالامگەرلەرى قالاي ءومىر سۇرەدى, قالاماقىعا كۇنىن كورە الا ما؟
– مەنىڭشە, قاي ەلدە بولسا دا, قالاماقىعا ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى پولشادا كىتاپ تيراجى 15 000-نان اسپايدى. ادەبيەتكە قىزمەت ەتەتىن بارلىق قالامگەردىڭ جاعدايى بىردەي ەمەس. ءتىپتى العاش قولىما قالام الىپ «جالعىزدىقتى» جازا باستاعانىمدا, ماعان پولشادا وقىرماننان گورى جازۋشى كوپ سياقتى كورىنەتىن. پولشادا شىعارمالارى ەسەبىنەن قالاماقىعا ءومىر سۇرە الاتىن وتە تانىمال ون شاقتى عانا قالامگەر بار.
– سونىڭ ءبىرى – ءسىز.
– ءيا, قارجىلىق ماسەلەسى شەشىلگەن ون جازۋشىنىڭ ءبىرى – مەن. كوپشىلىگى جانباعىس ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ جۇمىستارىن ىستەيدى, ۋنيۆەرسيتەتتەردە ساباق بەرەدى, جۋرناليستيكادا جۇرگەندەرى قانشاما. مەن دە گەرمانيادا تۇرامىن, عالىممىن, وقۋلىقتار, عىلىمي ماقالالار جازامىن. جالاقىم دا جوعارى. بىراق پارادوكس مىنادا – مەنى عالىم رەتىندە ءوز سالامدا جۇمىس ىستەيتىن ەلۋ, مىقتاعاندا ءجۇز شاقتى عانا ادام تانيتىن بولار, ال جازۋشىلىق ونەر مەنى الەمنىڭ ميلليونداعان وقىرمانىمەن تانىستىردى. ال جازۋمەن تەك قولىم قالت ەتكەندە, سەنبى-جەكسەنبى كۇندەرى, كەزەكتى ەڭبەك دەمالىسى كەزىندە عانا اينالىسامىن. بۇگىندە مەنى باسقا كىتاپتارىمدى ايتپاعاندا, ءبىر عانا «جەلىدەگى جالعىزدىق» اسىراپ وتىر.
– كىتاپتارىڭىز كوپ تىلگە اۋدارىلدى, اۋدارما ماسەلەسىندەگى ماڭگىلىك ديلەمما مىناۋ – شىعارمانى ءبىر تىلدەن باسقا تىلگە تارجىمالاعاندا تۇپنۇسقانىڭ ناقتىلىعى ماڭىزدى ما, الدە كوركەمدىگى باستى ورىندا تۇرا ما؟
– ءماتىننىڭ اۋەزدىلىگىن, وقىعاندا كىبىرتەكتەمەي, كوزىڭدى جۇگىرىپ وتىراتىن كوركەمدىكتى باستى ورىنعا قويامىن. ء«سىز ورىس ءتىلىن جەتىك بىلەسىز, «اننا كارەنينانى» وقىدىڭىز, «سوعىس پەن بەيبىتشىلىكتى» وقىدىڭىز, ورىس تىلىندە جاقسى سويلەيسىز, ايتىڭىزشى, مىنا شىعارمانىڭ ورىسشا اۋدارماسى جاقسى ما؟» دەپ مەنەن ءجيى سۇرايدى. «بىلمەيمىن», دەيمىن. شىنىمدى ايتايىن, اۋدارما ءمىنسىز بولسا دا, ونىڭ جاقسى-جامانىن ءبارىبىر اجىراتا الماس ەدىم. ءوز شىعارمالارىمنىڭ دا ورىس تىلىندەگى اۋدارماسىنا باعا بەرە المايمىن. ءبىر بىلەرىم, ناقتىلىق ساپا كورسەتكىشى بولا المايدى. اۋدارماشى ناقتىلىققا عانا سۇيەنبەي, كەيىپكەردىڭ كوڭىل كۇيىن, جان تولقىنىسىن, كوڭىل كۇيىندەگى ءارتۇرلى رەڭكتى, جالپى شىعارمانىڭ تىنىسىن سەزدىرە الۋى كەرەك.
– ءسىز فيزيكسىز, حيميكسىز, ينفورماتيك-پروگراميسسىز, جازۋشىسىز, كوپ ءتىل بىلەسىز, وسىنشا ونەردىڭ ىشىنەن ومىرلىك ماقساتىم دەپ قايسىسىن تانيسىز؟
– ءبىرىنشى كەزەكتە – عالىممىن. عىلىمدى جان-جۇرەگىممەن سۇيەمىن. ال ادەبيەتتى «جاي عانا اۋەستىگىم ەدى» دەپ ايتۋعا اۋزىم بارمايدى. مەنى ادەبيەتكە مۇڭ جەتەلەپ اكەلدى. ايەلىممەن ارادا تۋىنداعان قيىندىققا ودان دا كۇشتى قارۋمەن قارسى تۇرعىم كەلدى. مۇڭعا, قايعىعا قارسى كۇرەسەمىن دەپ ءجۇرىپ «جالعىزدىقتى» جازدىم. ادەبيەت جەكە ومىرىمدەگى قيىندىقتى جەڭۋگە كومەكتەسىپ قانا قويماي, كەڭىستىككە ەسىك اشتى. عالىم ەكەنمىن دەپ, ناقتى عىلىمداردىڭ جابىق الەمىندە جاسىرىنىپ قالعام جوق. ەندەشە, ادەبيەت – ءوزىم. عىلىم – ومىرلىك ماقساتىم بولسا, ادەبيەت – ءومىرىمنىڭ ءمانى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
