بۇگىندە ساۋدا اينالىمى جونىنەن قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق سەرىكتەستەرىنىڭ العاشقى وندىعىنا كىرەتىن تۇركيا مەن ەلىمىزدىڭ اراسىنداعى تاۋار اينالىمى وتكەن جىلى 27 پروتسەنتكە ءوسىپ, 2 ميلليارد اقش دوللارىنا جۋىقتاعان. ەلباسىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇل كورسەتكىشتى بولاشاقتا 5 ميلليارد دوللارعا جەتكىزۋ ماقساتىندا ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلمەك.
جالپى, تاۋەلسىزدىكتىڭ شيرەك عاسىردان استام ۋاقىتىندا ەلىمىزگە تۇركيا تاراپىنان 3 ميللياردتان استام اقش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسيا قۇيىلعان. سونداي-اق قازىرگى كەزدە قازاقستاندا تۇرىك كاپيتالىنىڭ قاتىسۋىمەن 2 مىڭعا جۋىق كاسىپورىن جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل قازاقستان-تۇركيا بايلانىسىنىڭ تەرەڭگە كەتكەنىن اڭعارتادى. قازىرگى تاڭدا ەكى ەل دە كولىك-ترانزيت, مۇناي-گاز, اسكەري-تەحنيكالىق, اۋىل شارۋاشىلىعى, تۋريزم, مادەنيەت, ءبىلىم, عىلىم جانە تەحنولوگيا سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋعا مۇددەلى.
تاراپتار اراسىنداعى حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ۇيىمدار شەڭبەرىندەگى كوپجاقتى پىشىندەگى ارىپتەستىك تە جۇيەلى تۇردە دامۋ ۇستىندە. ماسەلەن, ەلىمىز بەن تۇركيا بۇۇ, اوسشك, تۇركى كەڭەسى, يىۇ, ەقىۇ جانە وزگە دە حالىقارالىق ۇيىمدار شەڭبەرىندە تىعىز ىنتىماقتاستىق پروتسەسىن جالعاستىرۋدا.
قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا «جاڭا سينەرگيا» باعدارلاماسىنىڭ كوپ پايداسى ءتيدى. ەكى ەل كاسىپكەرلەرىن كەڭىنەن قولداۋعا ارنالعان بۇل باعدارلاما پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ 2012 جىلعى 11-12 قازاندا تۇركياعا جاساعان رەسمي ساپارى اياسىندا بەكىتىلگەن بولاتىن. وسى باعدارلاما ارقىلى ەلىمىزدە قۇنى 800 ميلليون دوللارلىق 23 جوبا ىسكە قوسىلعان. بۇل ءوز كەزەگىندە ەلىمىزدە 3 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنىنىڭ اشىلۋىنا مۇمكىندىك بەردى.
ەلباسىنىڭ «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ نەگىزگى قىزمەتىنە جانە اتالعان ورتالىقتىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋشىلار ءۇشىن ارنايى سالىق, ۆاليۋتا, ۆيزا جانە ەڭبەك رەجىمدەرى ەنگىزىلگەنىنە قاتىستى ايتقاندارى تۇركيالىق كاسىپكەرلەردى بەيجاي قالدىرماعانى انىق.
ەلباسى قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى جوعارى دەڭگەيدەگى ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا ءوزارا ارىپتەستىك ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن ەكى ەل اراسىنداعى ۇكىمەتارالىق كوميسسيانىڭ مۇمكىندىكتەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەتتىگىنە ءمان بەردى. سونداي-اق تۇركيالىق تاراپ قازاقستاندىق «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا ەلىمىزدە كولىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ جاڭارتىلىپ جاتقانىنان, قازاقستاننىڭ وسى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ناتيجەسىندە ورتالىق ازياداعى جەتەكشى لوگيستيكالىق حابقا اينالۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىنان حاباردار بولدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ساپار شەڭبەرىندە ەكى ەلدىك بيزنەس وكىلدەرى قۇنى 1,7 ميلليارد دوللاردان اساتىن 24 كوممەرتسيالىق كەلىسىمشارتقا قول قويدى. بۇل قۇجاتتار ءتۇرلى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالىپ وتىر. بۇل جوبالاردىڭ بىرقاتارىنا توقتالا كەتەر بولساق, ماسەلەن, جامبىل وبلىسىندا جالپى قۇنى 270 ملن اقش دوللارى بولاتىن مەتاللۋرگيا, حيميا جانە شىنى ونەركاسىپتەرىندە پايدالانىلاتىن كالتسي قوسىلعان سودا وندىرەتىن زاۋىت سالۋ جوسپارلانعان. بۇل 350 جاڭا جۇمىس ورنىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار «Kazakh Invest» جانە «Eksen Group» كومپانيالارىنىڭ قول جەتكىزگەن ۋاعدالاستىقتارىنا سايكەس, تۇركيالىق ينۆەستورلار الماتى قالاسىندا قۇنى 300 ملن اقش دوللارىن قۇرايتىن جاڭا «Downtown Almaty» قارجىلىق, الەۋمەتتىك بيزنەس-ورتالىعىن سالۋدى كوزدەۋدە.
بۇدان بولەك, تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگى مەن «DAL Holding» كومپانياسى اراسىندا 700 جۇمىس ورنىنا ارنالعان, قۇنى 200 ملن اقش دوللارى بولاتىن جىلىتۋ كەشەنىن سالۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋ تۋرالى كەلىسىم بەكىتىلدى. سونداي-اق «قازاقستان تەمىر جولى»ۇك» اق پەن «TCDD Tasimacilik A.S.» اق اراسىندا ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. تەمىر جول كولىگى سالاسىنداعى, سونىڭ ىشىندە ماشينا قۇراستىرۋ ءىسى بويىنشا ەكىجاقتى قاتىناستى نىعايتۋعا ارنالعان بۇل قۇجات ارقىلى ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك ءدالىزى شەڭبەرىندە قازاقستان مەن تۇركيا اۋماعىنداعى كولىكتىك-لوگيستيكالىق جۇيە مەن ترانزيتتىك الەۋەتتى دامىتۋ سالاسىنداعى بىرلەسكەن جۇمىستار قاراستىرىلادى. وسى ورايدا «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق باسشىسى ق.الپىسباەۆ: ء«بىزدىڭ ەلدەر اراسىندا باكۋ – تبيليسي – كارس تەمىر جول جەلىسى مەن كاسپيدەگى پورتتىق ينفراقۇرىلىم ترانسقۇرلىقتىق تاسىمالدىڭ ءوسۋ قارقىنىنا ىقپال ەتەتىن مۋلتيمودالدى ترانسكاسپيلىك ءدالىز قۇرىلدى. 2018 جىلى وتكەن جىلعا قاراعاندا تەمىر جول جانە اۆتوموبيل جولى ارقىلى تاسىمال ءتورت ەسەگە وسەتىن بولادى دەپ كۇتىلۋدە. 2020 جىلعا قاراي تاسىمال كولەمىن 5 ملن تونناعا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلۋدە», دەيدى.
كەلىسىم شەڭبەرىندە تاراپتار, سونىمەن بىرگە قازاقستانعا جانە كەرى باعىتتا, قىتايدان تۇركياعا جانە كەرى باعىتتا جۇرەتىن جۇكتەر ءۇشىن «قورعاس – شىعىس قاقپاسى» اەا-دا شوعىرلاندىرۋ جانە ديستريبۋتسيالاۋ ورتالىعىن قۇرۋعا, كونتەينەرلەرگە باسەكەگە قابىلەتتى تاريفتىك شارتتار قويۋعا ۋاعدالاستى.
جالپى, بۇگىندە قازاقستاندا «Yildizlar SSS Holding», «DAL Holding», «Zorlu Holding», «Calik Holding», «Oyak Holding», «Enprode» جانە ت.ب. سەكىلدى ءىرى تۇرىك كومپانيالارىنىڭ قاتىسۋىمەن جاڭا ءىرى جوبالار ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل قازاقستاندىق ەكونوميكا ءۇشىن باسىم سالالاردا جۇمىس ىستەيتىن جاڭا تۇرىك تۇك مۇددەلىلىگىنىڭ ارتقانىن كورسەتەدى.
ء«بىز ءىرى تۇرىك حولدينگتەرىنىڭ قازاقستاندىق نارىققا قاتىسۋىن كەڭەيتۋ ترەندىن نىعايتۋ تۋرالى ايتا الامىز. ەگەر بۇدان بۇرىن تۇرىك ينۆەستورلارى كەلگەن ءداستۇرلى سالالار قوناق ءۇي بيزنەسى, شاعىن جانە ورتا بيزنەس دەڭگەيىندە قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعارۋ بولسا, ەندى بۇگىن ءىرى تۇرىك كومپانيالارى تكمك, اۋىل شارۋاشىلىعى, اگروحيميا, مەتاللۋرگيا, وڭدەۋ ونەركاسىبى جانە ت.ب. جاڭا سالالاردى اشۋدا», دەيدى «Kazakh Invest» ۇك باسقارما توراعاسى س. تۇياقباەۆ.
ال «YDA Holding» كومپانياسىنىڭ باسقارما توراعاسى ح.ارسلان تۇرىك ينۆەستورلارى ساياسي تۇراقتىلىق, قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋالدىڭ ارقاسىندا جانە ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداق, ورتالىق ازيا, باتىس قىتاي نارىقتارى ۇسىنىپ وتىرعان مۇمكىندىكتەر اياسىندا ءوز وندىرىستەرىن كەڭەيتۋگە مۇددەلى ەكەنىن ايتادى. بۇل ورايدا تۇركيالىق ينۆەستورلار ءۇشىن ءتيىستى زاڭنامانى تۇراقتى جەتىلدىرۋدىڭ جانە مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىكتى دامىتۋدىڭ, «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى سەكىلدى جاڭا ينۆەستيتسيا سالۋ تەتىكتەرىنىڭ ەنگىزىلۋىنىڭ ماڭىزى زور.
سونداي-اق تۇرىك كاسىپكەرلەرى ەلىمىزدەگى «نۇرلى جەر», «نۇرلى جول» يندۋستريالدى-يننوۆاتسيالىق مەملەكەتتىك باعدارلامالارى شەڭبەرىندە اسا ماڭىزدى مۇمكىندىكتەر اشىلىپ وتىرعانىن ءتۇسىنىپ وتىر.
نەگىزىندە, ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى ءبىر جايت, ول – تۇركيا كاپيتالىنىڭ قاتىسۋىمەن قولعا الىنعان جوبالاردىڭ, اسىرەسە, ەل ەكونوميكاسىنىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورىن دامىتۋعا باعىتتالۋى. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا تۇرىك كومپانيالارىنىڭ قاتىسۋىن مەيىلىنشە كەڭەيتۋ ءىسى ءوزارا ۇزدىك تاجىريبەلەرمەن جانە تەحنولوگيالارمەن الماسۋعا وڭ ىقپالىن تيگىزەتىنىن دە ەسكەرۋىمىز قاجەت.
ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان ساتتەگى تەڭدەسسىز قۋانىشىمىزعا الەم بويىنشا ءبىرىنشى بولىپ ءتۇبى ءبىر تۇركييالىق باۋىرلارىمىزدىڭ ورتاقتاسقانىن, قازاقستاننىڭ دەربەستىگىن, ەگەمەندىگىن الەم ەلدەرى اراسىندا تۇركيانىڭ العاشقى بولىپ مويىنداعانىن جاقسى بىلەمىز. سودان بەرى قوس تاراپتىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن رياسىز پەيىلى ەش وزگەرگەن جوق.
تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋ, ءوزارا ءىس-قيمىلداردىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋ ىسىندە قازاقستاندىق كۇش-جىگەر از جۇمسالىپ جۇرگەن جوق. وسى ورايدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ىلگەرى نيەت, ىلكىمدى ويدان تۋىنداعان ومىرشەڭ باستامالارى قازاقستاننىڭ تۇركى الەمىن بىرىكتىرۋدەگى كوشباسشىلىق ءرولىن ارتتىرىپ وتىرعانىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك.
قازىرگى تاڭدا تۇركى الەمىن ۇيىستىرۋ ماقساتىندا قۇرىلعان حالىقارالىق ۇيىمدار, ءتۇرلى دەڭگەيدەگى قۇرىلىمدار تابىستى جۇمىس ىستەۋدە. سونداي-اق تۇركى دۇنيەسىنە قاتىستى مەملەكەتتەر اراسىنداعى ديپلوماتيالىق بايلانىستار, ساۋدا-ەكونوميكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق قاتىناستار ءوزىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتىپ وتىر.
جالپى, تۇركى دۇنيەسى تۇرعىسىندا اڭگىمە قوزعاعاندا قازاقستان مەن تۇركيانىڭ ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىعىنىڭ بۇگىنگى دەڭگەيىنە سوقپاي وتە المايمىز. سەبەبى حالىقارالىق قوعامداستىقتا ءوزىنىڭ لايىقتى ورنى بار, الەمدىك ساياسي-ەكونوميكالىق جۇيەدە جەكەلەگەن كەيبىر ماڭىزدى سالالار بويىنشا كوشباسشىلىق رولگە يە بۇل ەكى ءىرى مەملەكەت تۇركى الەمىن ينتەگراتسيالاۋدا نەگىزگى قوزعاۋشى كۇش سانالادى. ونىڭ ۇستىنە قوس تاراپ تۇركىلىك بىرىگۋ ءۇردىسىن جانداندىرۋدا ءوز جاۋاپكەرشىلىكتەرىن تەرەڭ سەزىنەدى ءارى ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى ىنتىماقتاستىق اياسىنداعى, سونداي-اق حالىقارالىق ۇيىمدار شەڭبەرىندەگى اۋقىمدى مىندەتتەردى ءوز ىقىلاستارىمەن مويىندارىنا العان.
بۇگىندە ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق بايلانىستار جونىندەگى تاريحتىڭ جاڭا پاراقتارى جالعاستى تۇردە اشىلۋدا. وندا ەكى ەل حالقىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن جاسالعان شارۋالاردىڭ بارىسى التىن ارىپتەرمەن جازىلۋ ۇستىندە. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وتكەن اپتادا تۇركياعا جاساعان تابىستى ساپارى, پرەزيدەنت رەجەپ تايپ ەردوعانمەن كەزدەسۋى, تۇركيالىق ىسكەر توپتار وكىلدەرىمەن ەمەن-جارقىن وتىرىپ اڭگىمەلەسۋى دە ەكىجاقتى بايلانىستىڭ جاسامپاز تاريحىندا ايقىن كورىنىس تابارى ءسوزسىز.
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان»
