اعاجاي, التايداي جەر قايدا؟..

قاتونقاراعاي مەملەكەتتىك تابيعي ۇلتتىق پاركىنىڭ قۇرىلعانىنا كەلەر جىلى ون جىل تولماق ءيا, ون جىل ءبىر قاراعاندا كوپ ۋاقىت ەمەس. مىڭ جىلدىق قا­راعايى, سامىرسىنى, بالقاراعايى جايقالىپ وسكەن نۋلى مەكەن, قاز قاڭقىلداپ, سانسىز قۇستار سايراپ ۇشقان وسىناۋ ءبىر عاجاپ جەردە ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسى بويىنشا 2001 جىلدىڭ 17 شىلدەسىندە قاتونقا­راعاي مەملەكەتتىك تابيعي ۇلتتىق پاركى دۇنيەگە كەلدى. وسى ورايدا, مىناداي ءبىر ساۋال ەرىكسىز تۋادى, نە­گە قورىق ەمەس, ۇلتتىق پارك. استە قورىق پەن ۇلتتىق پاركتى سا­لىستىرۋعا كەلمەيدى. تابيعي پارك­تىڭ مارتەبەسى جوعارى, قۇزىرلى مەكەمە. ەلىمىزدىڭ بولاشاعى, جاس ۇرپاق ءۇشىن تابيعات سىيلاعان وسى ءبىر عاجايىپ ولكەنىڭ بايلىعىن, قۇسى مەن جانۋارلارىن, جالپى قورشاعان ورتانى قورعاپ قالۋ ءۇشىن ەلباسى مەن ۇكىمەت جانى اشىپ, قورىق ەمەس, ۇلتتىق پاركتى اشىپ بەردى. ياعني, بۇل ءسوزدىڭ ءمانى مەن ماعىناسى تەرەڭدە جاتسا كەرەك. تابيعي ۇلتتىق پاركتىڭ ماق­ساتى – قۇرىپ بارا جاتقان ورمان بايلىعىن قىزىل كىتاپقا ەنگەن قارا دەگەلەك, التاي ۇلارى, قىزىل قاسقىر, سارى تىشقان, بۇلعىن, بۇلان, قۇندىز, بۇركىت, تاۋتەكە, كۇدىر, ەلىك, ايۋ, قوڭىر ايۋ, ۇشاتىن ءتيىن, باسقا دا قۇس-جانۋارلاردى قاناتىنىڭ استىنا الىپ قورعاۋ, الپەشتەۋ, جات پيعىلدىلاردىڭ قاندى شەڭگەلىنەن قۇتقارىپ قالۋ, ءتىپتى ولشەۋسىز كەسىلىپ, ۇرلانىپ جاتقان اعاشتاردى كۇزەتۋ, قىس­قاسى, مەملەكەت بايلىعىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋ. ۇلتتىق پاركتىڭ كولەمى تۇتاس ءبىر مەملەكەت سيىپ كەتەتىن 600 مىڭنان استام گەكتار جەردى الىپ جاتىر. پارك قۇ­رىلعان كەزدەن باستاپ ونى ءوز ءىسى­نىڭ مامانى ەرەن جۇماعۇلوۆ باس­قارىپ, كوپ ىستەر تىندىردى. قا­زىر ەرەن قادەش ۇلى بەرەل قور­عانىنا جەتەكشىلىك ەتەدى. ءوزىنىڭ باي تاجىريبەسىن قازبا بايلىق­تارىن يگەرۋگە جۇمساپ جاتىر. سوڭعى ەكى جىلدان بەرى تابيعي پاركتى ەرلان قابىل ۇلى مۇستا­فين باسقارادى. ول دا بۇل سالادا جيىرما جىلداي ەڭبەك ەتىپ, مول تاجىريبە جيناقتاعان ىسكەر مامان. ءسوز ساپتاۋى, تابيعي پاركتىڭ ات­قا­رىپ جاتقان ىستەرى جايلى تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ ءتۇسىن­دىرىپ بەرۋى وسىنى اڭعارتقانداي. مۇنىڭ الدىندا ەرلان قابىل ۇلى زايسان­داعى قورىققا جەتەكشىلىك ەتىپتى. كەڭ كابينەتتىڭ ىشىندە ۇلتتىق پاركتىڭ كارتاسى, ارنايى وقۋلىق كىتاپتار, باسقا دا قاجەتتى قۇرال­دار كوز تارتادى. “قار بارىسى”, “قوناق ۇيلەر”, “شىعىس قازاق­ستان”, “ۇلتتىق پاركتىڭ ەڭبەكتەرى” اتتى كىتاپتار ءتۇرلى-ءتۇستى سۋرەت­تەرىمەن, وسىندا مەكەندەيتىن قۇس-جانۋارلاردىڭ كوركەمدىگىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇر. – ۇلتتىق پاركتىڭ اۋماعى سو­ناۋ بەلقاراعايدان باستالىپ, ارى­سى شىندىعىتايعا دەيىنگى ال­قاپتى الىپ جاتىر. ءتىپتى ەلىمىزدىڭ شەكا­را­سىن قورعاۋدا ەرلىكپەن قازا تاپ­قان رادجان باتىرحان ۇلى اتىنداعى زاستاۆاعا دەيىن جەتەتىن پاركتى كۇتىپ-ۇستاۋ راسىندا دا اۋقىمى زور, جاۋاپكەرشىلىكتى تا­لاپ ەتەتىن ماڭىزدى شارۋا بولسا كە­رەك. ۇلت­تىق پارك دۇنيەگە كەل­گەن­شە ورمان­نىڭ سيرەك كەزدەسەتىن بالقاراعايى مەن سامىرسىنى, باسقا دا باعالى اعاشتار “ۇستاعان­نىڭ ۋىسىندا, ءتىس­تەگەننىڭ تىسىندە” كەتتى. ءتىپتى ادام­دار بۇزاۋعا قازىق ءۇشىن تەرەكتى تا­مى­رىمەن, مال ايداۋ ءۇشىن قارا­قات­تى تۇبىرىمەن ج ۇلىپ الىپ, اياۋسىز كۇيرەتتى. نۋ ورماننىڭ ىشىندەگى ەم­دىك شيپالى ءشوپ, قىزىل كىتاپقا ەنگەن قۇستار مەن جانۋارلار دا “جات پيعىل­دى­لاردىڭ” وڭاي ولجا­سىنا اينالدى. ءبىر كەزدەرى وسىناۋ تابيعاتىن سۋرەتتەۋگە ءتىل جەتپەيتىن ولكەدە تەك قۇستىڭ 260 ءتۇرى بولعان. قازىر ول ازايىپ كەتتى. ەگەر مەم­لە­كەتتىك تابيعي پاركتى قۇرماعاندا ەندى ءبىر ون جىلدا بارلىق بايلى­عى­مىز­دان ايىرىلىپ قالاتىن تۇرگە جەتىپپىز. مۇندا قىزمەت ەتەتىندەر, “ۇشاتىن ءتيىندى” جاقسى بىلەدى. التايدا ولار ساناۋلى عانا قالدى. وزىنە قاۋىپ تونگەن كەزدە بۇل قۇس­تىڭ تەرىسى اشىلىپ, 40 مەترگە ۇشا­تىن ءتيىن ەلىمىزدىڭ باسقا ايماقتا­رىندا جوق. قارا دەگەلەك, بالىق اۋ­لاپ كۇن كورەتىن سكاپا, كۇدىر, قار با­رىسىن الايىق. ەندەشە ەل باي­لى­عىن قور­عاۋ, الپەشتەۋ مىنا ءبىز­دەر­دىڭ ءمىن­دەتىمىز, – دەپ ەرلان قا­بىل ۇلى ءبىراز جايلاردان حاباردار ەتتى. – سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدا اڭ-قۇستاردىڭ ءوسۋى بايقالا ما؟ بۇل جايلى دەرەكتەر بار ما؟ – دەپ ساۋال تاستادىق. – نەگە بولماسىن. ماسەلەن, 2007 جىلى بىزدە 97 بۇلان, 2772 ءسىبىر ەلىگى, 670 كادىمگى تۇلكى, 10350 بارشاباي جولاق تىشقان, 6622 سۋىر, 1428 اققويان, 1568 سۇر قۇر, 230 ۇلكەن بەينارىق, 840 سامىر­سىن قۇس بولسا, وتكەن جىلى ولار­دىڭ سانى تيىسىنشە 101, 2832, 686, 10500, 7388, 1455, 1605, 235, 890-عا وسكەن. دەمەك, ءسال بولسا دا ءوسۋ قارقىنى بايقالادى. بۇدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن تابيعي پاركتە بولعانىمىزدا ەڭ­بەك ەتەتىندەردىڭ سانى ەكى جۇزگە تاياۋ بولاتىن. قازىر مۇندا 356 ادام قىزمەت جاساۋدا. ولاردىڭ ءىشىن­دە 220 قىزمەتكەر جوعارى ءجا­نە كاسىپتىك ورتا ءبىلىمى بارلار. 337 ادام ورمان جانە جانۋارلار الە­مىن قورعاۋ جۇمىستارىن اتقاراتىن قىزمەتكەرلەر. ياعني, 250 مەملە­كەت­تىك ينسپەكتور, 32 ورمان شە­بە­رى, 9 ورمانشى, توعىز ادام ورمان­شى­نىڭ كومەكشىسى جانە قۇرى­لىمدىق ءبولىم باسشىلارى ەكەن. – ءبىز شەبەرلىكتى شىڭداۋعا, ماماندىقتى جەتىلدىرۋگە كوڭىل ءبولىپ وتىرامىز, – دەپ اڭگىمەسىن جالعاستىردى ەرلان قابىل ۇلى. وتكەن جىلى 6 قىزمەتكەر ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگىن كوتەرۋ ءۇشىن ءتۇرلى كۋرستارعا, استانا قالاسىن­دا­عى ءAىCCىS 9, 3 باعدارلاما­سى­مەن تانىسۋ كۋرسىندا بولىپتى. “تابيعات الەمى” وقۋ ورتالىعىندا ەقتا ەكستۋريزم جانە ەكتا عى­لى­مي جۇمىستار تاقىرىپتارى بوي­ىنشا 2, الماتى متك ادىستە­مە­لىك سەمينار-ترەنينگكە ءبىر قىز­مەتكەر بارىپ قايتقان. سونداي-اق, وسكە­مەن قالاسىنداعى قاۋىپسىزدىك تەح­نيكاسى تاقىرىبىنا وتكەن, 8 ادام جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كۋر­س­تارىندا وقىپ, بىلىمدەرىن جە­تىل­دىرىپ قايتقان. ونىڭ پايداسى زور. بۇل كۇندەرى قاتونقاراعاي مەم­لەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پار­كىن­دە اقسۋ, ۋست-يازوۆايا, بەلقارا­عاي, التاي, شىڭعىستاي, چەرنوۆا, بەرەل جانە ارشاتى, بارلىعى سەگىز ورمانشىلىق بار ەكەن. ون­ىڭ ىشىندەگى ۇلكەنى 100 مىڭ گەك­تار­دى الىپ جاتقان التاي ورمان­شى­لىعى. مىنە, وسىنداي ورمان­شى­­لىقتى قورعاۋ ءۇشىن قانشاما تەحنيكا, ات, قارۋ-جاراق كەرەك. ءورت­تىڭ بەتىن اۋلاق قىلسىن, وسى­دان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن تابيعي پارك اۋ­ما­عىندا ءورت شىعىپتى. الاي­دا, ءورتتى تەحنيكانىڭ كۇشىمەن تەز سوندىرگەن. وتكەن جىلى پارككە بىرنەشە ءورت سوندىرگىش ماشينە, باس­قا دا قا­جەت­تى جابدىقتار بەرىلىپتى. مەكتەپ وقۋشىلارى ورمان باي­لىعىن قورعاۋدا كومەك كورسە­تىپ تۇرادى. مەكتەپتەردەگى ەكولوگ-تۋريستىك كلۋبتاردا وتكەن جىلى 12 سەمينار, 78 لەكتسيا وتكىزىلىپتى. ال جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن 43 كەز­دەسۋ مەن 53 كەڭەس بەرۋ ساباقتارى بولدى. وتكەن جىلى قوعام بايلىعىنا كوز الارتۋشىلارعا قارسى 174 رەيد, 151 تەكسەرىس جۇرگىزىلدى. ون­ىڭ ىشىندە 36 رەيدكە قاتونقاراعاي ىشكى ىستەر ءبولىمى جانە ورەل شە­ك­ارا كومەنداتۋراسى قىزمەتكەرلەرى قاتىسقان. اتالمىش تەكسەرىس كە­زىندە تالاي كەمشىلىكتەردىڭ بەتى اش­ىلدى. ماسەلەن, اعاشتى ءوز بە­تىن­شە كەسۋ, مالدى رۇقسات ەتىل­مەگەن جەرگە جايۋ, ءورت قاۋىپسىزدىگىن ساقتاماۋ, باسقا دا قىلمىسقا جول بەرگەندەرگە اكىمشىلىك شارالار قولدانىلىپ, ايىپپۇل سالىندى. قازىر تۇرعىندار ءتارتىپتى بۇزا قال­سا جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلاتىنىن جاقسى بىلەدى, سوندىقتان وقتا-تەكتە بولماسا بۇعان بارا بەرمەيدى. تابيعي پارك وزدەرىنىڭ ورمان الاڭىن جىل سايىن ۇلعايتۋعا دا كوڭىل ءبولىپ وتىرادى. ماسەلەن, وتكەن جىلى 120 گەكتارعا اعاش كوشەتتەرى وتىرعىزىلدى. بۇل ونىڭ الدىنداعى جىلعا قاراعاندا 12 گەكتارعا ارتىق. سامىرسىن, قا­راعاي, باسقا دا باعالى اعاشتاردى نەعۇرلىم كوپ وتىرعىزساق, كەلە­شەك ۇرپاققا اسىل قازىنا تاستاپ كەتەمىز دەگەندى ايتادى, پارك قىز­مەتكەرلەرى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ءجايت, ە. مۇستافين ءوز كۇشتەرىمەن قارجى تابۋعا دا ۇجىمدى جۇمىل­دىرىپ وتىرادى ەكەن. ماسەلەن, وتكەن جىلى ون توننا حوش ءيىستى جاڭعاق جينالىپ, ول تۇرعىندارعا ساۋدالانعان. تابيعي پاركتىڭ مەكە­مەسى جانىنداعى قولونەر شەبەر­لەرىنىڭ ۇلكەن بولمەسىنە ەنگەندە, ءتورت-بەس جىگىتتىڭ بال قۇياتىن اعاش ىدىستاردى, نەشە ءتۇرلى ورىن­دىق­تار مەن زاتتاردى جاساپ جاتقانىن كوردىك. ولارعا ە. احماديەۆ جەتەك­شىلىك ەتەدى. شەبەرلەر وتكەن جى­لى 600 مىڭ تەڭگەنىڭ قولونەر زات­تارىن جاساپتى. ولاردىڭ ىشىندە وزدەرى ادەمى ەتىپ جاساعان دومبى­راسى دا ساپالى. تابيعي پارك ءتۋريزمدى دامىتۋعا دا كوڭىل بولۋدە. قر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, بەلگىلى جازۋشى الىبەك اسقاروۆ قاسيەتتى دە كيەلى قاتونقاراعايدىڭ تۋماسى. الىبەكتىڭ تۋعان جەردى جىرلاعان, تا­بيعاتىنا ەرىكسىز باس يگەن تا­ماشا تۋىندىلارى دا ۇلتتىق پارك قىز­مەت­كەرلەرىنىڭ قولىنا ءتيىپتى. الە­كەڭنىڭ جيناقتارىنداعى كوك­كول سارقىراماسى, قاراكول كولى, راح­مان قاينارى شيپاجايىنا تۋ­ريس­تەر كوپتەپ كەلىپ جاتىر. وتكەن جى­لى وسى ايماققا 2457 ادام كە­لىپ, تىنىققان, دەنساۋلىقتارىن ءتۇ­زەپ قايتقان. ولار پارك اۋما­عىن­دا دەمالعاندارى ءۇشىن 2 ميل­ليون 319 مىڭ 545 تەڭگە تولەگەن. قازىر پارك اۋماعىندا 8 بەكىتىلگەن ەكو­لو­گيالىق مارشرۋت جۇمىس ىستەپ تۇر. – ءالى دە بۇل باعىتتا كوپ ىستەر تىندىرۋ قاجەت. شەتەلدەردەن كە­لە­تىن تۋريستەر جولدىڭ ساپا­سىز­دى­عىنان, الىس بولعاندىقتان كوپ رەتتە باس تارتادى. وبلىس اكىمى ب. ساپارباەۆ پەن قر اۋىل شارۋا­شىلىعى ءمينيسترى ا. كۇرىشباەۆ بىزگە ۇنەمى قولعابىس جاساپ تۇ­رادى. اۋدان اكىمى سەرىك زاينۋل­دين تەلەفون تارتقىزىپ, جول ءجون­دەۋگە كومەكتەسەدى. الداعى ۋاقىتتا “وسكەمەن-زىريان-قاتونقاراعاي-راحمان قاينارى” رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى جولدارعا قوسىمشا قارجى بولىنسە, تۋريستەر لەگى تو­لاس­تاماس ەدى, – دەيدى ۇلتتىق پارك­تىڭ باس ديرەكتورى ە. مۇستافين. بەلقاراعاي ورمانشىلىعىندا 40 گەكتار جەردە پيتومنيك بار. پيتومنيكتەگى بيىكتىگى نەبارى ءۇش-ءتورت سانتيمەترلىك كوشەتتەر ەك-ءۇش جىلداي وسىندا ءوسىرىلىپ, مەرزىمى جەتكەن كەزدە پاركتەگى سەگىز ورمان­شىلىقتىڭ اۋماعىنا وتىرعىزىلا باستايدى. كونە ورمان بەلدەۋىمەن, ەجەلگى قاراعاي, سامىرسىندارىمەن اتاعى شىققان التايدا اعاش ءوسى­رۋدىڭ بىرنەشە ءتۇرى بار. سونىڭ ءىشىن­دە ءتيىمدىسى قولدان كوشەتتەر وتىرعىزۋ, دەيدى كانىگى ورمانشىلار. التايدىڭ ورمان بايلىعى قىراعى كۇزەتتە. قازاقستاننىڭ 70 پايىز ورمانى كەندى التايدىڭ ۇلەسىنە تيەدى دەسەك, ونى قورعاپ, الپەشتەپ ءوسىرىپ, جات كوزدەردەن ساقتاپ كەلە جاتقان تابيعي پارك باسشىلارى مەن ماماندارىنىڭ, قاراپايىم ورمانشىلاردىڭ ەرەن ەڭبەگىنە كۋا بولدىق. وڭداسىن ەلۋباي, شىعىس قازاقستان وبلىسى, قاتونقاراعاي اۋدانى. اراقاراعاي اياسىنداعى “سوسنوۆىي بور” ءساناتوريىنىڭ اۋاسى مەن سۋى دەرتكە شيپا, جانعا داۋا قوستاناي وبلىسىنداعى تابيعاتتىڭ ءوزى سىيلاعان كورىكتى جەرلەردىڭ ءبىرى – اراقاراعاي ورمانى. كوپ سىرقاتتان ايىقتىرار ناعىز شيپاجاي – “سوسنوۆىي بور” ءساناتوريى جاسىل جەلەكتى وسى ورماننىڭ قاق تورىنە ورنالاسقان. اراقاراعاي ورمانىندا نەگىزىنەن كوپجىلدىق قاراعايلار مەن اق بالتىرلى قايىڭ ارالاس وسكەن. اعاش اراسى قىستا ىق, جازدا سالقىن, جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە دە اۋاسىنىڭ تازالىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. قادىم زاماننان قالعان اڭىز اڭگىمە ەل اۋزىندا بۇگىنگە دەيىن ايتىلىپ كەلەدى. اتاقتى اقساق تەمىر جاۋگەرشىلىكتەن كەلە جاتىپ, ارا­قاراعاي ورمانىنا دامىلداپتى دەيدى. جورىقتا جۇرگەن جيھانگەر وسىنداعى كولگە شومىلعاندا ءوزىن تاڭعاجايىپ سەزىنىپ, شارشاعانى باسىلىپ, بويىنا ەرەكشە قۋات ءبىتىپ اتتانىپتى دەسەدى. اقساق تەمىر شومىلدى دەگەن سول عاجايىپ كول “سوسنوۆىي بور” ساناتو­ريىندە ورنالاسقان. مينەرالدى سۋ بۇگىندە حالىقتىڭ يگىلىگىنە جاراپ وتىر. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, “سوسنوۆىي بور” شيپاجايى سۋىنىڭ حيميالىق قۇرامى مينە­رالدانعان ناتري ءحلوريدى سۋلفاتىنان تۇرادى جانە ول اتاقتى “پياتيگورسك”, “مور­شين”, “كارلوۆى ۆارى”, “ترۋتسكاۆەتس” جانە “ەسەن­تۋ­كي-17” جانە ءوزىمىزدىڭ “سارىاعاش” كۋرورتتا­رىنىڭ شيپالى سۋىنا ۇقساس. – قازاقتىڭ ايتا بەرەتىن “مىڭ دا ءبىر اۋرۋعا ەم” دەگەنى وسى مينەرالدى سۋ بولار. ول نەگىزىنەن قانداي اۋرۋدىڭ دا سوزىلمالى ءتۇر­­لەرىن ەمدەۋگە دۇرىس, – دەيدى “سوسنوۆىي بور” ءساناتوريى” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىك­تەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى سايلاۋبەك ەسجانوۆ. – ەڭ الدىمەن, سوزىلمالى اسقازان-ىشەك اۋرۋىنان زارداپ شەگەتىندەر ءۇشىن اراقاراعاي سۋىنىڭ شيپاسى مول. اسقازان-ىشەك اۋرۋىنىڭ, اسقازان جانە ون ەكى ەلى ىشەك جاراسى, سوزىلمالى كوليت, ەنتەروكوليت, ديسباكتەريوز سياقتى بىرنەشە تۇرلەرى بولادى. وسى اتالعانداردىڭ بارلىعىنا مينەرالدى سۋدىڭ شيپاسى مول. سوسىن بىزگە كەلەتىن ادامداردىڭ اراسىندا باۋىردىڭ جانە ءوت جولىنىڭ (سوزىلمالى گەپاتيت, سوزىلمالى حولەتسيستيت, ءوت بولەتىن جولدىڭ ديسفۋنكتسياسى) سوزىلمالى اۋرۋلارىنان زارداپ شەگەتىندەر ءجيى كەزدەسەدى. وسىنداي ناۋقاستارعا مينەرالدى سۋدى ىشۋگە كەڭەس بەرەمىز. ول بۇيرەكتەگى, وتتەگى قۇمدى شايادى. ءيا, مينەرالدى سۋدى ءىشۋدىڭ پايداسى مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. ول اسقازاننىڭ قىشقىل ءبولۋىن, اس قورىتۋ جولدارىنىڭ جۇمىسىن جاق­سارتادى, ونىڭ اعزاداعى زات الماسۋ پروتسەسىنە ءتيىمدى اسەرى بار. اسىرەسە, باۋىر, ۇيقى بەزى مەن ءوت ءبولۋ, نەسەپ جولدارى اۋرۋلارىنا پايدالى. سوزىلمالى گاستريت, اسقازان مەن ۇلتاباردىڭ ويىق جاراسىنا (يازۆا) بىردەن ءبىر ەم. اعزانى بوقاتتان (شلاك) تازارتىپ, ءوتتىڭ, نەسەپتىڭ ءجۇرۋىن جەڭىلدەتەدى. “سوسنوۆىي بور” ساناتوريىنە كەلگەندە كوك تىرەگەن قاراعايلاردى ارالاپ, سەرۋەندەپ جۇرگەن دەمالۋشىلاردى ءجيى بايقاۋعا بولادى. دارىگەر­لەردىڭ ايتۋىنشا, بۇل دا ەمنىڭ ءتۇرى. اسىرەسە, جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋىنىڭ سوزىلمالى جۇرەك تالماسى, گيپەرتونيا, ستەنوكارديا سياقتى كەڭ تاراعان تۇرلەرىمەن اۋىراتىندارعا, ۇيقىسى قاشاتىندارعا اراقاراعاي ورمانىنىڭ فيتونتسيدتەرگە قانىق اۋاسىندا كوبىرەك جۇرۋگە كەڭەس بەرەدى دارىگەرلەر. ۆاننالىق ەم ءتۇرى جونىنەن ەلىمىزدە “سوس­نوۆىي بور” ساناتوريىنە تەڭ كەلەر شيپاجاي از. دەگەنمەن, قۇر مينەرالدى سۋى بار ۆاننادا جاتقان ءبىر وزگە دە, وعان يود پەن بروم, بۇعى ءمۇيى­زى شىرىنىن (پانتا), سكيپيدار مايىن تامىزىپ قابىلداۋدىڭ اسەرى ءتىپتى ەرەكشە. – يود جانە برومدالعان ۆاننادان كەيىن گيپەرتونيامەن, تسەرەبرالدى اتەروسكلەروزبەن, قۇياڭمەن اۋىراتىندار, جۇيكەسى شارشاعاندار, مويىن جانە ومىرتقا وستەوحوندروزىنان زارداپ شەگەتىندەر ءوزىن وتە جاقسى سەزىنەدى, – دەيدى باس دارىگەر ايگۇل مىرزابەكوۆا. – سونىمەن قاتار, ينفراقىزىل ساۋنانى دا ءبىر جاڭالىق رەتىندە ايتقىم كەلەدى. وسى ەم جاسالاتىن كابيناعا كىر­گەن­دە ارشانىڭ جۇپار ءيىسى اڭقىپ تۇرادى. ين­فرا­قىزىل جىلۋى جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋ­لارىنا, دەمىكپەگە, جوعارعى تىنىس الۋ جول­دا­رى­نا, رەۆماتيزمگە, پروستاتيتكە, ءزار-جىنىس جول­­دارى اۋرۋلارىنان ايىعۋعا جاقسى كومەكتەسەدى. ال سىلاپ ۋقالاۋدىڭ (ماسساج) قانداي ءتۇرى كەرەك؟! قىتايلىق, سابىندى, حوش ءيىستى سىلاۋدىڭ تۇرلەرى, مانۋالدىق داۋالاۋ دا بار. ونى دەمالۋشىلاردىڭ قالاۋىنا, ناۋقاسىنا بايلانىستى دارىگەر بەلگىلەيدى. “سوسنوۆىي بور” سانتوريىنە اقمولا وبلىسىنان كەلىپ دەمالىپ جاتقان ليۋدميلا لۆەي دەگەن كىسى: “مەن ءبىراز ساناتوري, كۋرورت­تارعا باردىم. “سوسنوۆىي بور” ءساناتوريى ەمىنىڭ كوپتىگىمەن تاڭقالدىردى” دەيدى. ايتسا ايتقانداي, مۇندا دەمالۋشىلارعا ەمنىڭ 80 ءتۇرى ۇسىنىلادى. سوڭعى جىلدارى “تۇز شاحتاسى”, “سۋ كاپسۋلى”, “بالمەن وراۋ”, ء“شوپ بوشكەسى” سياقتى ەمنىڭ بىرنەشە ءتۇرى ەنگىزىلدى. ولاردىڭ بارلىعىنىڭ دا ءجيى كەزدەسەتىن دەمىكپە, بۋىن تاعى باسقا اۋرۋلارعا شيپاسى مول. ادەتتە, تابيعات-انانىڭ ءوزى شيپاگەر. سون­دىقتان, كوپتەگەن شيپاجايلار ساف اۋاسى بار تاۋدىڭ باۋرايىنا, مينەرالدى سۋ شىعىپ جاتقان جەرلەرگە نەمەسە ەمدىك بالشىعى بار كولگە جاقىن ورنالاسادى. ال “سوسنوۆىي بور” ساناتوريىندە تابيعاتتىڭ وسى سىيىنىڭ ءبارى دە تابىلادى. مۇندا جانعا داۋا تازا اۋا دا, مينەرالدى سۋ دا, ەمدىك بالشىق تا بار. ەمدىك بالشىق قۇرامىنداعى ورگانيكالىق زاتتاردىڭ, مينەرالدى تۇزداردىڭ جانە ميكروەلەمەنتتەردىڭ كەرەمەت ۇيلەسىمى ارقاسىندا ومىرتقا, بۋىن, بۇلشىق ەت, قۇياڭ جانە جۇيكە مەن گينەكو­لوگيالىق, ۋرولوگيالىق, تەرى اۋرۋلارىنا بىردەن ءبىر ەم. وبلىستاعى اتاقتى سابىندى كولىنىڭ تابيعي ءپىسۋى جەتىلگەن بالشىعىنىڭ ەمدىك قاسيەتى قىسى-جازى كەمىمەيدى. گەربەرت فونن دەگەن نەمىس “سوسنوۆىي بورعا” گەرمانيانىڭ گامبۋرگ قالاسىنان كەلىپ, ەمدەلىپ جاتىر. ونىڭ بۇل قوستانايعا ەكىنشى رەت جانە ارنايى كەلۋى ەكەن. وسىدان ءبىر جىل بۇرىن ىسساپارمەن كەلىپ, جۇمىسىن ەرتەلەۋ اياقتاعان وعان قوستانايلىق فيرما باسشىلارى ۇشاقتىڭ ۋاقىتىنا دەيىن “سوسنوۆىي بور” ساناتوريىندە دەمالۋدى ۇسىنادى. تىزە بۋىنىنا سارى سۋ جينالعاننان (سينوۆيت) زارداپ شەگەتىن گەربەرت گەرمانياعا بارعان سوڭ وپەراتسيا ستولىنا جاتۋى كەرەك ەكەن. ول ءال جيناپ, قۋاتتانىپ الۋ ءۇشىن ارىپتەس­تەرىنىڭ ۇسىنىسىنا قارسىلىق كورسەتپەيدى. ال شيپاجاي دارىگەرلەرى ونىڭ اياعىن شيپالى بالشىقپەن ەمدەيدى. عاجاپ! گەرمانيالىق قوناق كەتەردە اياعىن جەڭىل باسا باستايدى, ەلىنە بارعان سوڭ دارىگەرلەر وعان وپەراتسيا جاساۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ شەشەدى. “التىن شىققان جەردى بەلدەن قاز” دەگەن قازاق ماقالىن گەربەرت ءبىلىپ العان سياقتى, بيىل “سوسنوۆىي بورعا” ارنايى كەلىپ, تاعى دا بالشىق ەمىن الدى. – بالشىقپەن ەمدەلۋىم بۋىن اۋرۋىن ۇمىت­تىرايىن دەدى, اياق باسۋىم بۇرىنعىدان جاقسى. ال مينەرالدى سۋدىڭ شيپاسىن تىلمەن جەتكىزە المايمىن. جالپى, ءوزىمدى سونداي جەڭىل سەزىنەمىن, – دەدى بىزبەن كەزدەسۋىندە گەرمانيا­لىق قوناق گەربەرت فونن. ەمنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ساناتوريدە شەتەلدىك قازىرگى زامانعى مەديتسينالىق اپپاراتتار مەن جابدىقتاردىڭ وزىق ۇلگىلەرى دە پايدالانىلادى. رەسەيدەن اكەلىنگەن لازەرلىك اپپارات سونىڭ ءبىرى عانا. ونىڭ بۋىن اۋرۋلارىن ەمدەۋدە تيىمدىلىگى جوعارى. ءبارىن ايت تا ءبىرىن ايت, دارىگەر بىلىكتىلىگىنە نە جەتەدى؟! دەما­لۋشىلاردى كارديولوگ, تەراپەۆت, ەندوكرينولوگ, گينەكولوگ, ۋرولوگ, ستاماتولوگ ماماندار قابىل­دايدى. جەتىلدىرىلگەن اپپاراتتار ارقىلى اۋرۋدىڭ تولىق دياگنوزىن قويىپ بەرەدى. ساناتوريگە كەلگەن دەمالۋشىلاردىڭ بار­لىعى دا ۇجىم ءۇشىن قۇرمەتتى قوناق بولىپ ەسەپتەلەدى. اۋرۋىنا شيپا ىزدەپ كەلگەن كىممەن تىلدەسسەڭ دە ساناتوري دارىگەرلەرى مەن قىزمەت­كەرلەرىنىڭ جوعارى مادەنيەتىن, ءىلتيپاتى مەن ىزەتىن الدىمەن اۋىزعا الادى. رەسەيدىڭ كراس­نودار ولكەسىنەن كەلگەن ەرلى-زايىپتى يۆان مەن كلاۆديا توبوليندەر: ء“بىز ەرتەرەكتە قازاق­ستاندا تۇرعانبىز, رەسەيگە قونىس اۋدارعالى كوپ جىلدان كەيىن تۋىستارىمىزعا قوناققا كەلگەن ەدىك. ساناتوريدەگى قىزمەت كورسەتۋ مادەنيە­تىنىڭ جوعارىلىعى قازاقتىڭ قوناقجايلىلىعىن ەسكە سالادى. سونداي ريزامىز”, دەيدى اعىنان جا­رىلا. وسىنداي ۇجىمدى ۇيىتىپ ۇستاپ وتىرعان جانە دەمالىس ورنىن 90-شى جىلدار­داعى جابىلۋدىڭ الدىندا تۇرعان كەيپىنەن قىزمەت كورسەتۋدىڭ بيىك دەڭگەيىنە جەتكىزگەن بىلىكتى ۇيىمداستىرۋشى سايلاۋبەك ەسجانوۆ تۋرالى ايتا كەتۋ ءلازىم. ساكەڭ باسقارۋعا كەلگەن ون­شاق­تى جىلدىڭ ىشىندە “سوسنوۆىي بور” ساناتو­ريىندە دەمالۋ­­شىلار ءۇشىن وننان اسا كوتتەدج تۇرعىزىلدى. وندا سەرۆيس, قىزمەت كورسەتۋ مادەنيەتى ءىرى كۋرورتتاردان كەم تۇسپەي­دى. ۇزاققا سوزىلاتىن ارقا قىسىندا ءسانتوريدىڭ ءىشى ەم الۋعا دا, دەمالۋعا دا قولايلى, جىلى, جارىق. جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە دە “سوسنوۆىي بورعا” كەلگەن كىسى تابيعات سىيى مەن ادام ەڭبەگىنىڭ ۇيلەسىمىنە كۋا بولىپ, ەرتەگىلەر ەلىندە جۇرگەندەي كۇي كەشەدى. مىنە, ەلىمىزدە تۋريزم مەن سپورتتى دامىتۋعا قوسقان وسىنداي ۇلەسى ءۇشىن سايلاۋبەك ەرعازى ۇلى وتكەن جىلى كەۋدەسىنە “قۇرمەت” وردەنىن تاقتى. قىس ماۋسىمىندا دەمالۋشىلارعا قار جامىلعان قاراعايدىڭ اراسىندا شاڭعى تەبۋگە, كول بەتىندە كونكيمەن سىرعاناۋعا مۇمكىندىك جا­سالعان. ال “سوسنوۆىي بور” سوڭعى جىلدارى سپورتشىلاردىڭ دا ءسۇيىپ كەلەتىن ورنىنا اي­نالعان. ويتكەنى, توبەسى كوك تىرەگەن قاراعايلار اراسىندا سپورت كوماندالارى مەن اتاقتى سپورت ساڭلاقتارىنىڭ دەنساۋلىقتارىن تۇزەپ, تابيعات اياسىندا دەمالا ءجۇرىپ, الداعى جارىستارعا دايىندالۋىنا دا تاماشا جاعداي بار. وسىدان ەكى جىل بۇرىن مۇندا اۋماعى ات شاپتىرىم, زاماناۋي قۇرالدارمەن جابدىقتالعان سپورت زالى سپورتشىلارعا ەسىگىن ايقارا اشتى. مۇنداي سپورت­زال ەلىمىزدىڭ ەشقانداي دەمالىس ورنىندا كەز­دەسپەيتىندىگىن دە ايتا كەتۋدىڭ ارتىقتىعى بول­ماس. سپورتشىلارعا ارناپ ازىرلەنەتىن تا­عام­دار قۋاتى جاعىنان بارلىق تالاپقا ساي كەلەدى. سونىمەن قاتار, “سوسنوۆىي بور” سانا­توريىندەگى بالالارعا ارنالعان ساۋىقتىرۋ لاگەرىنەن العان اسەرىن جاسوسپىرىمدەر استە ۇمىت­پاۋى مۇمكىن. ولار جاز ايلارىندا مينەرالدى كولگە شومىلادى, نۇسقاۋشىلاردىڭ باقىلاۋى­مەن قايىقپەن, كاتامارانمەن سەرۋەندەيدى. ولار ءۇشىن ديسكوتەكا, ويىندار, بايقاۋلار ۇيىمداس­تىرىلادى, سپورت الاڭدارى, كومپيۋتەر ويىندارى بولمەسى, كينوزال بالالاردىڭ ەركىندە بولادى. اراقاراعاي ورمانى اياسىنداعى “سوسنوۆىي بور” ءساناتوريىنىڭ كەرەمەتى وسىنداي! ونى اركىمنىڭ كوزبەن كورگەنى ماقۇل. “سوسنوۆىي بور” ءساناتوريىنىڭ مەكەن-جايى: قوستاناي قالاسىنان 45 شاقىرىم جەردەگى التىنسارين اۋدانىنداعى ششەرباكوۆ اۋىلىنىڭ ىرگەسىندە ورنالاسقان. 8(7142) 3-33-05, 3-33-06 تەلەفوندارى تاۋلىك بويى جاۋاپ بەرەدى. E-ءmaىl: sosnov-ءbor@maىl.ru ساناتوريگە كەلەردە جوعارىداعى تەلەفوندارعا الدىن الا حابار­لاسساڭىز, جول قيىندىعىن كورمەيسىز. الىستان كەلەتىن دەمالۋشىلاردى قوستاناي قالاسىنداعى تەمىر جول ۆوكزالىنان كۇتىپ الادى. سونىمەن قاتار, “سوسنوۆىي بور” ساناتو­ريىندە دەمالعىڭىز كەلسە الماتى وكىلدىگىنە حابارلاسۋىڭىزعا بولادى. الماتى قالاسى, جەلتوقسان كوشەسى, 37-ءۇي, وفيس №406. تەلە­فوندارى: 8(7272) 79-78-37, +7 701 175 00 77 ءنازيرا جارىمبەتوۆا, قوستاناي.