بۇدان بۇرىن دا حابارلانعانداي, TWESCO مەن موڭعوليا ۇلتتىق مۋزەيى كەرۋلەن وزەنى القابىندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن باستاعان بولاتىن. اكادەميا تاراپىنان «كەرۋلەن ەكسپەديتسياسى» دەگەن اتاۋ بەرىلگەن عىلىمي ۇجىم موڭعوليانىڭ حەنتي ايماعى دەلگەرحاان سۇمىنى جەرىندەگى تۇركى داۋىرىنە جاتاتىن «حاياحۋداگ» جانە «گۇنبۇرد» كەشەندەرىنە قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. بۇل ولكەنىڭ تۇركى داۋىرىنە تيەسىلى قاباتتارى انىقتالماعان بولاتىن. الايدا, بيىلعى ەكسپەديتسيا ناتيجەسىندە بۇعان دەيىن تۇركىلەردىڭ تابانى تيمەگەن دەپ كەلىنگەن موڭعوليانىڭ سولتۇستىك-شىعىس تاراپىنداعى كيەلى كەرۋلەن-كەنتەي ايماعىنىڭ عۇن-كوك تۇرىكتەر داۋىرىندە باتىر بابالارىمىزدىڭ قۇتتى قونىسى بولعاندىعى ايقىندالدى.
موڭعوليا ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى داگۆاادورجين ءسۇحبااتار ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا: «كەرۋلەن» جوباسى مۋزەي مەن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ بىرلەسكەن كەشەندى عىلىمي باعدارلاماسى. ولاي بولاتىنى ۇلى قاعانداردىڭ التىن بەسىگى حەنتاي ايماعى كەرۋلەن القابىنداعى تۇركى ءداۋىرى ەسكەرتكىشتەرىنە بۇرىن-سوڭدى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلە قويماعان تىڭ ءوڭىر. بيىلعى جىلى ارحەولوگيالىق قازبا جۇرگىزىلگەن, شامامەن 6-8 عاسىرعا تيەسىلى دەلىنگەن كونە تۇركى عۇرىپتىق كەشەن اۋەلى عىلىمعا مۇلدە بەلگىسىز بولىپ كەلگەن. 30 شارشى مەتر اۋماقتى قۇرايتىن كونە كەشەن ۇزاق عاسىرلار بارىسىندا توپىراققا باسىلىپ, قىمتالىپ قالعان. وسى كەشەندى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىمەن بىرلەسىپ زەرتتەۋدى قولعا الىپ, تۇركى ءداۋىرىنىڭ جادىگەرىن بايىتاتىن ولجالارعا تاپ بولدىق»,-دەدى.
عالىمداردىڭ ايتۋىنشا «حايااحۋداگ» كەشەنىنىڭ سىرتى تورتكۇل توپىراق قورعانمەن قورشالىپ, ونىڭ ءىشى تەرەڭدىگى 2 مەتر, ەنى 1 مەتر ورمەن اينالا توڭىرەكتەن وقشاۋلانىپتى. وسى وردىڭ ىشىنەن 2 مەتر 20 سم تەرەڭدىكتەن ءتۇبى ءبۇتىن قىش قۇمىرا, ادام بەينەلەنگەن 2 تاس ءمۇسىن جانە تاعى باسقا جادىگەرلەر تابىلدى. بۇل كەشەندە اعاش تاقتايمەن شاتىرلانعان, بورەنەدەن جاسالعان عيباداتحانا بار ەكەنى زەرتتەۋ بارىسىندا انىقتالىپ وتىر. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋدىڭ ناتيجەلەرىمەن بولىسكەن موڭعوليا ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, ارحەولوگ چينبولد باياندەلگەر: «حايااحۋداگ» كونە تۇركى كەشەنى ايگىلى كەرۋلەن دارياسىنىڭ سولتۇستىگىندە ۇلى حانداردى تاققا كوتەرگەن قاسيەتتى القاپتا ورنالاسقان. 2017 جىلى تۇركى اكادەمياسى مەن مۋزەي «بۇرحان حالدۋننان ۇلىتاۋعا دەيىن: تاريحي جادىنىڭ جاڭعىرۋى» دەگەن ەكسپەديتسيا جاساپ, عالىمدارىمىز جوشى كۇمبەزىنە دە زيارات جاسادى. بيىل, مىنە, عۇرىپتىق كەشەننەن ولجالى ورالدىق. بۇل جادىگەرلەر كونە تۇركى تاريحي مۇرالارىن تولىقتىرا تۇسەتىن قىمبات قازىنا. ەر ازامات ءمۇسىنى بۇركىت قاباقتى, قىر مۇرىندى, سالالى ساقالى بار جاۋىنگەر كوسەم, ال ايەل باسىنا كوشپەلىلەردىڭ شوشاق بوركىن كيگەن تۇركى ارۋى. جالپى كەشەندەردەن ايەل ادام ءمۇسىنى از تابىلادى, سول سەبەپتەن دە بۇل اسا سيرەك كەزدەسەتىن باعالى جادىگەر بولدى»,-دەدى.
«حايااحۋداگ» كەشەنىندەگى وردا جىلقىلار مەن قۇرباندىققا شالىنعان مال سۇيەكتەرى مول كەزدەسەدى. اتتاردىڭ سۇيەكتەرىنە قاراپ عالىمدار ادەتتەگى جىلقىدان ءىرى, ۇزاق مەرزىم مىنىستە بولعان, جورىققا قاتىسقان ارعىماقتار ەكەنىن بولجاپ وتىر. چ.باياندەلگەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا تۇركىلەر مۇنداعى عۇرىپتىق كەشەندەردە دە تاڭىرىگە ارناپ قۇرباندىق شالىپ, ارۋاقتارعا تاعزىم جاساعان. ال, كەرۋلەن وزەنى القابىنداعى تۇركى ەسكەرتكىشتەرى تۇركى تاريحىنا قاتىستى قاتىستى مۇرالاردىڭ قاتارىن تىڭ دەرەكتەرمەن تولىقتىرىپ, سولتۇستىك شىعىس موڭعوليانىڭ دا كونە تۇركىلەردىڭ مەكەنى بولعاندىعىنا دالەل بولىپ وتىر.
موڭعولياداعى ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىنە بايلانىستى TWESCO باسشىسى دارحان قىدىرالى اشىلعان جاڭالىقتىڭ تۇركى تاريحىنا تۇرەن سالار, ورتاق تاريح ءۇشىن ولجا بولعان دۇنيە ەكەندىگىن ايتتى.
«تامىزدىڭ باسىندا اكادەميانىڭ ارنايى دەلەگاتسياسى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقان وڭىردە بولعانبىز. كەرۋلەن القابى مەن كەنتاي ءوڭىرىنىڭ تۇركى تاريحىندا دا ايىرىقشا ورنى بار ەكەندىگى بايقالىپ تۇر. ءبىز قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتقان ايماقتا تۇركى داۋىرىنە ءتان كوپتەگەن ەسكەرتكىشتىڭ ءىزىن بايقاۋعا بولادى. ال تابىلعان جادىگەرلەرگە كەلسەك, ولار شىنىمەن دە ۇلكەن جاڭالىق»,-دەدى ول.
عالىمنىڭ سوزىنە قاراعاندا كەرۋلەن القابى تۇركى تاريحى ءۇشىن جاڭا تاريحي پاراقشا بولۋى مۇمكىن. تۇركى تاريحىنا سەنساتسيالىق جاڭالىقتار ەنگىزگەن ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا جۇمىسى ءالى دە جالعاسىن تاباتىن بولادى.
