قازاقستان كونستيتۋتسياسى, دەموكراتيانىڭ ەڭ جاقسى يدەيالارىن قامتي كەلە, ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن العا قويدى. دەموكراتيالىق مەملەكەت رەتىندە قازاقستان بۇگىنگى كۇنى ءوزىن قۇقىقتىق ءھام الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە دە كورسەتە ءبىلدى.
كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋى – كوپتەگەن ونجىلدىقتاردى, ءتىپتى جۇزدەگەن جىلدى قامتيتىن ۇدەرىس. قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ كوپ عاسىرلىق تاريحى بار. ونىڭ قالىپتاسقان كونە كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى مادەنيەتى حالىقتىڭ سالت-داستۇرلەر ءومىرىنىڭ نەگىزى بولىپ قالاندى. تاريح ساحناسىندا قازاق مەملەكەتىنىڭ پايدا بولۋىنان كەيىن ەكى عاسىردان سوڭ العاشقى كوديفيكاتسيالىق ساناتتاعى زاڭ جيناعى – «جەتى جارعى» دەپ تانىلعان كونستيتۋتسيالىق قۇجاتى قالىپتاسىپ شىقتى. وندا مادەنيەت, ءومىر سالتى, حالىقتىڭ ەتنيكالىق ءومىرى, مەملەكەتتىڭ ورنالاسۋىنىڭ گەوگرافيالىق ەرەكشەلىگى جانە حالىق بىرلىگىنىڭ قاعيدالارى ەسكەرىلدى. XVII عاسىردا بۇكىل قازاق قوعامنىڭ «جەتى جارعى» نورمالارىن مويىندالۋىمەن قازاق قوعامىنداعى قۇقىقتىق قارىم-قاتىناستاردى رەتتەيتىن باستاما كونستيتۋتسيا قابىلداندى. «جەتى جارعى» زاڭدارىنىڭ جيناعى اكىمشىلىك, قىلمىستىق جانە ازاماتتىق بولىمدەردەن تۇردى.
ءحVىى-حح عع. ارالىعى قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحىندا ەڭ اۋىر جانە كۇردەلى كەزەڭدەردىڭ ءبىرى بولدى جانە ماڭىزدىراق ەكى قاۋىپتى تۋىنداتتى. ءبىرىنشى قاۋىپتى – «ويراتتىق فاكتور» اكەلدى, سەبەبى قازاق حالقى گەنوتسيدتىڭ شەگىنە جەتتى. كەيبىر ەسەپتەۋلەر بويىنشا, حالىقتىڭ شامامەن 40 پايىزى «اقتابان شۇبىرىندى جىلدارى» جويىلدى. ەكىنشىسى, قازاق حاندىعىنىڭ الدىندا قۋاتتى كورشىلەرى توندىرگەن قاۋىپ تۇردى. تسين يمپەرياسى تاراپىنان جوڭعار حاندىعىنىڭ كۇيرەۋگە ۇشىراعانىنان كەيىن «قىتايلىق فاكتور» پايدا بولدى. قازان, استراحان جانە ءسىبىر حاندىعىن جاۋلاپ العاننان كەيىن قازاقستاننىڭ باتىس جانە سولتۇستىك شەكارالارىنا رەسەي پاتشالىعى وڭمەندەپ جاقىندادى. سپەرانسكيدىڭ جارعىسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋى ءوز جەرىندە «بۇراتانالار» دەپ اتالعان قازاقتاردىڭ مۇددەلەرىنە مۇلدەم قارسى ارەكەت ەتتى. پاتشالىق ۇكىمەتتىڭ ايماقتىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىمىنا قاتىستى قابىلداعان كەلەسى اكتىسى ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورى پ.ك.ەسسەن ازىرلەگەن جانە 1824 جىلى ازيا كوميتەتىمەن بەكىتىلگەن جارعى بولدى. ول جارعى دا قازاق حالقىنا قارسى باعىتتالعان بولاتىن. پاتشالىق اكىمشىلىكتىڭ وتارشىلدىق ساياساتى قىسقا مەرزىمدە قازاق دالاسىنداعى ساياسي بيلىكتى ترانسفورماتسيالاۋعا اكەلدى.
ءبىز حان ابىلاي, سىرىم دات ۇلى, قاراتاي سۇلتان, قايىپقالي ەسىموۆ, يساتاي تايمانوۆ, ماحامبەت وتەمىس ۇلى, جولامان تىلەنشى ۇلى, كەنەسارى قاسىم ۇلى, جانقوجا باتىر, ەسەت باتىر... سەكىلدى قازاقستاندى وتارشىلدىق ەكسپانسياسىنان ازات ەتۋ ءۇشىن كۇرەسكەن جانە قازاق مەملەكەتتىلىگىن قايتا جانداندىرۋ ءۇشىن ءوز ءومىرىن قۇربان ەتكەن اتى اڭىزعا اينالعان تۇلعالاردى قاستەر تۇتامىز.
قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ جانە كونستيتۋتسيوناليزمنىڭ جولىن زەردەلەۋدە «الاش» ساياسي پارتياسىنىڭ قىزمەتىنەن اتتاپ وتۋگە بولمايدى. بۇكىلقازاقتىق سەزد العاش رەت مەملەكەتتىلىكتى قايتا قۇرۋ, قازاق ايماقتارىنىڭ اۆتونومياسى ماسەلەلەرىن كوتەردى. سەزد قۇجاتتارىندا جەر يەلىكتەرىن باسقارۋ, قۇقىق قورعاۋ, سوت جۇيەسى, ءبىلىم, ءدىن, ايەل ماسەلەسى, قازاق ساياسي پارتياسىنىڭ بۇكىلرەسەيلىك قۇرىلتاي جينالىسىنا دايىندىق ماسەلەلەرى دە كورىنىس تاپتى. «الاش» قوزعالىسى ۇلتتىق-دەموكراتيالىق كۇشتەردىڭ سوڭعى بەكىنىسىنە اينالدى. بۇل كۇش سول زاماننىڭ تاريحي سەبەپتەرىنە بايلانىستى تۋىنداعان جاعدايلار شەڭبەرىندە وتارشىلدىق ساياساتتان كوپ ازاپ شەككەن قازاق حالقى مەن قوعامىن ءبىر يدەيامەن – مەملەكەتتىلىك يدەياسىمەن بىرىكتىرۋگە ۇمتىلدى. الايدا الاش قوزعالىسى مەن پارتياسىنان ورىستەپ شىققان الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ «باتىستىق» دەموكراتيالىق ۇلگىدە قازاق مەملەكەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتى ورىندالمادى. بولاشاققا جارقىن ءومىردىڭ جاسامپاز يدەيالارىن قالدىرعان الاشوردا ۇكىمەتى 1919 جىلدىڭ سوڭىندا تاريح قويناۋىنا كەتتى.
قازاق حالقىنىڭ بەتكە ۇستار وكىلدەرى اۋىتقۋ, كۇمان جانە ءتۇڭىلۋدىڭ درامالىق جولىنان ءوتتى. بىراق ۇلتتىق-دەموكراتيالىق ينتەلليگەنتسيا تاعدىرىنىڭ ەڭ ۇلكەن تراگەدياسى – ونىڭ باسىم بولىگى سول رەپرەسسيۆتىك ماشينانىڭ «اۋىزىنا» ءتۇسىپ, ولاردىڭ تىكەلەي نەمەسە جاناما تۇردە پايدا بولعانىنا جاردەمدەسكەنىندە.
ءبىز كوپ جاعدايدا, كونستيتۋتسيوناليزمدى كەڭەس داۋىرىمەن بايلانىستىرامىز. الدىڭعى كونستيتۋتسيالار بولعان كەزدە قازاقستاندا شىنايى كونستيتۋتسيوناليزم بولدى ما؟ كسرو قالىپتاسقان ساتتەن باستاپ, مەملەكەتتىك ۇيىمنىڭ ىرگەلى قاعيداسى – بىرىڭعاي وداقتىق مەملەكەت ۇعىمى بولدى. 1924 جىلعى كونستيتۋتسياعا سəيكەس رەسپۋبليكالاردىڭ ەگەمەندىگى وداق قۇزىرەتىنە كىرەتىن كولەمدە جəنە ارنايى تاقىرىپپەن شەكتەلدى (3-باپ). وسىنداي ەرەجە 1936 جىلعى 5 جەلتوقساندا ءVىىى بۇكىلوداقتىق كەڭەستەر سەزى قابىلداعان كسرو-نىڭ جاڭارتىلعان كونستيتۋتسياسىندا دا قامتىلدى. ال 1977 جىلعى كونستيتۋتسيادا رەسپۋبليكالاردىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى ەشتەڭە ايتىلماعان. ءتيىستى باپ كسرو كونستيتۋتسياسىنا جاتقىزىلعان ماسەلەلەردە عانا, ياعني رەسپۋبليكالاردىڭ ءوز اۋماعىندا مەملەكەتتىك بيلىكتى ءوز بەتىنشە جۇزەگە اسىرۋ قۇقىعى تۋرالى كورىنىسىمەن شەكتەلگەن. ماسەلەن, كەڭەس سوتسياليستىك رەسپۋبليكالار وداعىنىڭ 1924 جىلعى كونستيتۋتسياسىندا وداققا جۇكتەلگەن ماسەلەلەر بويىنشا ماقالا 24 تارماق بولسا, 1936 جىلدارداعى نەگىزگى زاڭنىڭ ءتيىستى ماقالاسى – 23 ال 1977 جىلعى كونستيتۋتسيادا ماسەلەلەردىڭ ءتىزىمى 12 تارماققا دەيىن قىسقاردى. كەڭەستىك كەزەڭنىڭ كونستيتۋتسيالىق تاجىريبەسى قاتاڭ ورتالىقتاندىرۋ ۇدەرىسىمەن سيپاتتالادى. 1936 جانە 1977 جىلدارعى كسرو-نىڭ كونستيتۋتسياسى دەكلاراتيۆتى جانە جالعان بولدى. ولاردىڭ باستى ماقساتى سوتسياليستىك جۇيەنىڭ ارتىقشىلىقتارىن, ونىڭ جەتىستىكتەرىن ناسيحاتتاۋدا بولدى. مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ءومىردى ناقتى قۇقىقتىق رەتتەۋ ماسەلەسى كونستيتۋتسيامەن نەمەسە ءتىپتى زاڭ اكتىلەرىمەن دە جۇزەگە اسىرىلمادى. ولاردىڭ كوبى تەك رەسمي تۇردە قولدانۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك جانە ۆەدومستۆولىق نورماتيۆتىك اكتىلەرمەن ورىندالدى جانە كوپ جاعدايدا تەك «قىزمەتتىك قولدانىس» سيپاتىمەن بەلگىلەندى.
كەڭەس وكىمەتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق تاجىريبەسىندە وداق تەرريتورياسى مەن وداقتىق رەسپۋبليكالاردىڭ تەرريتوريالارى ماسەلەلەرى وزىنشە انىقتالدى. 1924 جانە 1936 جىلدارعى كسرو-نىڭ كونستيتۋتسياسى وداقتىق رەسپۋبليكالار اراسىنداعى شەكارالاردى وزگەرتۋگە ونىڭ كەلىسىمىنسىز (6-باپ جانە 18-باپ) جول بەرمەيتىن ەرەجەمەن شەكتەلىپ, تەك وداقتىڭ سىرتقى شەكارالارى تۋرالى جانە وداقتىق رەسپۋبليكالار اۋماعىن وزگەرتۋ وكىلەتتىلىگى بار كسرو جوعارعى كەڭەسى تۋرالى ءسوز ەتىلەدى.
الايدا 1977 جىلعى كسرو-نىڭ كونستيتۋتسياسى وداقتىق رەسپۋبليكالاردىڭ تەرريتوريالارىن قامتيتىن وداق تەرريتورياسىنىڭ بىرتۇتاستىعىن جاريالادى (75-باپ). وداقتىق ورتالىقتىڭ كەلىسىمىنسىز وزگەرتىلۋى مۇمكىن بولمادى (78-باپ). وداقتىق رەسپۋبليكالار اراسىنداعى شەكارا ءتيىستى رەسپۋبليكالاردىڭ ءوزارا كەلىسىمى بويىنشا كسرو-نىڭ بەكىتۋىمەن وزگەرتىلۋى مۇمكىن. دەمەك, كسرو-نىڭ سوڭعى كونستيتۋتسياسى ەكى تەرريتوريالىق ۇستەمدىكتى – كسرو مەن وداق رەسپۋبليكاسىن ورناتتى. بىراق بۇل ءتاسىل ءسوزسىز قاراما-قايشىلىقتاردى تۋدىردى.
بەلگىلى بولعانداي, 1937 جانە 1978 جىلدارعى قازاق كسر كونستيتۋتسياسى قۇرىلىمىندا كسرو-نىڭ ءتيىستى كونستيتۋتسيالارىنىڭ قۇرىلىمى تولىعىمەن قايتالاندى. سونىمەن قاتار 1978 جىلعى كونستيتۋتسيادا قازاق كسر قۇزىرەتىنە جاتاتىن ماسەلەلەردىڭ تىزبەسى 1936 جىلعى كونستيتۋتسيامەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي قىسقاردى, بۇل تاعى دا قاتاڭ ورتالىقتاندىرۋ ۇدەرىسىن كورسەتەدى. 1937 جىلعى نەگىزگى زاڭمەن سالىستىرعاندا, 1978 جىلى قابىلدانعان قازاق كسر-ءنىڭ كونستيتۋتسياسى رەسپۋبليكاداعى ەڭ جوعارعى مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇزىرەتتىلىكتەرىن ەكى ەسە ازايتتى. ەگەر وداقتىق رەسپۋبليكالار اراسىنداعى شەكارالارداعى وزگەرىستەردى ماقۇلداۋ, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ پىكىرىن جوققا شىعاراتىن وداقتىق ورتالىققا جاتاتىن بولسا, وندا رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىنىڭ قانداي حالىقتىق سيپاتىن ايتۋعا بولادى؟ بىرقاتار وڭتۇستىك ولكەلەر قازاقستان قۇرامىنان وزبەكستانعا, باتىسىندا چەليابى وبلىسىنا جانە ت.ب. كوشۋى وداقتىق ورتالىقتىڭ ەشكىممەن ساناسپايتىنىن كورسەتتى. قازاق جەرىندە ەڭ قاۋىپتى يادرولىق سىناق پوليگونىن ورنالاستىرعان كەڭەس وكىمەتى بۇكىل حالىقتىڭ ومىرىنە قاۋىپ ءتوندىردى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىق پەن ادامگەرشىلىك قاعيداتتارى جايىنا قالدى. 1978 جىلعى قازاق كسر-ءنىڭ كونستيتۋتسياسىنىڭ جۇمىس ۇدەرىسى 1993 جىلى تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتى العاشقى كونستيتۋتسياسىن قابىلداعانعا دەيىن جالعاستى.
قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا – تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستىڭ عاسىرلار بويعى زاڭدى ناتيجەسى. «فاكتىدەن زاڭعا كوشۋ» – قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانى وسىلاي سيپاتتاۋعا بولادى. بۇل قازاقستاننىڭ ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە مارتەبەسىن راستايتىن جانە ونىڭ مەملەكەتتىلىگىن جانداندىرۋعا زور ىنتا تۋدىردى. قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا نەگىزىنەن رەسپۋبليكانىڭ بۇكىل حالقىنىڭ اتىنان جۇزەگە اسىرىلعان ىشكى ەگەمەندىكتى جاريالاۋ جانە ونىڭ باستى نىسانى – كەز كەلگەن ۇلت وكىلدەرىنىڭ ساياسي ۇدەرىستەرگە جانە ءوز مادەنيەتىن دامىتۋعا قاتىسۋ قۇقىعى. 1991 جىلعى جەلتوقساندا جاريالانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭى قازاقستاننىڭ ءوزىن-ءوزى سىرتقى انىقتاۋ فورمۋلاسىنا سايكەس كەلەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1993 جىلعى كونستيتۋتسياسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا باستاپ بەرگەن كونستيتۋتسيالىق ۇدەرىستىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭى عانا بولدى. دەكلاراتسيادا «جاڭا كونستيتۋتسيانى, ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە رەسپۋبليكانىڭ مارتەبەسىن جۇزەگە اسىراتىن زاڭنامالىق اكتىلەردى ازىرلەۋدىڭ نەگىزى» دەگەن ەرەجە قامتىلعان. بۇل ەرەجە قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق دامۋىن جەدەلدەتتى. دەكلاراتسيا نەگىزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى كونستيتۋتسيالارى ءتۇزىلدى. پوستكەڭەستىك كەزەڭدەگى قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋىنا ءتان ەرەكشەلىك, وندا «ورىستەۋشى نەمەسە قالىپتاسۋشى كونستيتۋتسيوناليزم» ەلەمەنتىنىڭ بولۋى. ونىڭ ماعىناسىن كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستىڭ سول كەزەڭدە ورىن العان ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق شىنايىلىققا بىرتىندەپ بەيىمدەلۋى ۇدەرىسىندە تۇجىرىمدايمىز.
1993 جانە 1995 جىلدارداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ ماتىندەرىن سالىستىرمالى تالداۋ ناتيجەسى قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭناماسى مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق دامۋدىڭ ۇزدىكسىزدىگى قاعيداتتارىنان شىعاتىندىعىن كورسەتەدى. بىراق ەكى نەگىزگى زاڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتار ەداۋىر, ولار نەگىزىنەن قۇرىلىمدىق-مازمۇندىق تۇزىلىمىندە. «كونستيتۋتسيانى قابىلداۋعا بولادى, ەڭ قيىن نارسە – ادامداردى سوعان سايكەس ءومىر سۇرۋگە ماجبۇرلەۋ», – دەيدى فرانتسۋز فيلوسوفى ت.كارلەيل. قۇقىقتىق سيپاتىنان باسقا, كونستيتۋتسيا ماڭىزدى الەۋمەتتىك-ساياسي مانگە يە. ونىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي ماعىناسى مەملەكەتتىڭ دە, قوعامنىڭ دا ودان ءارى دامۋى ءۇشىن قۇقىقتىق نەگىزدى قالىپتاستىرۋىندا. بۇل تۇرعىدا, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ العاشقى كونستيتۋتسيالارى الەۋمەتتىك مۇددەلەردىڭ جيىنتىعى مەن ساياسي كۇشتەردىڭ تەڭگەرىمىن كورسەتەتىن يدەولوگيالىق باعدارلانۋى تىم اسەرلى بولۋى نازاردان تىس قالمادى.
كونستيتۋتسيا – بۇل شىنايىلىققا جانە ۋاقىتتىڭ وزگەرۋىنە سەزىمتالدىقپەن جاۋاپ بەرەتىن ءتىرى ورگان. ول نەگىزگى جالپىادامزاتتىق جانە دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى بەكىتەدى. 2007 جىلى قابىلدانعان نەگىزگى زاڭعا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر كونستيتۋتسيوناليزمنىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ باستاۋى بولدى. تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – ساياسي جۇيەنى ىرىقتاندىرۋ, ترانسپارەنتتىلىك پەن اشىقتىق دەڭگەيىن ارتتىرۋ قاجەتتىلىگى. مەملەكەت پەن قوعامدى رەفورمالاۋ ۇدەرىسىندە ەل بيلىگى بىرتىندەپ جۇزەگە اسىرۋ قاعيداتتارىن, ساياسي رەفورمالاردى كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇزەگە اسىرۋدى, سونداي-اق ىلگەرى ەكونوميكالىق وزگەرىستەر باسىمدىعىن بەرىك ۇستانۋدا.
مەملەكەتتiك مەرەكە – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيا كۇنi ءبىزدىڭ مەملەكەتتىلىكتىڭ بارلىق بەلگiلەرi بار ەگەمەن مەملەكەت رەتiندە قالىپتاسىپ, الەمدىك قوعامداستىقتا ايقىن تانىلعاندىعىمىزدىڭ ايشىقتى فاكتورى. قازاقستانداعى تاعدىرشەشتى وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسى قازىرگى زامانعى كونستيتۋتسيوناليزم, دەموكراتيالىق مەملەكەتتىلىك, اشىق ازاماتتىق قوعام, تولىعىمەن جاڭا ەكونوميكالىق جۇيە, تاۋەلسىز ەلىمىزدى ودان ءارى نىعايتۋ جانە ىرىقتاندىرۋ ساياساتى بولدى.
ەرلان ارىن,
پروفەسسور, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
