مۇنداي شەشىم قابىلداۋ رەسميلىك, ساياسي استار مەن ديپلوماتيالىق ارەكەتتىڭ اسەرى ەمەس, وسىنشالىقتى ۇلى تۇلعانى شىنايى, ءدال, ادامي تۇرعىدا قۇرمەتتەۋ دەپ ەسەپتەيمىن.
شەكسپيردىڭ تىلىمەن ايتقاندا بۇل «سۇيىسپەنشىلىككە سۇيىسپەنشىلىك» سەكىلدى. راس, ايتماتوۆ وزبەكستاندى دا, قازاقستاندى دا تۋعان ۇلى سەكىلدى, شىن كوڭىلمەن, سوندا ءومىر سۇرگەن حالىققا ءتان مادەنيەت پەن تاريحقا قانىعىپ جاقسى كوردى. ءبىز قازاق جانە وزبەك ۇلتىنىڭ مادەني-عىلىمي ينتەلليگەنتسياسى شىڭعىس تورەقۇل ۇلىن قانشالىقتى قۇرمەت تۇتقانىن, ءوز كەزەگىندە ايتماتوۆتىڭ ولاردى دا جوعارى باعالاعانىنىڭ كۋاسى بولدىق. ەڭ باستىسى, ول ۇلى وركەنيەتكە ءتان وسى ءبىر رۋحاني اۋىزبىرشىلىكتىڭ جويىلماۋى ءۇشىن, ەكونوميكالىق جانە ساياسي مەنمەندىكتىڭ كەسەلىنە ۇشىراماۋ ءۇشىن, تۇركىستاننىڭ وتكەن تاريحى ۇمىتىلماۋى ءۇشىن كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى.
وزبەكستان پرەزيدەنتى بۇعان دەيىن ايتماتوۆتىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولۋ مەرەيتويىن مەملەكەت كولەمىندە اتاپ ءوتۋ تۋرالى جارلىق شىعارعانىن جازعان بولاتىنبىز. سول كەزدە باستان وتكەرگەن سەزىمدى سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. مۇنداي شەشىمنىڭ قۇنى جوعارى. سونداي-اق وسىنداي قادامدار ءدال قازىرگى داۋىردە, ءوزارا مادەني-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ۋاقىتىندا وتە قاجەت. كەيدە وڭىرىمىزدە بولىپ جاتقان ءىس-شارالار ورتاق بولاشاعىمىزعا نەگىزدەلگەن ىرگەتاستىڭ قالانىپ جاتقانىنداي اسەر قالدىرادى. ءبىز نىعايىپ كەلەمىز. ورتاق اتا-بابامىزدىڭ دانالىعىنا, قاينار كوزىنە, ىنتىماقتاستىقتىڭ ناعىز بۇلاعىنا قول سوزىپ كەلەمىز.
شىڭعىس تورەقۇل ۇلى 2008 جىلى ورتالىق ازيانىڭ زاماناۋي اسەم قالاسى استاناعا ساپارلاپ قايتقان بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, بۇل جازۋشىنىڭ سوڭعى ساپارى ەكەن. ەۋروپانىڭ دالدىگى مەن ازيانىڭ دانالىعىن بويىنا سىڭىرگەن تۇلعا ءارى جازۋشى ءۇشىن قازاقتاردىڭ جاڭا ەلورداسى وتە ۇناعانىن بىلەمىز. شاھار تۋرالى جىلى پىكىرىن ايتماتوۆ ماقتانىشپەن ءجيى ايتىپ تۇراتىن.
نەگىزىندە شىڭعىس تورەقۇل ۇلى قازاق مادەنيەتىن, ەلدەگى ۇلتتىق رۋحانياتتى تەرەڭ ءارى كەڭىنەن تۇسىنگەن جازۋشى. «بوراندى بەكەت», «جان پيدا», «كاسساندرا تاڭباسى» ەڭبەكتەرىنىڭ اۆتورى كوپ جاقتى تۇلعا بولعانىنا قاراماستان, بۇل ونىڭ ادامي جانە سۋرەتكەر بولمىسىنىڭ ەكىنشى جاعى ەدى. ونىڭ جازعان ەڭبەكتەرىندە ۇلى دالانىڭ الىبى, سارىوزەك جازبالارىندا كەزدەسەتىن قازاق حالقىنىڭ اڭىزىنا ارقاۋ بولعان ەدىگەنىڭ بەينەسى كورىنىس تاپتى. مەنىڭشە, ايتماتوۆ قازاقستاندا ەرەكشە تانىلدى. ال ونىڭ قازاقتارعا, ۇلى دالا مەن باس اينالدىرار كەڭىستىككە ۇمتىلىسى ىشكى سۋرەتكەرلىك قاجەتتىلىگى, كەڭ-بايتاققا, عارىشتىق دەڭگەيگە, ەپيكالىق ويلاۋدىڭ جاڭا ءبىر تۇرىنە قۇمارلىقتان تۋىندادى.
سونىمەن قازاقستاننىڭ جاڭا ەلورداسىندا شىڭعىس ايتماتوۆ اتىنداعى كەڭ ءارى لايىقتى كوشە پايدا بولدى. شاھاردا ماناس كوشەسى بار ەكەنىن ەستەن شىعارمايىق. سونداي-اق الماتىدا دا ماناس اتىنداعى كوشە بار. شىڭعىس تورەقۇل ۇلىنىڭ 90 جىلدىعى استانادا ساۋىردە باستالىپ, ايتماتوۆ اتىنداعى ۇلكەن فورۋم ءوتتى. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى ۇيىمداستىرعان جيىندا وسى جولدار اۆتورىنىڭ «ايتماتوۆ. يمپەريانىڭ سوڭعى جازۋشىسى» اتتى قوعامدىق جانە بيوگرافيالىق زەرتتەۋ كىتابى تانىستىرىلدى. استانادا جارىق كورگەن وسى كىتاپ ماسكەۋدە « ۇلى تۇلعالار ومىرىنەن» سەرياسى اياسىندا قايتا باسىلىپ شىقتى. ال ونىڭ تۇرىكشە اۋدارماسى جاقىندا انكارادا وقىرمانعا جول تارتادى. قىسقاشا ايتقاندا, قازاق-قىرعىزدىڭ كەرەمەت دوستىعى جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى.
مۇنىڭ استارىندا ساياساتتىڭ ىقپالى بار ما؟ البەتتە. ايتسە دە, جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي وسى وقيعالار – ءبىزدىڭ ورتاق تۇسىنىگىمىزدىڭ جارقىن كورىنىسى. مۇندا تۇيسىك, مادەني كودىمىز, وڭىرلىك قاجەتتىلىكتى ءتۇسىنۋىمىز ورتاعا شىقتى. قازىرگى ۋاقىتتا, تاريح تارازىسىنا تارتىلعان نارسە كوپ تۇستا, ەڭ اۋەلى تاۋەلسىز دامۋ جولىندا ءجۇرىپ تۇيسىگىمىز بەن گەوساياسي سەرپىلىستەردىڭ پايدا بولۋىن ءتۇسىنۋ جانە ءمانىن ۇعىنۋ وڭاي.
ءسوز سوڭىندا استانا شاھارى تۋرالى ءبىر-ەكى اۋىز ايتا كەتكەندى ءجون كوردىم. استانا – زاماناۋي قازاقستاننىڭ قارىشتاپ دامۋ قادامدارى انىق كورىنەتىن قالا. استانا – قازاقستاننىڭ جاڭا سيمۆولى, جاڭادان اشىلعان كىتاپ. ماعان الماتى وتە ۇنايدى, ءجيى بارىپ تۇرامىن ءارى بىشكەكتەن دە الىس ەمەس. بىراق قازاقتاردىڭ جاڭا ەلورداسىنىڭ ارحيتەكتۋراسىنان ەلدىڭ ساياسي تۇيسىگى, ارمان-اڭسارى مەن ءورشىل رۋحىنىڭ سيپاتى سەزىلىپ تۇرادى.
كەيبىر قازاقتار شاھارعا ميللياردتاعان قارجى قۇيىلعانىنا رازى ەمەس ەكەنىن بىلەمىن. بىراق ءبىر كەزدەرى سانكت-پەتەربۋرگ سالىنىپ جاتقاندا بىرقاتار ورىستار قالانىڭ تۇپكى ماڭىزىن تۇسىنبەي, جەك كورىپ كەتكەن ەدى. اسىرەسە باسەكەلەس شاھار پايدا بولعانىنا ماسكەۋلىكتەر نارازى بولدى. جىلدار وتكەننەن كەيىن عانا پۋشكين سەكىلدى ورىستىڭ قايماقتارى سانكت-پەتەربۋرگتەن جاڭا قالا كورىپ قانا قويعان جوق, سونىمەن قاتار رەسەيدىڭ سولتۇستىك شۇعىلاداعى مەملەكەتتىك ستراتەگياسىنىڭ ارحيتەكتۋرالىق ءتىلىن ءتۇسىندى. قازاقتار دا وسىنداي شاھار سالۋدىڭ قاجەتتىگىن, گەوساياسي جاعدايعا بايلانىستى ەلوردانى كوشىرۋ دانالىق ەكەنىن باعالاي بىلەتىنىنە سەنىمدىمىن. قازىردىڭ وزىندە شاھار قازاقتاردىڭ دىلىنە, ولاردىڭ ۇلتتىق تۇسىنىگىنە ەرەكشە اسەر ەتىپ وتىرعانى بايقالادى.
قايىرلى بولسىن, قۇرمەتتى قازاق باۋىرلار!
وسموناكۋن يبرايموۆ,
قىرعىزستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇشەسى, پروفەسسور, قىرعىزستاننىڭ بۇرىنعى مەملەكەتتىك حاتشىسى
