تاۋەلسىزدىك اتا-بابالارىمىزدىڭ عاسىرلار بويعى ارمانى بولاتىن. دەگەنمەن, ولار قانشاما تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ جولىندا جانىن قۇربان ەتىپ, باستارىن بايگەگە تىككەندەرىمەن, ۋاقىت تالابى اسقاق ويلاردى جۇزەگە اسىرماي كەلگەن ەدى.
مەملەكەتتىك قالىپتاسۋ, كونستيتۋتسيا قابىلداۋدىڭ قيىن جولىن تەك ءبىز عانا ەمەس, وزگە ەلدەر دە باستارىنان وتكىزدى. بىزدەر ەتنوس رەتىندە وسىناۋ سىندارلى قالىپتاسۋ, دامۋ جولىنان ابىرويمەن وتتىك. قازاق قوعامى ەلدىكتى ءتۇرلى ءادىس-تاسىلدەرمەن جەتىلدىرە وتىرىپ, بىرلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن مەملەكەتتىلىكتىڭ بەلگىلەرىن جاساقتاۋدا تاريحي مۇمكىنشىلىكتى ءتيىمدى پايدالانا ءبىلدى.
اتا-بابالارىمىز قۇرعان قۇقىقتىق قوعام زاماناۋي تۇسىنىكتەگى مەملەكەت ۇعىمىنا ساي كەلمەسە دە, باسقارۋدىڭ سول ءتۇرى ولاردىڭ ەركىن جانە تاۋەلسىز ورتا قالىپتاستىرۋعا دەگەن ۇمتىلىسىنىڭ كۋاسى ەكەنى انىق.
تاريحقا زەر سالساق, سول كەزدىڭ وزىق ويلى ازاماتتارى كەرەي مەن جانىبەك بابالارىمىز 1465 جىلى العاش قازاق حاندىعىن قۇرىپ, مەملەكەت فۋنكتسيالارىن وزدەرىنە جۇكتەپ, ەلدىڭ جان-جاقتى دامىپ, ءوسىپ-وربۋىنە قامقورشى بولعان. ال ولاردىڭ ءىزباسارلارى ىشكى قايشىلىقتاردى اقىلمەن شەشە وتىرىپ, سىرتقى جاۋلارمەن, اسىرەسە جوڭعارلارمەن جان بەرىسىپ, جان الىسقان, ادام توزگىسىز ارپالىستا ەلدى قورعاپ, سىرتتان تونگەن قاتەردى جەڭىپ, ۇرپاقتارىنا جارقىن جول كورسەتىپ, تاۋەلسىز ەل بولۋعا ولشەۋسىز ەڭبەك ءسىڭىردى.
قازاق ەلىنىڭ اۆتونوميالى رەسپۋبليكا مارتەبەسىندەگى كونستيتۋتسياسى 1926 جىلى 18 اقپاندا قابىلدانىپ, ونىڭ نورمالارى ساياسي جۇيە مەن قوعامنىڭ اعىمىنا سايكەس دامىپ, وزگەرىپ وتىردى.
الاشوردا ارىستارى قول جەتكىزە الماعان ارماننىڭ ورىندالۋىنا كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى سەبەبىن تيگىزىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ ەگەمەندىگىن جاريالاۋدىڭ مۇمكىندىگى تۋدى. 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى دۇنيە جۇزىنە جار سالىپ, ەكى جىل وتكەن سوڭ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ العاش كونستيتۋتسياسىن قابىلداپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى مەملەكەت باسشىسى دەپ تانىلعان كۇن بۇگىندە تاريحىمىزدىڭ ەڭ جارقىن تاراۋىنا اينالدى.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ العاشقى اتا زاڭىن ازىرلەۋشىلەردىڭ ءبىرى, اكادەميك سۇلتان سارتاەۆ ونداعى كونستيتۋتسيالىق نورمالاردىڭ جەدەل, قىسقا ۋاقىتتا ەنگىزىلۋ سەبەبىن مەملەكەت پەن ازاماتتاردىڭ قارىم-قاتىناس سيپاتىن وزگەرتۋ, مەملەكەت ەگەمەندىگىن بەكىتە ءتۇسۋدىڭ قاجەتتىلىگىمەن تۇسىندىرەدى. ويتكەنى سول كەزەڭدە ءبىر قوعامدىق جۇيەدەن ەكىنشىسىنە اۋىسۋ بارىسىندا بۇرىنعى ەل بيلىگىندەگى كونسەرۆاتيۆتى كۇشتەر ءوز ورنىن بوساتىپ بەرۋگە اشىق قارسىلىق ءبىلدىرىپ جاتقان ۋاقىت ەدى.
سول كەزدەگى قوعامنىڭ بەلسەندى مۇشەلەرىنىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە اسقان, تاۋەلسىز دامۋ جولى, قازىرگى كونستيتۋتسيانىڭ شىنايى جاعدايىن كورسەتىپ وتىر. قوعامداعى وزگەرىستەر سول اتا زاڭ نەگىزىندە ىسكە اسۋدا. تاۋەلسىزدىك العان جىلدار ىشىندە قوعامىمىزدىڭ باسىم بولىگىنىڭ ءال-اۋقاتى جاقسارعانى كورەر كوزگە بىردەن بايقالادى.
جالپى, كونستيتۋتسيادا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى, ازاماتتىڭ, تۇلعانىڭ قوعامداعى ورنىن ناقتىلاۋ مەحانيزمدەرى بەلگىلەنگەن. حالقىمىزدىڭ بوستاندىقتى, تەڭدىك پەن كەلىسىمدى قولدايتىنى اتا زاڭنىڭ كىرىسپە بولىمىندە-اق كورىنىس تاپقان. كونستيتۋتسيا قوعام مەن مەملەكەت الدىنا جاڭا مىندەتتەر جۇكتەيتىنى اقيقات.
ءبىز ءوز ءىس-تاجىريبەمىزدە ازاماتتارىمىزدىڭ ەل زاڭدارىن جامان دەپ شاعىمدانعانىن ەشقاشان ەستىگەن دە, كورگەن دە ەمەسپىز. قىلمىستىق قۋدالاۋ تۇيىعىنا كىرگەن ادامدار كوبىنە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىنە شاعىم ايتادى. ولار جاۋاپتى لاۋازىم يەلەرىنىڭ پروتسەسسۋالدىق تالاپتاردى انىقتالعان ءتارتىپ بويىنشا ورىنداماۋلارىنا نارازىلىعىن بىلدىرەدى. ماسەلەن, تەرگەۋ بارىسىندا زاڭسىز ادىسپەن الىنعان دالەلدەردىڭ زاڭدىق كۇشى بولمايتىنى, كىنالى ەمەس بولۋى مۇمكىن دەگەن ويدىڭ ءوزىن سەزىكتىنىڭ پايداسىنا جاراتۋ سياقتى كونستيتۋتسيالىق قاعيداتتار ساقتالا بەرمەيدى.
وسىنداي جايتتار قۇقىقتىق نيگيليزم مەن قۇقىقتىڭ قۇنسىزدانۋىن كورسەتەدى. مۇنى قوعام مۇشەلەرى دە كورىپ وتىر. ولار كونستيتۋتسيالىق نورمالاردى نازارعا الماۋدى, وكىلەتتى ادام مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ازاماتتى قورعاماۋىن قالىپتى جايت دەپ قابىلداۋعا بوي ۇيرەتە باستايدى.
قوعام مۇشەلەرىنە قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ بارىسىندا كونستيتۋتسيا مەن زاڭ نورمالارىن ساقتاماۋ جايتتارىنىڭ كەزدەسەتىنىنە كۋا بولىپ ءجۇرمىز. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى زاڭمەن بەكىتىلگەن پروتسەسسۋالدى نورمالاردى ءار ۋاقىتتا ساقتامايدى, ناتيجەسىندە سەزىكتىنىڭ كىناسى تۋرالى دەرەكتەر زاڭسىز ادىستەرمەن جينالادى. ال باقىلاۋشى ورگان بۇل زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا كوز جۇما قارايدى. وعان قوسا, «قاعاز تولتىرۋ» ارقىلى دالەل جيناۋ ادەتكە اينالىپ بارا جاتقان سەكىلدى. وسىنداي جاعدايلار كونستيتۋتسيانىڭ كەيبىر نورمالارىنا وزگەرىس ەنگىزۋگە ءماجبۇر ەتتى. ناتيجەسىندە قاداعالاۋشى ورگاننىڭ بىرقاتار وكىلەتتىلىكتەرى سوت سالاسىنا بەرىلدى.
ايتسە دە مەملەكەتتىڭ ازاماتتاردى قورعاۋ نەمەسە كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن ساقتاۋ مەحانيزمدەرى جوق دەپ ايتۋعا دا بولماس. ول بار. الايدا شاعىمدانۋشى ءوز قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا وراي بەرگەن ساۋالىنا الاتىن جاۋابىنىڭ مازمۇنى سول ورگانعا دەگەن نارازىلىقتى تۋىنداتادى. سەبەبى سول ءبىر جاپىراق قاعازدا شەنەۋنىككە عانا تۇسىنىكتى تىلدە, «جاۋاپ بەرىپ قۇتىلسام بولدى» دەگەن ويمەن جاۋاپ بەرىلەدى. ال سول قابىلداعان شەشىمدەردى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ادامدار نە جازعانىن ۇعىندىرىپ بەرۋىن سۇراپ, سوتقا قايتادان ءوتىنىش تۇسىرۋگە ءماجبۇر بولعان جايتتاردىڭ ورىن العانى بۇگىندە اشىق ايتىلىپ جۇرگەن اششى شىندىق.
باس پروكۋروردىڭ باسپاسوزدە جاريالانعان سۇحباتىندا جوعارعى سوت شەشىمىمەن 269 سوت ۇكىمى وزگەرتىلىپ, پروكۋروردىڭ نارازىلىعىمەن 12 سوتتالۋشىنىڭ اقتالىپ شىعۋى تۋرالى دەرەكتەر قىلمىستىق قۋدالاۋدى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا جىبەرىلىپ كەلگەن كەمشىلىكتەردىڭ ءالى دە از ەمەستىگىن كورسەتەدى. كەيبىر مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بيۋروكراتتىق اپپاراتقا اينالىپ, نەگىزگى مىندەتتەرىنەن اۋىتقىپ كەتكەنى دە قۇپيا ەمەس. ولار ازاماتتارمەن قارىم-قاتىناسىن وڭتايلاندىرىپ, ماسەلەنى داۋعا ۇلاستىرماي شەشۋ ورنىنا, مەملەكەتتىك عيماراتتار اينالاسىنا ادام وتپەس دۋالدار سالىپ, قورشاۋلاردى جەتىلدىرۋمەن الەك. ولار مۇنى ەكسترەميستەردەن قورعانۋ ماقساتىندا ورناتامىز دەگەنىمەن, لاڭكەستەرمەن تىكەلەي اينالىساتىن ورگان قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايقاي-شۋسىز-اق وسى باعىتتا كوپ ءىستى تىندىرىپ جۇرگەندەرىنەن بەيحابار بولسا كەرەك.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ارىزدانۋشىنىڭ ماسەلەسىن ناقتى شەشۋدىڭ ورنىنا بيۋروكراتيالىق نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى قابىلداۋعا ماشىقتانىپ العانى دا جۇرت اۋزىندا ءجۇر. سول اكتىلەردە قويىلاتىن تالاپتاردىڭ بىرقاتارى ءىس جۇزىندە ەلىمىزدىڭ زاڭدارىنا قايشى كەلىپ جاتادى.
دەگەنمەن, قولدان جاسالعان كەدەرگىلەر مەن تۋىنداعان ماسەلەلەرگە قاراماستان, ازاماتتىق قوعام كونستيتۋتسيامەن بىرگە دامىپ, ءومىر سۇرۋدە, زاڭ تالابىن ورىنداۋ ەرەجەگە اينالىپ كەلەدى.
سايىپ كەلگەندە كونستيتۋتسيامىز بارشا حالىقتىڭ تەڭ قۇقىقتىق دارەجەسىن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, بوستاندىقتارى مەن قۇقىقتارىنا كەپىل بولۋدا. لايىم, وسىلاي بولعاي. قوعام مۇشەلەرىنىڭ وعان كۇدىكسىز سەنىممەن قارايتىنىنا كامىل سەنەمىن.
وسى ءساتتى پايدالانىپ, بايتاق دالامىزدى – ۇلى دالا ەلىن وتانىم دەپ ۇعاتىن ءار ازاماتىمىزدى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى كۇنى مەرەكەسىمەن قۇتتىقتايمىن. بارلىعىنا دەنساۋلىق, باق-بەرەكە تىلەيمىن!
تەلمان الەنوۆ,
استانا قالاسى ادۆوكاتتار القاسىنىڭ مۇشەسى
