– رۋستام نۇرعالي ۇلى, ءسىزدى قازاقستانعا ءجيى ساپارلايتىن قوناق دەپ بىلەمىز جانە قازاقستان مەن تاتارستان اراسىنداعى دوستىق پەن ىنتىماقتاستىق سوزبەن عانا ەمەس, ءىس جۇزىندە دە نىعايىپ كەلەدى. ونىڭ ءبىر دالەلى – مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازان قالاسىنا ساپارى. مۇنداي جىلى نيەتتى قارىم-قاتىناستىڭ سىرى نەدە؟
– بۇل ىنتىماقتاستىق 1997 جىلدىڭ 25 تامىزىندا بەكىتىلگەن تاتارستان مەن قازاقستان ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە مادەني ىنتىماقتاستىق قاعيداتتارى تۋرالى كەلىسىمگە نەگىزدەلەدى. ۇزاق جىلدار بويى رەسەي-قازاقستان قارىم-قاتىناسى اياسىندا قازاقستان تاتارستاننىڭ تۇراقتى ەكونوميكالىق سەرىكتەسى بولدى. مۇنى ەكى ەل اراسىندا ءجيى بولاتىن جوعارى دەڭگەيدەگى ساپارلار ايعاقتايدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1996 جىلدىڭ ساۋىرىندە, 2004 جىلدىڭ ماۋسىم-شىلدە ايلارىندا, 2005 جىلدىڭ تامىزىندا جانە 2018 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا تاتارستان رەسپۋبليكاسىنا كەلدى. ءوز كەزەگىندە تاتارستان دەلەگاتسيالارى دا قازاقستان ايماقتارىنا ءجيى بارادى. ماسەلەن, 2017 جىلدىڭ 11-12 ماۋسىمىندا استاناداعى ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىنە تاتارستان دەلەگاتسياسىن باستاپ باردىم. 2018 جىلدىڭ 3-5 شىلدەسىندە ءبىزدىڭ وكىلدىك دەلەگاتسيا استاناداعى يسلام ەكونوميكاسى فورۋمىنا جانە «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ اشىلۋىنا قاتىستى. مۇنداي كەزدەسۋلەر قوس رەسپۋبليكاداعى ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردىڭ ىنتىماقتاستىعىنا سەرپىن بەرەدى, سونىڭ ناتيجەسىندە, تاۋار اينالىمى دا ارتا تۇسەدى. ماسەلەن 2017 جىلى تاتارستان مەن قازاقستان اراسىنداعى سىرتقى ساۋدا اينالىمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 1,7 ەسەگە ارتىپ, 702,9 ملن اقش دوللارىن قۇرادى. سونىمەن بىرگە ءبىز ءوزارا تاۋار اينالىمىن ارتتىراتىن ۇلكەن مۇمكىندىكتەردى كورىپ وتىرمىز, دەمەك, ءالى دە ءبىز ۇمتىلاتىن بيىكتەر بار.
– قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازان قالاسىندا سىزبەن كەزدەسۋىندە ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن جانە ءوزارا ساۋدا كولەمىن 1 ميلليارد دوللارعا جەتكىزۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. وسى ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرۋ قالاي جوسپارلانىپ جاتىر؟
– بۇگىندە قازاقستان تاتارستان ءۇشىن ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى باعىتى بولىپ وتىر. ءبىزدىڭ رەسپۋبليكالار ءتىلى, مادەنيەتى, ءدىنى بويىنشا ۇندەسىپ جاتىر.
ءبىز قازاقستاندىق سەرىكتەستەرمەن اۆتوكولىك, كەمە جاساۋ, تىكۇشاق جاساۋ, مۇناي-گاز حيمياسى, جوعارى تەحنولوگيالار جانە وزگە دە سالالارداعى ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق بايلانىستى كەڭەيتۋگە مۇددەلىمىز. قازاقستان مۇنايدى ءوندىرۋ ءۇشىن الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالاردى پايدالاناتىن ءىرى مۇنايلى ەل. تاتارستان ەكونوميكاسىندا دا مۇناي-گاز جانە حيميا كەشەنى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. وسىلايشا, ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋدە بۇل سالانىڭ كەلەشەگى مول.
قازاقستانمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتقان تاتارستاندىق كاسىپورىندار اراسىندا «كاماز», «تاتنەفت», «تايف», «قازان تىكۇشاق زاۋىتى», «ا. گوركي اتىنداعى زەلەنودولسك زاۋىتى», «Kمپو» اق, «ەلاز» اق, «كەر-حولدينگ» كومپانيالار توبى جانە «تاتسپيرتپروم» اق بار.
2018 جىلدىڭ ءى توقسانىندا تاۋار اينالىمىنىڭ ءوسىمى 60%-ءتى قۇراپ, شامامەن 200 ملن اقش دوللارىنا جەتتى. وسىنداي تىعىز ىنتىماقتاستىق ارقىلى ورتاق تاپسىرمانى جۇزەگە اسىرامىز – جاقىن ارادا ەكىجاقتى ساۋدا كولەمىن 1 ملرد دوللارعا جەتكىزە الامىز. تاتارستاننىڭ كاسىپورىندارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق بايلانىستاردى كەڭەيتۋگە جانە ورتاق كولىك-لوگيستيكالىق الەۋەتتى دامىتۋعا قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىر. سونىمەن بىرگە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى قارىم-قاتىناستا ۇلكەن الەۋەت بار.
– «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ الەمدىك نارىقتا جۇمىس ىستەۋ دايىندىعىنا قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟ احقو اياسىندا تاتارستان مەن قازاقستان ىنتىماقتاستىعى قالاي جۇزەگە اسپاق؟
– «ەكسپو» اۋماعىندا احقو قۇرىلۋى – قازاقستان دامۋىنداعى ماڭىزدى شەشىم استانانى الەمدىك قارجى ورتالىعى رەتىندە قالىپتاستىرۋ جولدارىنىڭ ءبىرى. بۇل قازاقستان ءۇشىن قارجىلىق كاپيتالعا قول جەتكىزۋدىڭ ەڭ ۇزدىك تاجىريبەسى, سونداي-اق قارجىلىق تەحنولوگيالاردى اپروباتسيالاۋ مەن ەنگىزۋگە ارنالعان بىرەگەي ورتا.
قارجى ورتالىعى اياسىندا قازاقستاندىق ارىپتەستەرىمىزبەن يسلامدىق بانكينگ سالاسىنداعى ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى دامىتقىمىز كەلەدى. «استانا» قارجىلىق فورۋمى اياسىندا تاتارستان رەسپۋبليكاسى ينۆەستيتسيالىق دامۋ اگەنتتىگى احقو-مەن ءوزارا ارەكەتتەستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. بۇل بىزگە يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى ءىس جۇزىندە مەڭگەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى جانە يسلام ەكونوميكاسى ورتالىعىن قۇرۋ جۇمىسىنا ۇلكەن كومەگىن تيگىزەدى.
– ءسىز قازاقستانعا كەلگەن ءاربىر ساپارىڭىزدا مۇنداعى تاتار-باشقۇرت ەتنومادەني بىرلەستىك وكىلدەرىمەن كەزدەسۋگە تىرىساسىز. ولاردىڭ قىزمەتى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– قازىرگى ۋاقىتتا تاتارلاردىڭ ەڭ ۇلكەن دياسپورالارىنىڭ ءبىرى – 200 مىڭنان استام تاتار قازاقستاندا تۇرىپ جاتىر. ارينە, تاتارلار وزدەرىنىڭ بىرلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى, ولار انا ءتىلىن, ادەت-عۇرىپتارى مەن سالت-داستۇرلەرىن ساقتاپ قالۋعا باعىتتالعان كوپتەگەن ەتنومادەني جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. ورال قالاسىندا عابدوللا توقاي ورتالىعى مەن مۋزەيى قۇرىلدى.
سەمەيدە «ەرتىس موننارى» اتتى تاتار اندەرىنىڭ جىل سايىنعى فەستيۆالى وتەدى, تاتار ونەر-مەكتەپتەرى جۇمىس ىستەيدى. ودان بولەك, قازاقستاندا اۋەسقوي تاتار انسامبلدەرى مەن تەاتر ۇجىمدارى جۇمىس ىستەيتىنىن, مەرزىمدى باسىلىمدار شىعارىلاتىنىن بىلەمىن.
پەتروپاۆل, الماتى, پاۆلودار, وسكەمەن, استانا قالالارىندا تاتار جەكسەنبىلىك مەكتەپتەرىنىڭ قىزمەتى دە نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. تاتارستان اۋماعىنان تىس ەلدەردە تۇراتىن تاتارلار رەسپۋبليكادا بولىپ جاتقان بارلىق وقيعالارعا – ءبىزدىڭ جەتىستىكتەرىمىزگە, مادەني مۇرا نىساندارىنا, انا ءتىلىمىزدى ساقتاۋعا قاتىستى ماسەلەلەرگە قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا.
سۇحبات «قازاقپارات» اقپارات
اگەنتتىگىنەن ىقشامدالىپ الىندى
