ارحانگەلكا اۋىلدىق وكرۋگى اۋماعىندا ءمۇيىزدى ءىرى قارا مالىنان برۋتسەللەز اۋرۋىنىڭ شىعۋىنا بايلانىستى شەكتەۋدىڭ جاريالانعانىنا اجەپتاۋىر ۋاقىت بولعانىنا قاراماستان ەپيزووتيالىق قاۋىپسىزدىك شارالارى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلىپ وتىر دەپ ايتۋ قيىن. ارينە, دابىل قاعىلىسىمەن ەپيزووتياعا قارسى كۇرەس جاساعى جەتىپ, اۋرۋ مالدار وقشاۋلانعان.
سانيتارلىق سويۋ ورىندارىنا وتكىزىلگەن. دەگەنمەن جەكە كاسىپكەردىڭ برۋتسەللەزگە شالدىققان مالدارى مەزگىلىمەن سۇرىپتالىپ, وقشاۋلانعاندا 11 ادامنىڭ قانىنان كەسەل بەلگىلەرى تابىلماس ەدى. اناتولي شۋشوموين جەتەكشىلىك ەتەتىن «ەر-اگرو» جشس-ءى ىندەتتىڭ نەگىزگى تارالۋ كوزى سانالعانىمەن, تۇپتەي كەلگەندە, ءجىپتىڭ ءبىر ۇشى «جانباي» شارۋا قوجالىعىنا كەلىپ تىرەلەدى. تۇرعىنداردىڭ جانايقايىنان كەيىن ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن انىقتاۋ ماقساتىمەن الدىمەن ات باسىن فەلدشەرلىك-امبۋلاتوريالىق پۋنكتكە تىرەدىك. ونىڭ مەڭگەرۋشىسى دەرەكتەر بەرمەك تۇگىلى اتى-ءجونىن ايتۋدان باس تارتتى. ەشبىر ادام زارداپ شەككەن جوق دەگەن ەمەۋرىن تانىتىپ, ات-تونىن الا قاشتى.
سوعان قاراعاندا بولعان وقيعاعا بوياماسىز تۇسىنىك بەرۋدىڭ ورنىنا جاسىرىپ-جاسقاۋعا بەيىم بە دەپ قالدىق. ەسەسىنە اۋىل تۇرعىنى توعجان جاراسباەۆا جايىپ سالعان شىندىقتان ءبىراز جايتقا قانىققانداي بولدىق. مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ جۇمىس ىستەيتىن وتاعاسىنىڭ اۋرۋحانادا ەمدەلىپ جاتقانىنا جارتى ايدان اسىپتى. ۇزاق جاتۋىنا الاڭداۋلى. اۋكەسى جەر سىزعان ەكى سيىردان اۋرۋ قوزدىرعىشتارى تابىلىسىمەن بىردەن ەتكە وتكىزۋگە تۋرا كەلگەن. «جىلىنا ەكى رەت تەكسەرىپ, قان الىپ تۇراتىن. اياقاستى سايتانداي ساپ ەتە قالعان ىندەتتىڭ سالدارىنان تالاي وتباسى ناپاقاسىنان قاعىلىپ قالدى. كەسەلدىڭ قايدان كەلگەنىن ەشكىم اشىپ ايتپايدى. سۇراي قالساق ءوزىمىزدى كىنالاپ شىعا كەلەدى. وتەماقىنى قاشان وتەرى بەلگىسىز», دەيدى توعجان مۇڭىن شاعىپ.
ءبىز «ەر-اگرو» جشس-ءى ءدال اۋىل ىرگەسىندە تۇرعىزعان مال قورالارىن بارىپ كوردىك. ۆەتەرينارلىق زاڭنامالار مەن زووۆەتەرينارلىق تالاپتارمەن ۇيلەسپەيتىنى كورەر كوزگە بادىرايىپ تۇر. عيماراتتى سالۋعا ەشقانداي قۇجات راسىمدەلمەگەن. ونى اۋداندىق ۆەتەريناريا ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى سىرعابەك بايجانوۆ تا مويىندادى. وعان كىم رۇقسات بەردى, باقىلاۋ نەگە جاسالمادى دەگەن ساۋالىمىزعا جاۋاپ بەرە الماعان كۇيى جەر شۇقىدى.
– «ەر-اگرو» سەرىكتەستىگى مالداردى وزگە شارۋاشىلىقتان رۇقسات قۇجاتسىز اكەلۋدى ادەتكە اينالدىرعان. وسى سەبەپتى جۇقپالى اۋرۋ جەكە سەكتوردىڭ مالىنا دا تارالىپ وتىر. مەملەكەتتىك جوبالارعا قاتىسۋ ءۇشىن ءار فەرمادا تىركەۋ ءنومىرى بولۋى تيىستىلىگىنە قاراماستان بۇل تالاپ تا ورەسكەل بۇزىلعان. سوعان قاراماستان جەڭىلدەتىلگەن سۋبسيديانى قالاي العانى تاڭداندىرماي قويمايدى. قازىر بۇل شارۋاشىلىقتا ۇكىمەتتىك باعدارلاما بويىنشا اكەلىنگەن مالدان 40 باس قالعان. مۇنىڭ ءبارى زاڭسىزدىقتارعا كوز جۇما قاراۋ سالدارىنان, – دەي كەلىپ, جانىمىزدا جولباسشى بولىپ جۇرگەن ۆرۋير گەۆوركيان بىلتىر العاشقى اۋرۋ بەلگىلەرى بىلىنىسىمەن دابىل قاققانىن, جەرگىلىكتى بيلىك دۇرىس قۇلاق اسپاعان سوڭ وبلىس باسشىلىعىنا دەيىن بارعانىن جەتكىزدى. ول وسىندا اۋىلدىق كووپەراتيۆ بىرلەستىگىن قۇرىپ, تۇرعىنداردان ەت, ءسۇت ونىمدەرىن جيناۋدى ۇيىمداستىرۋعا بەل شەشە كىرىسىپتى. كولدەنەڭ كوك اتتىداي كيلىككەن كەلەڭسىزدىك قولىن شىدەرلەپ بايلاپ تاستاعان ءتارىزدى.
ءبىز ورىن العان جاعدايعا وراي وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ايداربەك ساپاروۆپەن اڭگىمەلەسكەنىمىزدە, ول ەرەكشە جۇقپالى جانە ەپيزووتيالىق كەسەلدەردىڭ الدىن الۋ, دياگنوستيكالاۋ شارالارى جۇيەلى جۇرگىزىلەتىنىن, ۇدايى باقىلاۋدا ۇستالىناتىنىن, قارجى جەتكىلىكتى مولشەردە بولىنەتىنىن ايتا كەلىپ, كوپ جاعدايدا جەكەلەگەن قوجالىقتار مەن قوعامدىق مال يەلەرى ماڭىزدى مىندەتكە ءجۇردىم-باردىم قارايتىنىن, ۇلت دەنساۋلىعى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ سەكىلدى ورتاق تالاپتى ورىنداي بەرمەيتىنىن اشىپ ايتتى. وعان ناقتى مىسالدار كەلتىردى. ەسىل اۋدانىندا سەرىكتەستىك ديرەكتورلارى ءوزارا ۋاعدالاسىپ, مالداردى الماستىرعان. ونىڭ اقىرى جۇقپالى دەرتتىڭ تۋىنداۋىنا سوقتىرعان.
ع.مۇسىرەپوۆ اۋدانى «مالايا بوبروۆكا» فەرمەرلىك شارۋاشىلىعى ۆەتەرينارلىق باقىلاۋسىز قوستاناي وبلىسىنان برۋتسەللەزبەن اۋىراتىن مالدار اكەلگەن. كەيىن اۋداننىڭ بىرنەشە شارۋاشىلىعىندا وسى اۋرۋدىڭ وشاقتارى تابىلعان. تيميريازەۆ اۋدانىنا قاراستى «كەرەي» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىلىعى ۆەتەرينارلىق قىزمەتتىڭ كەلىسىمىنسىز 200 باس ءىرى قارا مالدى سىرتتان ساتىپ العان. كوكتەمگە سالىم سيىرلاردىڭ تۇسىك تاستاۋى كۇدىك تۋدىرىپ, الىنعان سىنامالار ناتيجەسىندە برۋتسەللەزگە شالدىققانى بەلگىلى بولعان. تابىننىڭ جارتىسى ەتكە جونەلتىلگەنىمەن قالعان مالدى بەرگىسى جوق. سانيتارلىق سويۋعا وتكىزبەۋدىڭ امال-ايلاسىن قاراستىرىپ, سوتقا جۇگىنگەن. سوت قايتادان سىناما الۋ جونىندە شەشىم شىعارعان. ىرعالىپ-جىرعالىپ, ۋاقىت وزدىرۋدىڭ سوڭى جاعدايدى وڭالتۋدىڭ ورنىنا كۇردەلەندىرىپ جىبەرۋى ابدەن مۇمكىن.
دەمەك, ايداربەك سەيپىل ۇلىنىڭ ءسوزى نەگىزسىز ەمەس. ۆەتەريناريا باسقارماسىنىڭ باسشىسى التىنبەك ابدوللاەۆتىڭ ايتۋىنشا, وكرۋگتەردە 177 ۆەتەرينارلىق قوسىن ورنالاسقان. بۇل سالادا 500-گە جۋىق مال دارىگەرى جۇمىس ىستەسە, ۇشتەن ەكىسى اۋىلدىق جەرلەردە. بىلتىر ءبىر مىڭعا جۋىق ۆەتەرينارلىق زاڭنامانىڭ بۇزىلۋ وقيعاسى تىركەلگەن. زاڭدى جانە جەكە تۇلعالارعا قاتىستى 800-دەي ۇيعارىم شىعارىلىپ, 364 اكىمشىلىك ايىپپۇل سالىنعان. ءتورت شارۋاشىلىققا شەكتەۋ قويىلعان. وبلىستا سارىپ كەسەلىنە شالدىققان مالداردىڭ سانى رەسپۋبليكالىق كورسەتكىشتەن تومەن بولسا دا توقمەيىلسۋگە استە بولمايدى.
بىرقاتار فەرمادا سانيتارلىق وتكىزۋ ورىندارى, جاس تولدەر بولىمشەلەرى قاراستىرىلماعان. ۆەتەرينارلىق جانە زووتەحنيكالىق قىزمەتتەر جۇيەسى قۇرىلماعان. بارىنەن دە مال شارۋاشىلىعى باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋدى جەلەۋ ەتىپ, ارناۋلى رۇقسات قۇجاتىنسىز مال ساتىپ الۋ وقيعالارىنىڭ تىيىلماي كەلە جاتقانى قىنجىلتادى. بىرەر جىل بۇرىن راسسۆەت وكرۋگىنە قاراستى سەميپولاتنوە ەلدى مەكەنىندە جاريالانعان كارانتين دە باسقالارعا ساباق بولماعان سياقتى. وسى اۋىلدىڭ ن.چەرنىشوۆ ەسىمدى تۇرعىنى اۋرۋ مالداردى دەرەۋ ەتكە جونەلتۋدىڭ ورنىنا ءجون-جوسىقسىز بايبالام سالۋ ارقىلى قوعام نازارىن اۋدارماق بولعان. التى رەت سوتتاسىپ, ايعاي-شۋدان ەشتەڭە ونبەگەنىنە قازىر قاتتى وكىنۋلى. ءالى كۇنگە دەيىن 1,7 ميلليون تەڭگە ايىپپۇلدى وتەۋمەن كەلەدى. ەندى مىنە, وسى وكرۋگتە ورنالاسقان «جانباي» شارۋا قوجالىعىنان شىققان جۇقپالى اۋرۋدىڭ جەكە سەكتورعا تارالۋىنا «ەر-اگرو» سەرىكتەستىگىنىڭ ەش قۇجاتسىز اكەلگەن 65 باس اسىلتۇقىمدى گەرەفورد سيىرى باستى سەبەپ بولعان.
ءتىپتى مىندەتتى كارانتيندىك شارالاردى جۇرگىزۋدى قاجەت دەپ تاپپاعان. ءسويتىپ ارحانگەلكا اۋىلدىق وكرۋگى بويىنشا ەكى جۇزدەن استام مال پىشاققا ىلىككەن. ەندى جۇقپالى دەرت كورشى نوۆوكامەنكا ەلدى مەكەنىنە دە تارالا باستاعانى بايقالادى.
سانالى عۇمىرىنىڭ 47 جىلىن ۆەتەريناريا سالاسىنا ارناعان بىلىكتى مال دارىگەرى ءالىم تولەباەۆتىڭ مىنا پىكىرى وي سالادى.
– ۇكىمەتتەن, وبلىس تاراپىنان جۇيەلى كومەكتىڭ بەرىلىپ جاتقانىنا قاراماستان جەرگىلىكتى جەرلەردە پارمەندى شارالاردىڭ سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتەتىنىن, تاپسىرمالاردىڭ ء جۇردىم-باردىم ورىندالاتىنىن تاجىريبەدەن كورىپ ءجۇرمىز. بىلتىر ارحانگەلكا وكرۋگى بويىنشا قان الۋ جوسپارى ورىندالدى دەگەن اقپاردى تۇرعىندار اشكەرە ەتتى. تەكسەرە كەلگەندە وتىز شاقتى وتباسىنىڭ مالى قامتىلماي قالعانى بەلگىلى بولدى. مىنا «قىزىقتى» قاراڭىز. «جانباي» شارۋا قوجالىعىنان اۋرۋ مال شىقتى دەگەن سىبىس تارالىسىمەن «ەر-اگرو» سەرىكتەستىگى ودان اكەلىنگەن مالدىڭ ءبىر بولىگىن كەرى اپارىپ تاستاعان. تايىنشا اۋدانىنا قاراستى «الابوتا» اسىلتۇقىمدى كاسىپورنىنان ساتىپ الىنعان قۇناجىندار ەش قۇجاتسىز اكەلىنگەن. كەي مالدار جالپى تىزىمدە جۇرگەنىمەن, ساندا بار دا ساناتتا جوق. ولاردان الىنعان سىناما زەرتحاناعا ساقتاۋعا تاپسىرىلۋى ءتيىس ەمەس پە؟ مۇنداي كوزبوياۋشىلىقتاردى اۋداندىق ۆەتەرينارلىق ستانسانىڭ باسشىسى يسماعزام قۇداسوۆ جاقسى بىلگەنىمەن, كوز جۇما قارايدى. قانشاما قىزمەتتىك حات جازىلسا دا, كەمشىلىكتەردەن قورىتىندى شىعارۋعا اسىعار ەمەس.
اشىعىن ايتۋ كەرەك, وكرۋگتەردە جۇمىس ىستەيتىن مال دارىگەرلەرىنىڭ مەحناتتى قىزمەتىن جەڭىلدەتۋ جولدارى ويلاستىرىلا بەرمەيدى. ەڭبەك شارتىندا قاراستىرىلماعان بىرقاتار مىندەتتى ورىنداۋعا ءماجبۇر. جالاقى اتقارىلعان جۇمىستىڭ كولەمى مەن جاسالعان اكتىلەر نەگىزىندە تولەنۋى, مال سانىنا قاراي كومەكشى بەرىلۋى ءتيىس دەگەن تالاپتار ءجيى بۇزىلادى. روششينسك اۋىلدىق وكرۋگىندە قانشاما قارجى جۇمساپ, ۆەتەرينارلىق پۋنكت اشىلعانىمەن جۇمىس ىستەمەيدى. مەنىڭشە, ەلەكتر ستانسا, فوتواپپارات, سمارتفون سەكىلدى كەرەكسىز زاتتاردىڭ ورنىنا قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار الىنسا ءتيىمدى بولار ەدى. باسشىلار جىلدىق ەمدىك وتەماقىنى ەش كەدەرگىسىز السا, مال دارىگەرلەرى ءۇشىن قول جەتپەس ارمان, – دەدى ويىن بۇكپەسىز اقتارعان مامان.
ءتۇرلى جۇقپالى مال كەسەلدەرىنىڭ الدىن الۋ, تارالۋىنا جول بەرمەۋ, ادامداردىڭ دەنساۋلىعىنا نۇقسان كەلتىرمەۋ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ پارمەندى باقىلاۋى مەن مەملەكەتتىك ۆەتەرينارلىق-سانيتارلىق قىزمەتتىڭ ساپالى اتقارىلۋى ناتيجەسىندە جۇزەگە اساتىنىن ەسكەرسەك, ماڭىزدى مىندەتكە سالعىرت قاراۋ جوعارىداعىداي كەلەڭسىزدىكتەرگە كيلىكتىرەرى ءسوزسىز.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
قىزىلجار اۋدانى
