قازاقستاندا بۇگىندە 165 سەلولىق اۋدان بار. سولاردىڭ كوبى حح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارى قۇرىلعانى بەلگىلى. وسىلاردىڭ ىشىندە ورنى بولەك, اتاعى كەڭ تاراعان ەرەكشە اۋدانداردىڭ ءبىرى 1928 جىلى 5 قىركۇيەكتە قۇرىلعان بۇرىنعى سەمەي – قازىرگى شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى شىڭعىستاۋ اۋدانى. ءبىر تاريحي دەرەكتەگە قاراعاندا 1930 جىلى ءبىر ايداي اۋدانعا سول كەزدەگى قازاقستاننىڭ اتىشۋلى باسشىسى ي.گولوششەكيننىڭ اتى دا بەرىلىپتى. بەلگىسىز سەبەپتەرمەن, مۇمكىن تىم وعاش بولعاندىقتان با, ءبىر ايدان كەيىن بۇرىنعى اتى قايتارىلىپتى. 1940 جىلدان قازاق سسر-ءى حالىق كوميسسارلار كەڭەسى شەشىمىمەن اباي اۋدانى دەپ اتالادى.
بۇگىندە جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار, عالىمدار عىلىمي اينالىسقا قوسقان 1926-1927 جىلعى ساناق قورىتىندىسىن قامتىپ, لەنينگراد قالاسىنان باسىلىپ شىققان «ۆەس كازاحستان» اتتى ستاتيستيكالىق جيناقتا سول كەزدەگى 123 اۋدانعا انىقتاما بەرە كەلە, سولاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى شىڭعىستاۋ اۋدانى تۋرالى دا ناقتى دەرەكتەر بار. بۇل دەرەكتەر وتە اۋقىمدى دا قۇندى. 1928 جىلى اۋدانداعى 6 847 شارۋاشىلىقتا 34 628 ادام تۇراتىنى, ولاردىڭ 99,6 پايىزى قازاقتار, ال ەۋروپالىقتار 139 ادام نەمەسە 0,4 پايىز ەكەندىگى كورسەتىلگەن. اۋدان ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى باعىتى مال شارۋاشىلىعىنىڭ الەۋەتى باسىم.
اۋداننىڭ 90 جىلدىق تاريحى كۇردەلى, قىزىقتى جانە مازمۇندى. ونىڭ ەلىمىزدەگى رۋحاني, مادەني, تاريحي ورنىن 1967 جىلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىنا بايلانىستى بەلگىلى حالىق اقىنى ق.التىنباەۆتىڭ «شىڭعىستاۋ» اتتى تاماشا تولعاۋىنداعى مىنا ءبىر جولدار ءدوپ بەلگىلەگەندەي: «ميلليون قويىن وربىتكەن, كودە سايىن ءتول بىتكەن. جۋسانىن جۇلعان سەركەگە, سەرە قارىس شەل بىتكەن. توپىراعى تورقاداي, جاپىراعى قامقاداي, ءشوبى شىنى تورتاداي, قارا سۋى سورپاداي, شىڭعىس دەگەن جەر وسى... تۋعىزدى شىڭعىس مامايدى, تۋعىزدى شىڭعىس ابايدى, بازارالى, تاۋكەدەي, سايىپ قىران تالايدى. «اعاش اياق» ءان سالسا, كۇڭىرەندىرەر ماڭايدى. شاكارىم, شاكەر, كوكبايلار, شالقار شابىت, وتتى ويلار, وڭدى-سولدى بورايدى... سولاردىڭ ءبارى «انام»» دەپ, حان شىڭعىسقا قارايدى, ەڭ سوڭىندا تولعاتتى, مۇحتارداي گيمالايدى...».
اقىندىق حاس شەبەرلىكپەن شالقىعان, توگىلگەن وسى جولدار ەل تاريحىنداعى اباي اۋدانىنىڭ رۋحاني ورنىن انىق كورسەتەدى. قاليحان شىڭعىستاۋدى «اۋدان دەپ اتالعانىمەن اقىندار پلانەتاسىنداي» دەسە, جازۋشى اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ 1981 جىلى 22 تامىزدا «اباي پوەزياسى» كۇندەرى كەزىندە قاراۋىلدا ايتقان «اباي – جول, ادامدار – تۇياق. سول جولمەن شىڭعىستاۋ ولەڭ مەككەسىنە كەمەڭگەر دە كەلەدى, كەششە دە كەلەدى» دەگەن سوزدەرىندەگى «ولەڭ مەككەسى» دەگەن بەينەلى باعاسى بۇگىندە تىلىمىزگە تۇراقتى, قاسيەتتى ۇعىم بولىپ ماڭگىلىكە تىركەلدى. اباي اۋدانىنا قاسيەتتى قاراۋىلعا, رۋحاني مەككەگە شىنىندا كەمەڭگەرلەر قاپىسىز, تولاسسىز, مول كەلدى. ولاردىڭ ەڭ باسىندا ۇلى مۇحاڭ, سابەڭ, عابەڭ (مۇسىرەپوۆ), باۋىرجان, ولجاس باستاعان, كەزىندەگى وداق پەن ونداعى رەسپۋبليكالاردىڭ نەبىر اتاقتى قالامگەرلەرى مەن ونەر شەبەرلەرى, عالىمدار, كوسموناۆتار كەلدى. قاجىمۇقان دا كەلىپ ونەرىن كورسەتكەن. ال قازاقستاننىڭ ءوزىنىڭ قالامگەرلەرى مەن ونەر يەلەرىنىڭ كەلمەگەنى جوق. مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى دە بارشىلىق. 1973 جىلدىڭ مامىر ايىندا دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆ ارناي ىسساپارمەن بولىپ, اۋدان ومىرىمەن مۇقيات تانىستى. ال ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اباي اۋدانىنا تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءۇش رەت: 1991 قازاندا, 1995 جىل 10 تامىزدا,1998 جىلى 25 قاراشادا كەلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ءۇش رەت تابانى ءتيىپ, ارالاعان اۋداندار, بىزدىڭشە, ەلىمىزدە نەكەن-ساياق. بۇل دا اۋداننىڭ ەل تاريحىنداعى ءبىرتۋار مارتەبەسى مەن بەدەلىنىڭ ناقتى دالەلىندەي.
اۋدان تاريحى تۋرالى ايتقاندا مىنا ءبىر تاريحي دەرەككە نازار اۋدارۋ كەرەك. بۇل – ۇرپاقتار جادىندا جۇرەر تاريحتىڭ ەڭ ءبىر زۇلمات بەتتەرى, جانتۇرشىگەرلىك قۇبىلىس. 1928 جىلى اۋدان قۇرىلار قارساڭىندا شىڭعىستاۋدا, جوعارىدا كەلتىرگەندەي, 34 مىڭنان استام ادام تۇرعان. ال ون جىلدان كەيىن 1939 جىلى سودان 6 839 ادام قالعان. اۋدان حالقى سول 1928 جىلعى دەڭگەيگە ءبىر جەتكەن ەمەس. اۋداندا ابدەن تولىسقان, كەمەلىنە كەلگەن, حالقى وسكەن 1990 جىلداردىڭ باسىندا 21 مىڭنان استام عانا ادام تۇردى. بۇگىندە 14 مىڭداي ادام مەكەندەيدى. وسىدان-اق كەڭەستىك الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياسات, زورلىقپەن بولعان كولحوزداستىرۋ اۋدان حالقىنىڭ بۇكىل گەنوفونىنا, بولاشاعىنا قانشاما زيان, قاسىرەت اكەلگەنىن پايىمداۋعا بولادى...
اۋداننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, مادەني-رۋحاني دامۋىنىڭ شارىقتاپ ءوسۋ, دامۋ جىلدارى وتكەن عاسىردىڭ 70-90 جىلدارى اراسىندا بولدى. اۋدان اۋەلدەن مال شارۋاشىلىعىنا, ونىڭ ىشىندە قوي شارۋاشىلىعىنا ماماندانعان. حح عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ باسىندا اۋداننىڭ 11 كەڭشارىندا 585 مىڭ قوي, 11 مىڭ ءىرى قارا, 15 مىڭداي جىلقى بولدى. شارۋاشىلىقتار جىل سايىن مەملەكەتكە 145 مىڭ تسەنتنەر ەت, 12 850 تسەنتنەر ءجۇن تاپسىرىپ وتىردى. سول كەزدەگى ءداستۇر بويىنشا اۋداندار مەن وبلىستاردىڭ جۇمىسىن باعالاۋدىڭ ەڭ ءبىر ابىرويلى ءادىسى – وداقتىق جانە رەسپۋبليكالىق اۋىسپالى قىزىل تۋلارمەن ماراپاتتاۋ بولعانىن بۇگىنگى ۇرپاق بىلە بەرمەيدى. ونىڭ قاسىندا ۇلكەن, قوماقتى قارجىلاي سىيلىق بولاتىن. 1970-90 جىلدارى ارالىعىندا اباي اۋدانى 8 رەت بۇكىلوداقتىق, 9 رەت رەسپۋبليكالىق جارىستاردىڭ جەڭىمپازى اتانعان. وبلىستىق جارىستارداعى جۇلدەلەر جۇزدەپ سانالادى.
وسىنداي وزىق جەتىستىكتەرگە جەتكەن اۋداننىڭ جەكەلەگەن ەڭبەك وزاتتارى مارتەبە-ماراپاتتاۋدان قۇر قالماعانى زاڭدى دا تابيعي قۇبىلىس ەدى. قولدا بار دەرەكتەرگە قاراعاندا, وسى جىلدارى عانا اۋدان بويىنشا 140 ادام كەڭەس وداعىنىڭ وردەن, مەدالدارىمەن ماراپاتتالعان, سولاردىڭ ىشىندە ەلدىڭ ەڭ جوعارعى ناگرادالارى لەنين وردەنىمەن 5 ادام, «وكتيابر رەۆوليۋتسياسى» وردەنىمەن 4 ادام, ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن 20 ادام, ءارتۇرلى دارەجەدەگى «ەڭبەك داڭقى» وردەنىمەن 30 ادام ماراپاتتالعانىن ايتۋ – تاريحي پارىز دا قۇرمەت. مىسالى, ارحات كەڭشارىنان ەكى ادام سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاندى. ءبىرى 23 جاسىندا لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالىپ, 1966 جىلى 24 جاسىندا كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ ۇلتتار پالاتاسىنا دەپۋتات بولىپ سايلانعان, اۋدان جاستارىنىڭ ۇزدىك ۇلانى, ماقتانىشى – ءبىتىم بولمىسى, كىسىلىگى بولەك بولات باعداتوۆ بولسا, ءبىرى – ەڭبەك ەرى مارتەبەسىنە تەڭەستىرىلەتىن – «داڭق» وردەنىنىڭ ءۇش دارەجەسىنىڭ تولىق يەگەرى ورتقالي قاسىمجانوۆ ەدى.
...تاريحي شەگىنىس. اۋدان حالقى قاشاندا ادال ەڭبەگىمەن, ۇيىمشىلدىعىمەن, بىرلىگىمەن كوزگە تۇسكەن. مىسالى, كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ 1948 جىلعى 23 شىلدەدەگى جارلىعىمەن اباي اۋدانى بويىنشا 11 ادامعا سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعى بەرىلىپ, 11 ادام لەنين وردەنىمەن, 21 ادام ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن, 12 ادام مەدالدارمەن ماراپاتتالعان. بۇل ناگرادالار اباي ەلى ازاماتتارىنىڭ بەت-بەينەسىن تانىتۋداعى بىرەر شتريح, دەرەكتەر عانا... اباي ەلىنەن شىققان ازاماتتار مەن باسشى كادرلار, ونەر يەلەرى, عالىمدار تۋرالى ايتۋ ءۇشىن وسىنداي بىرنەشە ماقالا كەرەك.
وسى ۋاقىتقا دەيىن اۋداندى ىسكەرلىك دەڭگەيى, ءبىلىمى مەن بىلىگى ءارتۇرلى 16 ءبىرىنشى حاتشى, ال كەڭەستىك جۇيە تاراپ, اكىمدىك باسقارۋ ەنگىزىلگەننەن بەرگى ۋاقىتتا 8 اكىم باسقارىپتى.
ابايلىق دۋالى اۋىز قارتتار, بۇگىنگى كۋاگەرلەر سوعىس الدىنداعى جىلداردان باستاپ باسقارعان مىنا ءبىر ءبىرىنشى حاتشىلاردىڭ ەسىمىن ەرەكشە ىلتيپاتپەن, قۇرمەتپەن اتايدى. ەل جادىندا ادالدىعىمەن, ىسكەرلىگىمەن ءىزى, ءىسى قالعانىن, اباي اۋدانىنىڭ دامۋىنا شىنايى ۇلەس قوسقانىن ايتادى. ولار: مۇحامەديەۆ حاريس (1939-1947), سەركەشەۆ تۇرسىنبەك (1950-1951), نۇرباەۆ كارىم (1961-1969), ماتاەۆ حافيز (1969-1973, 1978-1991) جانە سەمباەۆ ناسەن (1975-1978).
ارينە, ۋاقىتىندا ولاردىڭ مۇمكىندىكتەرى ماسكەۋدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, يدەولوگيالىق ساياساتىنا بايلانىستى ءارتۇرلى بولدى. كوپكە دەيىن الىس اۋداندارعا كوڭىل بولىنبەگەنى بەلگىلى. ءار اۋداننىڭ ناقتى وندىرىگىش كۇشتەرى, تاريحي-تابيعي جاعدايى, ەڭبەك رەسۋرستارى ەسەپكە الىنبادى. بۇل باسشىلاردىڭ شەبەرلىگى – سول قيىن كەزەڭدەردە, اسىرەسە سوعىستان كەيىنگى ۇزاققا سوزىلعان جوقشىلىق, كەدەيشىلىك, تارشىلىق تۇسىندا اۋدان حالقىنىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق, مادەني, ءبىلىم جاعدايىن كوتەرۋگە ۇمتىلۋى بولدى.
ولاردىڭ يگى ىستەرى شىڭعىستاۋ جۇرتىنىڭ جادىندا. سول قايراتكەرلەردىڭ ىشىنەن ەكى باسشىنىڭ ەرەكشە ەڭبەگىن اتاپ ءوتۋ – ادىلەتكە قۇرمەت, تاريحقا ادالدىق, ىنىلىك پارىز. كارىم نۇرباەۆ اباي اۋدانىن 8 جىلداي بىلىكتىلىكپەن باسقاردى. كادرلار تۇراقتادى. مەكتەپ ءىسى دۇرىس جولعا قويىلدى, اۋدان باسشىلارى حالىقتىڭ ناقتى جاعدايىن بىلۋگە, سونى شەشۋگە ۇمتىلاتىن بولدى. ول كەزدە اۋدان كولحوزدارى جاپپاي سوۆحوزدارعا اينالدىرىلىپ, مەملەكەتتىڭ ورتالىقتانعان رەزەرۆىنەن تەحنيكا, قۇرىلىسقا قارجى مولىنان بولىنە باستادى. بۇل دا باسشىلاردىڭ جۇمىسىنا ۇلكەن قولداۋ بولدى. كاكەڭ اباي اۋدانىنان ەكى مارتە قازاق كسر-ءى جوعارعى كەڭەسىنە دەپۋتات بولىپ سايلاندى. بىرنەشە وردەن, مەدالدار الدى.
جالپى اۋدان تاريحىندا ەرەكشە ءىز قالدىرعان, ەل-جۇرتىن ءبىلىم مەن مادەنيەتتىڭ بيىگىنە باستاعان ساياسي تۇلعا, شەبەر ۇيىمداستىرۋشى حافيز ماتاەۆ بولعانى بۇكىل رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعى مويىنداعان اقيقات. ءبىز ول كىسىمەن بىرگە ءبىراز قىزمەت ىستەدىك, مىنە, الدىمىز ەلۋ جىلداي بىلەمىز.
ساياساتتانۋ, جالپى عىلىمي باسقارۋدا «نەگىزگى بۋىن» دەگەن وتە وزەكتى ۇعىم, ءارى تەتىك بار. بيلەۋشى, باسشى, قايراتكەر, تۇلعا سول نەگىزگى بۋىندى ءدوپ باسىپ, ۇستاي ءبىلۋى كەرەك. حافەكەڭ وسى تالاپتى اۋەلدەن دۇرىس تانىپ, ءدال, شەبەر ۇستاي بىلگەن دەيمىز.
ەڭ باستىسى, ماتاەۆتىڭ باسقارۋ ستيلىنە مىناداي ءۇش قاسيەت ءتان ەدى: كادردى دۇرىس, سابىرمەن ىرىكتەپ, مىندەتتى ناقتى قويۋ, سودان كەيىن قاتاڭ تالاپپەن ۇنەمى قاداعالاپ, جاۋاپكەرشىلىك سۇراۋ, وعان دەگەن سەنىم, ءادىل باعالاۋ. اۋدانداعى ءار ۇجىمنىڭ ناقتى جاعدايى مەن مۇمكىندىكتەرىنە تەرەڭ تالداۋ جاساپ, ونداعى احۋالعا تەرەڭ ىسكەرلىكپەن, بىلىكتىلىكپەن ءۇڭىلىپ, باعىتتاپ وتىرۋ. وسى ستيل اۋداندا 17 جىلدا ءوز جەمىسىن تولىقتاي بەردى دەي الامىز. حافەكەڭ وزىنە دە, وزگەگە دە تالاپتى وتە جوعارى قويىپ, ۇدەسىنەن شىعۋدى ءبىر ءسات ەستەن شىعارعان ەمەس. مىنا ءبىر فاكتىنى ايتۋ شارت. حافەكەڭ باسشىلىققا كەلگەندە ۇلى ابايدىڭ 125 جىلدىعى جاقىنداپ قالعان ەدى. بۇل اۋدانعا, ونىڭ جاس باسشىسىنا ۇلكەن سىن ەدى. سول مەرەيتويدى ويداعىداي وتكىزۋدىڭ جولىن اۋدان باسشىسى ءدال تاپتى.
رەسپۋبليكا استاناسى الماتىعا بارىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى ب.ءاشىموۆتىڭ قابىلداۋىنا قول جەتكىزىپ, اينالاسى ءبىر ايدىڭ ىشىندە – 1970 جىلدىڭ مامىر ايىندا «اباي اۋدانىنىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋ تۋرالى» قازاق كسر-ءى مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ارنايى قاۋلىسى قابىلداندى. بۇل اۋدان ءومىرىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋىنا قان جۇگىرتكەن شەشىم بولدى. وندا – اۋدان اۋىلدارىندا جاڭا ءتيپتى, جوبالى مەكتەپتەر, اۋداندىق مادەنيەت ءۇيى, اۋدان ورتالىعىندا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋ, ابايدىڭ جيدەبايداعى مۋزەي ءۇيىن جاڭادان سالۋ, اۋداننىڭ بارلىق كەڭشارلارىن مەملەكەتتىك ەلەكتر جۇيەسىنە, ورتالىق تەلەۆيزيا جۇيەسىنە قوسۋ, سەمەي-قاراۋىل تاس جولىن تولىق اسفالتتاۋ جانە باسقا دا ناقتى ءىس-شارالار بار ەدى. ەندى ەلدىڭ ەڭسەسى كوتەرىلدى. ابايدىڭ 125 جىلدىق تويى كەيبىر شارالاردىڭ كۇردەلىلىگىنە بايلانىستى دۇركىرەپ, ءبىر جىلدان كەيىن, 1971 جىلدىڭ 30-31 مامىر كۇندەرى ءوتتى. سول مەرەيتويدان باستاپ ح.ماتاەۆتىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى, كەڭ تانىمى مەن ءورىسى, بيىك مادەنيەتى مەن شەشەندىگى ەل اۋزىندا ءجيى ايتىلدى. سودان باستاپ ول كىسى سول بيىكتەن ءبىر تومەندەمەي ۇنەمى ءوسۋ, تولىسۋ, كەمەلدەنۋ, بيىكتەۋ جولىندا بولدى.
سول جىلدارى اباي اۋدانى كادرلار تاربيەلەۋدىڭ ۇستاحاناسىنداي بولدى. باسشى كادرلاردىڭ تاماشا بۋىنى, بۇتىندەي ءبىر شوعىرى قالىپتاستى. سولاردىڭ ءبىرازىنىڭ ەسىمىن مۇنداي مەرەكە كۇنى اتاپ ءوتۋ پارىز. ولار اۋدان ەكونوميكاسىنا, مادەنيەت پەن الەۋمەتتىك سالاعا ەرەكشە ۇلەس قوسقان ر.عابدۋللين, ا.تايعۇلوۆ, ە.شۇقىجانوۆ, و.ارعىنبەكوۆ, ب.ورىنباەۆ, ش.ماقاشەۆ, ق.قونىسبەكوۆ, ج.ءجۇنىسجانوۆ, س.بيعوزين, م.ساپاروۆ, س,مەيىرحانوۆ, م.جانبولاتوۆ, و.سادۋاقاسوۆ, م.كەنجەبەكوۆ, ءا.ءابدينا, ت.جانعاليەۆ, ج.سادۋاقاسوۆ, ق.ءادىلحانوۆ, ج.جۇلدىزباەۆ, م.تولعانباەۆ, م.مىرزاقاسىموۆ, ن.قۇماروۆا, ب.سىدىقوۆ, ت.بيتەنوۆ, م.جانبولاتوۆ, ج.ەكىباەۆ, ش.يسكاكوۆا جانە باسقا دا ابىرويلى ازاماتتار بولاتىن.
اباي اۋدانى جاستارىنىڭ بويىندا ونەرگە قۇشتارلىق, رۋحاني تولىسۋعا ىنتىزارلىق تولاستاپ, توقتاعان ەمەس. اباي اۋدانىنا 1943 جىلى كەلگەن ساپارىندا م.اۋەزوۆ: «قاراۋىل جۇرتشىلىعىنىڭ كوركەم ونەر جولىنداعى تاربيە-تاجىريبەسىنە كوپ كوڭىل بولەتىن, ءوزى اسەم, ءانشى, رايكوم سەكرەتارى تۇرسىنحان جولداس...» دەپ باعا بەرە كەلە, اۋدان جاستارىنىڭ ونەرگە قۇلشىنىسىن, تاماشا تالعامىن اتاپ وتەدى. مۇحاڭ ايتىپ وتىرعان رايكوم حاتشىسى 1941-1945 جىلدارى اباي اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان, بولاشاق حالىق جازۋشىسى, اسا كورنەكتى عالىم, اقىن, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تۇرسىنحان ءابدىراحمانوۆا ەكەنىن بۇگىنگى جاستار ءبىلۋى كەرەك. سول زاماننان ونەرگە, انگە, كۇيگە قۇشتارلىق اباي ەلى جاستارىنىڭ ءبىر ەرەكشە قاسيەتىنە, مىنەز داعدىسىنا, رۋحاني ازىعىنا اينالدى. اباي, شاكارىم, مۇحتار, الماحامبەت, مۇحامەتجان داستۇرلەرى ۇزىلگەن ەمەس. كامەن ورازالين مۇحاڭ كەڭەسىمەن قاراۋىلدان كىندىگىن ءبىر ۇزبەي, ونداعان شاكىرتتەردى قاناتتاندىردى, ۇلكەن ادەبيەت جولىنا سالدى. ولاردىڭ قاتارىنان شىققان ر.سەيسەنبەۆ, س.ورازالين, م.يبراەۆ, ب.ساپارالين, س.جانبولاتوۆ, ت.جانعاليەۆ, ت.ابدىكاكىموۆ. ا.كەمەلباەۆا, م.وسپانوۆتى بۇكىل ەل بىلەدى. ال انشىلىك ونەردىڭ قاي ۋاقىتتا دا اۋداننىڭ رۋحاني سالاسىندا ۇنەمى تولىسۋ, جاڭعىرۋ, شىرقاۋ جولىندا كەلە جاتقانى – بۇكىل ەلگە ايان, بۇلتارتپاس شىندىق.
مىسالى, 60-جىلداردىڭ اياعىندا قازاقتىڭ ءان ونەرىنە ەكى جۇلدىز جارقىراي قوسىلدى. ولار – جانىبەك كارمەنوۆ پەن بايان ساعىمباەۆا. ولار جەكە-دارا ەمەس ەدى. ولارمەن بىرگە اۋداننان نەبىر انشىلەر شىعىپ, اتاقتى «قالامقاس» ءانسامبلىنىڭ توڭىرەگىنە توپتاستى. سول شوعىر قازىر دە ءوز بيىگىنەن تومەندەگەن جوق. رۋحاني جاڭعىرۋعا, رۋحاني وسۋگە شىڭعىستاۋ جاستارىنىڭ ۇلەسى الدا دا سۇبەلى دە اجارلى, ءماندى بولىپ, ءىنجۋ-مارجانداي جارقىراي, تولىسا كورىنەرىنە سەنىم كامىل.
مەرەيتوي ۇستىندە ايتىلار ءبىر اق تىلەك, كەلەلى وي – كەلەشەك تاريحىندا, ونجىلدىقتاردا تولىسۋ, ءوسۋ جولىنداعى قاسيەتتى شىڭعىستاۋ – اباي ەلى, ونىڭ قاسيەتتى توپىراعى ءدۇلدۇل اقىندى دا, كەمەڭگەر جازۋشىنى دا, جەزتاڭداي انشىلەردى, نەبىر ونەر شەبەرىن, ويشىلداردى تۇلەتىپ, تاربيەلەرى ءسوزسىز دەگەن اسىل ءۇمىت. بۇل – ۇلى مۇحاڭنىڭ دا ارمانى ەدى. م. اۋەزوۆ 1957 جىلى قىركۇيەك ايىنداعى سوڭعى كەلگەن, ەلمەن قوشتاسۋداي بولعان ساپارىندا قاراۋىلدا سويلەگەن سوزىندە بىلاي دەپ ارمانداي, اسقاقتاي, ۇمىتپەن تولعانعان ەكەن: «... اپىراۋ, شىڭعىستىڭ ەلى مەن جەرى, سەنىڭ ۇيقىدا تۇسىمنەن, وياۋدا ويىمنان كەتكەن جەرىڭ بار ما, ايتىڭدارشى! ... مەنىڭ سىزدەرگە ايتايىن دەگەن ارماندى, ءيا اسىل ارماندى جانە ءبىر ءسوزىم. شىڭعىستىڭ ەلى مەن جەرى: سەندەر دۇنيەگە ابايدى بەرگەنسىڭدەر... سەندەر ءالى دە حالقىما ابايداي پەرزەنت بەرەسىڭدەر... بەرۋگە تيىسسىڭدەر... بەرەسىڭ (جازۋشى وسى جەردە كوزىنە جاس الىپتى) . مەن سونى كورە الماي كەتىپ بارا جاتىرمىن. الدە, سول مىنا قارا تاباندارىم اراسىندا تۇر ما ەكەن؟ مەنى وسىنداي وي بۋنايدى جۇرتىم» دەپتى. قانداي اسىل ارمان, اق تىلەۋ, قامقور جۇرەك! بۇگىنگى ءبىزدىڭ تىلەك تە وسىنداي. بولاشاقتا ۇلى مۇحاڭ ارمانى جۇزەگە اسسىن, شىڭعىستاۋ كەلەشەكتە ابايداي, شاكارىمدەي, مۇحتارداي ۇلدار تولعاتسىن.
ەرلان سىدىقوۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, اكادەميك,
ءناۋبات قاليەۆ,
ەۇۋ پروفەسسورى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى
