1929 جىلدىڭ كۇزى. ارقانىڭ شۇرايلى قونىستارىنىڭ ءبىرى – ەرەيمەنتاۋدىڭ تورە اۋىلىندا مەشىت پەن مەدىرەسە بار ەدى. ءبىر كۇنى اۋىلعا ساۋ ەتىپ جەتىپ كەلگەن شولاق بەلسەندىلەر مەشىتتى قۇلاتىپ, ويران سالادى. ءبىر قاۋىپتىڭ تونگەنىن اڭداعان مەشىت مولداسى ءبىر تۇندە بالا-شاعاسىن الىپ, اۋىلدان قاشىپ شىعادى.
ارقانىڭ ۇيتقىپ سوققان كۇزگى جەلى جولاۋشىلاردىڭ ادىمىن كەڭ اشتىرماي, تاسباقا جۇرىسپەن جىلجىپ كەلەدى. ەكىنشى تاۋلىكتە شۇبىرعان توپ اقمولا قالاسىنا كەلىپ كىرەدى. اتالاس اعايىننىڭ اۋلاسىنا ارباسىن دوعارىپ, اتىن قاڭتارىپ, بايىز تاپقان مولدا قوناقاسىن جەپ قوڭىر شايعا قانعان تۇستا, ەسىكتەن ءتۇسى سۋىق قىزىل جاعالى ميليتسيالار كىرىپ كەلەدى. كەلەدى دە, ءاي-ءشاي جوق مولدانى تۇتقىندايدى.
اقمولا تۇرمەسى. مولدانىڭ تاس قابىرعاعا قامالعانىنا ەكى جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. ۇزاق تەرگەۋدەن سوڭ «مەشىت-مەدىرەسە ۇستاعان جاڭا ۇكىمەت ساياساتىنا قارسى ۇگىت جۇرگىزگەن» دەيتىن باپ بويىنشا اتۋ جازاسىنا ۇكىم ەتىلدى. بىراق مولدانىڭ سابىرى مەن كوركەم مىنەزىنە تاڭعالعان تۇرمە كۇزەتشىلەرى ول كىسىنى ەرىكسىز قۇرمەت تۇتاتىن ەدى. ءبىر كامەرادا مولدامەن بىرگە قاماۋدا تاعى ءبىر ادام بار ەدى. ونىڭ اتى-ءجونى ابدىكارىم ء مۇسىلىموۆ بولاتىن. ءوزى دىمكاس اۋرۋشاڭ جان ەدى. يمامعا تاعىلعان ۇكىم ورىندالاتىن كۇننىڭ تۇنىندە قاسىنداعى جولداسى ابدىكارىم قازا تابادى. تۇرمە كۇزەتشىلەرى نۇر ءجۇزدى مولدانى ولىمگە قيماي, «مولدەكە, ءسىز دىنگە شىن بەرىلگەن ادام ەكەنسىز, مۇسىلمانعا پايداڭىز ءتيسىن, ءبىز ءسىزدى ء«ولىپ قالدى» دەپ قاعاز تولتىرامىز دا, مىنا ولگەن ادامنىڭ قۇجاتىن سىزگە بەرىپ, تۇرمەدەن شىعارىپ جىبەرەمىز» دەيدى.
ءدال وسىلاي جاسايدى. ابدىكارىم ءمۇسىلىموۆ دەگەن اتپەن تۇرمەدەن بوساپ شىققان مولدا دەرەۋ ومبى اسىپ كەتەدى. بۇل كىسى ارتىنان قازاقستاننىڭ باس قازيى ء(مۇفتيى) بولعان, اتەيستىك جايلاعان زاماندا ءدىن ءۇشىن كۇرەسكەن, ۇلكەن عالىم, وقىمىستى تۇلعا – سادۋاقاس عىلماني بولاتىن.
وسىلاي اجال اۋزىنان امان قالعان سادۋاقاس اتامىز ومبى وڭىرىندە 1946 جىلعا دەيىن قارا جۇمىس ىستەپ كۇن كورگەن. سوعىستان كەيىن وكىمەت مەشىت اشۋعا رۇقسات بەردى دەگەندى ەستىپ اقمولاعا كەلىپ, 1952 جىلعا دەيىن وسىندا دىنگە قىزمەت ىستەيدى. 1953 جىلى الماتى قالاسى مەشىتىنىڭ قازيى حابدىعافار ءشامشيددينوۆ اۋىر ناۋقاستانىپ قالعاندىقتان سول كىسىنىڭ ورنىنا قازيلىققا تاعايىندالدى.
قازي سايلانعاننان كەيىنگى ءومىرى يسلام ءدىنىن قورعاۋمەن, ءدىن عىلىمىن دامىتۋمەن وتكەن. اتەيستىك كوزقاراس داۋىرلەپ تۇرعان 1970 جىلدارى ولارعا قارسى: «قۇران تۋرالى جالا مەن وتىرىكتەر» اتتى كىتاپ جازادى. بۇل كىتابى «يسلام ءدىنىنىڭ نەگىزى – ەكى نارسە», ء«دىن جاراتىلىستان با, جوق پا؟», «يسلامدى كىم باستادى؟», «يسلام بارلىق پايعامباردىڭ ءدىنى بولعان» دەگەن سەكىلدى 114 تاقىرىپتان قۇرالعان.
ەكىنشى سۇبەلى ەڭبەگى – ارابشا-قازاقشا سوزدىگى قالىڭ-قالىڭ 5 توم, جالپى 980 بەتتەن تۇرادى. وسى سوزدىكتى 1946 جىلى باستاپ, 1966 جىلعا دەيىن جازىپتى. وندا 108 مىڭ 208 ءسوز قامتىلعان. بۇل ءبىر ادامعا ەمەس, ءبىر ينستيتۋتقا جۇك بولارلىق ەڭبەك. تاعى ءبىر ەڭبەگى – بيلەردىڭ شەشەندىك سوزدەرى, ەل ىشىندەگى اتاقتى اقىنداردىڭ ولەڭدەرى, تاريحي ادامداردىڭ ومىردەرەكتەرىن قامتىعان جازباسى. وسىندا 59 تۇلعانىڭ كەيبىرىنىڭ سۋرەتتەرىن دە قوسا ساقتاعان.
ارابتانۋشى اقجان ماشاني ءوزىنىڭ «اباي مەن ءال-فارابي» اتتى ەڭبەگىندە ءوزىنىڭ اراب ءتىلىن ۇيرەنۋىنە وسى ساۋداقاس عىلماني ۇستازدىق ەتكەنىن ايتادى. سابەت زامانىندا ءدىنسىز, قۇدايسىز قوعام ورناعانى بەلگىلى. ونداي قوعامدا ءدىندار ادام بولىپ ءومىر ءسۇرۋدىڭ قانداي قيىن بولعانى تۇسىنىكتى. اللانىڭ قۇدىرەتىمەن ولىمنەن امان قالىپ, ونىمەن قويماي بۇكىل عۇمىرىن يسلام ءدىنىن ناسيحاتتاۋ جولىنا ارناعان, ارتىنا مول ەڭبەك قالدىرعان اتامىز 1972 جىلى دۇنيەدەن ءوتىپتى.
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
