ادامزات تاريحىندا ازۋىن ايعا بىلەگەن ايبارلى اقىن, اقىلدىلار از بولماسا كەرەك. «...اسپاندا جۇلدىز ارالاپ, اي نۇرىن ۇستاپ مىنسە دە, ارمانىن قيماس ادامزات...» بۇل – بۇقار جىراۋدىڭ جىر بۇرقاعى...
«وق عاسىرداعى» جاڭانىڭ ءبارى – ادامزات ارمانىنىڭ جۇعىنى. ادامزات ارمانى – ۋاقىت ءۇنى. پوەزيانىڭ كۇللى سارىنى ءوز ءۇنىن جاھان دۇنيەگە جەتكىزۋ ءۇشىن جىنىككەن ءتىرى اقىنداردىڭ ءتىلىنىڭ كىل قيمىلىمەن وينامالى كەلەرى ءمالىم-ءدى. ءتىلدىڭ قيمىلى ۇزاق عۇمىر كەشكەن.
تەگىندە پوەزيانى قالقىپ-شەلكىپ وتپەگەن ءداۋىر, اقىندار داۋىسىن تەك ەستىپ قانا وتە بەرمەگەن. ەس, اقىلى ءتۇزۋ جۇرت حاس اقىنىنىڭ ءۇنىن كوكىرەگىنە توقىعان. توقۋ – وي ورنەگى. ورنەكتىڭ مىڭ ورىمىندە ءوز-ءوزىن جورمەپ, ءمانىن مانگە جەتكىزىپ وتىراتىن قۇپيا قاسيەتتەر بار. ەندەشە قۇپيا ءماننىڭ سوڭعى وقۋشىسىنىڭ بولماۋى دا سودان. وركەنيەتتەر توعىسىندا ءوز بوياۋىن وزگەرتە-وزگەرتە ءوڭىن جويعان زاماتتار كەيپى بار. ولار كوبىنەسە ەلەس رەتىندە عانا «ەستىلگەن». مىسالى, ساپفو ب.ە.د ءVىى-ءVى عاسىردىڭ تۇرەنى. كونە گرەكتەردىڭ ءۇنى. تۋعان جەرى – الاقانداي عانا ارال.
الايدا ونىڭ ولشەمىن ۇلى عۇلاما سوكرات قانا بەرە الدى. ولمەس جان... قيسىنىن ۇلاستىرعان تۇلعا, ساپفونىڭ بۇلايشا تابيعاتىنا ەرەكشە ولە بەرىلگەن سوكرات قانا. ءوڭ مەن جاننىڭ ۇلى سۇگىرەتىن اقىن ولەڭىنەن ىزدەگەن. ءبىر تامىردان قۇلاپ تۇسكەن ەكى ءتۇيىر كۇشتىڭ ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرۋى جاسىن عۇمىردىڭ زاڭى دا شىعار؟! ال وسى قازاقتىڭ تىنىشتىقبەگىن باعالاعان, ونىڭ ولشەمىن وزەگىمەن تىنتكەن عۇلامالار قانشا؟! اۋەلى, ء«يا» دەيىكشى؟! ول ۋاقىت كۇمبىرىن ولەڭمەن جاسادى... جازدى.
مۇمكىن ساپفو, ءيا بولماسا سوكراتپەن «شولدەيدى». كىم ءبىلسىن؟! «...قاڭباق كۇندەر كەلمەسكە دومالاعان...» (اۋىل كەشى) ولەڭىندەگى كەلىستى ورىمدەردەن تىس ويدى ويعا جەتەلەيتىن باعدار, سۇلبا تۋرالى مەڭزەۋلەر ءوستىپ جالعاسا بەرەدى. ۇلاسا تۇسكەن ىشكى قوزعالىستار ولەڭ بويىنان ءورىپ وقىرماننىڭ جان دۇنيەسىنە جەتەدى. ويلاۋ قاسيەتىندەگى تۇتاستىقتىڭ ءبولىنىپ-ءبولىنىپ جەتكىزىلۋى, ءبىر ىزبەن جىككە كەلۋىنىڭ بەلگىسى وسى. تاعى دا كونەگرەكتىك ءبىرىنشى زەنوندا «كوپ وقۋ مەن از توقۋ» قيسىنى جۇرەدى. مىسالى: «ديحوتوميا». وسى قيسىن بويىنشا تىنىشتىقبەكتىڭ ىشكى الگوريتمدىك «اتومى» ەكىدەن تورتكە, تورتتەن سەگىزگە بولىنە بەرەدى. شەكسىز! ءبىر عانا «تۇنگى سۋرەت» قانداي سىزىلعان؟! ولەڭىندەگى ءوڭنىڭ ءوزى ولشەۋسىز. «...ءتۇن قىلاۋىن قيدالاپ قۇلاعىمەن, وسقىرىنىپ قويادى قۇلا ات ماعان...». بۇل قوزعالىستى اشا ءتۇسۋ ءۇشىن ولەڭدى تۇگەلدەي زەردە الاڭىنا قوتارىپ اكەلۋ ءجون سەكىلدى. ولەڭ – وتە ۇزاق, ءھام جاقىن. بوياۋ, ءومىر... وكسىپ ولەڭ ايتادى, تىڭداتادى, سەزدىرەدى. مۇندا ءبىز جالپى پوەزياعا كونە زەنوندىق انتيكوزقاراسپەن قارايتىندارعا ەشتەڭە دەي المايمىز. ەشتەڭە! الايدا اقىننىڭ توسىن ويلارىن ءبولۋ قاعيدالارىنا قاراي يكەمدەپ ويلانساق جەتەتىندەي. ولەڭ جازاتىندار اۋەلى كوكتەم تۋرالى بالاڭ ولەڭىمەن سۋرەت سىزا باستايدى, قيالدايدى. بۇنداي ءتاتتى عۇمىردى كەشپەگەندەر جوق. ەندەشە تىنىشتىقبەكتىڭ باستاۋ – «كوكتەمى» مۇلدەم باسقا ۇعىم, وڭگە ماعىنا. «...قالپاعىڭدى شەشسەڭدە-اق, بۇل ماۋسىمنىڭ, ۇلگەرەدى تورعايى جۇمىرتقالاپ...». «...قۇشاعىنا قىز-سامال ەنگەن سايىن, بالقي تۇسەر تاۋلاردىڭ سۇيەكتەرى...». عالامنىڭ شەكسىز قوزعالىسى حاھىنداعى ويلارى تۇتاستانىپ وسىلاي ءوربي تۇسەدى. زاتتىڭ پايدا بولۋى مەن جويىلۋى, قايتا كەلۋى... قيمىلدار لەبى ەسەدى.
پوەزيالىق قۇبىلىس رەتىندە, ءيا بولماسا كونەدەن بەرى ۇلاسقان ارحەتيپتىك نۇسقامالار اۋانىندا ەرەكشە ءمان بەرىلۋگە ءتيىس ولەڭ – ء«تۇس جورىعان». «...توبەمىزدە – تۇيە بۇلت, كىشكەنە كۇن, كۇنى بويى قوي باعىپ, ءتۇنى بويى, قوزى يىسىندەي قوڭىرقاي ءتۇس كورەمىن...». اقىننىڭ مي قاتپارىندا ساقتالعان اقپاراتتىق حابارلامالار, وي-تۇيسىگىندەگى نازىك قۇبىلىستاردىڭ الدە ءبىر كۇشپەن ۇندەس كەلۋى, ونىڭ شاپ-شاعىن ولەڭ-رومان جۇيەسىنە وزىنەن-ءوزى جىكتەلۋى كەرەمەت! تىنىشتىقبەكتىڭ ۇيقىداعى «اقىل-وي ورتالىعىنىڭ» تاڭعاجايىپتارى دالامەن شىرقاي كەلەتىنى وسى قۇبىلىستان بەلگىلى.
كەيبىر ءساتتى شىققان فيزيكالىق عىلىمي تۇجىرىمداردا قانداي ءبىر قۇبىلىستاردىڭ ارا ءمانىن وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىمەن سالعاستىرۋ قاجەتتىلىگى ايتىلادى. كەمبريجدەگى تالانتتى فيزيكتەردىڭ دە دولبارلارىنا سۇيەنە وتىرىپ, بولاشاقتا اسا تالانتتى سۋرەتكەردىڭ ويىنان دا ءىرى-ءىرى جاڭالىقتار تەتىگى تابىلاتىنىنا سەنەدى. ءوز ورتاسىنا, رۋحاني جان دۇنيەلەردىڭ قيمىل, قوزعالىسىنا ۇنەمى باقىلاۋ جاساۋعا نيەتتەنگەن اقىننىڭ وسىناۋ الەۋمەتتىك ورتانىڭ قۇپياسىنا قارايعى «رۋح شەرۋى», ۇزدىكسىز «مي شابۋىلىن» جىبەرۋى تەگىننەن تەگىن ەمەس. كەزىندە اعىلشىن ويشىلى چارلز ديككەنستىڭ ماشاقاتتى قاراكەتى وسىلاي باستالعان. راسىندا سولاي!
ماشاقاتتى جىرلار تەڭگەرۋ, ادامشارلىق عالامىنىڭ قالتارىس, بۇلتارىستارىنا ۇڭىلۋگە اقىن «قاسساق اڭقىماسىن» ۇسىنعان-دى. ول قازاق رۋحانياتى ورتاسىنا لاقتىرعان ولەڭدەرىمەن بەلگىلى ءبىر زيالى ورتانىڭ پايىم-پاراساتىن تۇبىرىمەن وزگەرتە الدى. وقىرماننىڭ ءبىر اڭسارى ءھام ءبىر جانسۋسارى بولاتىنى سەكىلدى. اقىننىڭ بەياڭسارى, ىشكى ءوڭى بىرنەشە ولەڭدەرىمەن كورىنەدى. پوەزيانىڭ كۇشى, ءدامى قاتار سەزىلەر تۇستا ونەر الەمى جاساي بەرەتىن سىڭايدا. ولەڭ – ورتا جۇرگەن ويدى تولتىرۋ, ىشكى پايىمنىڭ سەلكەۋىن جاماۋ ءۇشىن تۋرا اقىن ارقىلى جۇرتقا تاڭىردەن بەرىلگەن سىي وسىنداي بولسا كەرەك. «...قىبىر ەتپەس اپتاپتا سۋسار شىلىك, تاۋ-ۇيقىشىل, يت-تىنىش, جۋسان س ۇلىق...». «...قارا ولەڭىم ۇشادى قازبەن بىرگە, قارپىپ ءوتىپ تۇماندى كۇز كومەيىن...». «...مەن جولاۋشى ەمەسپىن, كوز جاسىڭمىن,
ءاجىمىڭدى قۋالاي دومالاعان...». بۇل ولەڭدەردىڭ تۇبىنە جەتە تالداۋدىڭ قاجەتى شامالى. سانا تەربەلىسىنە ىلىنگەن بارلىق قۇبىلىستىڭ كوركەمدىكتىڭ زاۋ باسىنا شىرقاعانىن كورەمىز. مۇمكىن حح, ءححى عاسىر شيرەگىندەگى قازاق پوەزياسىنىڭ شىرقاۋى كورىنەر... مۇمكىن بولاشاقتىق شەكسىز ۇشقىن.
قاز داۋىسىمەن قاتار ەستىلەتىن ولەڭنىڭ ەڭ نازىك سوڭعى ءۇنى قۇلاقتا قالادى. شىرقاۋدان شىرقاۋعا ۇلاسقان, شەبەر شەگەندەلگەن. حح عاسىر تۇگەلدەي گيوم اپوللينەرگە قارايتىن-دى. بۇكىل «يزم» مەن اعىمداردىڭ وتكەل اۋزىندا زار يلەپ ومىرگە كەلگەن سول اقىنعا فرانتسۋزداردىڭ رامىزگەرلەرى تۇگەلدەي تىلەكشى ەدى. تىنىشتىقبەكتىڭ «اجال دالاسىنداعى ءتىرى تاس», «سىلكىنىس», «توزاقتا» قاتارلى ولەڭدەرىنىڭ شەبىن فۋتۋريزمنەن ىزدەيمىز بە؟!
سوندا بىزدە دە ەرەكشە سونى يدەيالار تولقىنىن كوتەرىسكەن اقىندار بولعانى ما؟! عاجايىپ!
تىنىشتىقبەكتىڭ ولەڭدەرى جاڭا عاسىردىڭ يدەوگراماتيكالىق ءۇن اۋانىنا وزگەشە ءبىر لەپ اكەلدى دەۋگە بولادى. ءار بۋىن وكىلدەرىنىڭ ءوز ەرەكشەلىكتەرى بولارى راس بولسا, ونىڭ اسا كۇردەلى ويلارى كەلەسى بىرنەشە بۋىنعا سەرپىن بەرە الادى. وركەنيەتتىڭ وزگەشە داۋاسىن ولەڭىنىڭ ءونبويىنا اسا شەبەرلىكپەن كەستەلەپ ەنگىزە العان شەدەۆر تەك وزىنشە جىلقى عۇمىر كەشىپ كەلەدى. قوعامنىڭ اۋمالى-توكپەلى الاساپىرانىندا باعىتىنان جاڭىلماعان, نە ءتۇرلى ءزىل مەن قىزعانىشتاردىڭ توپەشتەۋىنەن ءوتىپ كەلە جاتقان اقىن-قۇبىلىس.
«...تاعى دا مي ۇستىندە شالقيدى كۇن-قورعاسىن, مەندەگى تىرلىك – وسى, تىلسىممەن كۇندە ارباسۋ...» اقىننىڭ كۇندەلىكتى پەيىش ارەكەتى مەن «تامۇقي» ويىنىڭ مايدانى وسىلاي جالعاسىپ جاتىر. اقىننىڭ كىشكەنتاي جۇرەگى, الىپ جانە سونداي داراقى الاعۇس يمپەريالدارمەن وسىلاي شايقاسادى. اتوم قاسىرەتى. «دەگەلەڭنىڭ كەتكەندە ميى اتىلىپ!...» باسقاعا شاراسىز اقىن ءسابي دالاسىنىڭ ەڭبەگىن جۇرەگىمەن قورعايدى. «...جۇرەگىم – جۇدىرىقتاي ءبىر قىزىل ءدان...» دەيدى.
جەر دۇنيەنى قوپارىپ ارسىلداسقان جانجالعا اقىن جۇرەگىمەن «وق» اتادى. ادامزاتتىڭ اجالمەن ارپالىسى, جالعان سەنىم, وتىرىك ۋاعىز, دۇمشەلىككە قاراستى جىرلارى ءوز الدىنا ءبىر زاۋزا! كيريشان چاندار دەگەن ۋردۋ جازۋشىسى ءبىر كەزدە «كالۋ بحانگي» اتتى قىسقاراق اڭگىمەسىن جاريالاعاندا كۇللى ۋردۋلار مالاقايىن اسپانعا اتىپ «قىرىلىپ قالا جازداعان!؟».
مۇندايدا تىنىشتىقبەكتىڭ «اڭقىل ەس – ءىى» (كەمەڭگەرلىك پەن كەششەلىك سىرى) ەسكە ورالادى. «...جاعا – جەڭىن وزىنشە جالاۋ كورگەن: تانىمىنىڭ ورنىنا تاناۋ كەرگەن» ءبىز ونى ءالى ۇعا قويماعاندايمىز!؟ سوندا وسى «اقىننىڭ ىڭكارىنىڭ وقىلۋى قالاي بولادى؟» دەگەن ويعا قالامىز. مەنىڭشە, ونى كادىمگى ساحنالاۋ كەرەك دەپ تۇيەم...
«قازاق ادەبيەتىنىڭ قايتا ورلەۋ كەزەڭى» دەگەن ءبىر تۇسىنىك قالىپتاسا الماي كەشەۋىلدەي بەرەتىنىنە تاڭمىن. تىنىشتىقبەك وسىناۋ بەي جاتتاندى ءارى كۇردەلى قيسىننىڭ بەلدى وكىلى, ناعىز كوشباسشىسى. ءبىر كەزدەرى يرلانديادا ءدال وسىنداي «جاڭا سەرگۋ كەزەڭى» باستالعاندا سۇلكىنى تۇسكەن ولمەلى قوعامنىڭ ءوڭ بەتىن تىرناپ اشۋعا اقىن-جازۋشىلارى عانا ۇزدىكسىز شۇبىرىپ جول كەشكەن. وكىلى الگى جەيمس جويستىڭ داۋىرىندە وربىگەن ارقيلى رۋحاني تەڭسەلىستەر ومىرگە ناعىز قايرالعان اقىن جويستى اكەلەدى. ءومىردى ارلەپ, ادەمىلەپ كورسەتەتىن بارلىق جانرعا قارسى كوزقاراس تانىتقان جويستىڭ كۇللى رۋحاني ءومىرى – تىنىشتىقبەكتىكىمەن وتە ۇقساس. كەلىسەسىز بە, جوق پا, شارۋام جوق!
ءسوزدىڭ ىشكى ويىن قۇبىلتۋ, اق كوڭىل سەنگىش الەۋمەتتى ءتىپتى قايمانالاندىرۋ بوز ءۇمىتى, ورىندالۋى مۇمكىن ەمەس ەلەس بوشالاڭ قيالدارىن اششى ساركازم ارقىلى كەيىپتەۋ جاعىنان تىنىشتىقبەكتىڭ قيمىلى –تاپ-تازا جاڭالىق. قوعامنىڭ پسيحولوگيالىق داعدارىسىن ولەڭ ارقىلى قوزعاۋ – شەبەرلىكتىڭ شىڭى, سەزىمتال سۋرەتكەرلىككە قاتىسى بار ءىس. ۆ.ۆ.نابوكوۆتىڭ «تالانت» جيناعىنا ەنگەن كىجىنگەن شىعارمالارى, ەشكىمگە ۇقسامايتىن مازاسىز پايىمى سەكىلدى بۇگىنگى قوعامنىڭ ساناسىن جىلدام وزگەرتىپ جىبەرەتىن جەلىسىمەن ۇندەس, ىمداس دەسەدە بولاتىنداي.
ء«اي, اڭعالاي,
جۇلدىزدانعان شەكسىزدىكتەن
نەنى ۇقتىڭ؟
مەنىڭ جازۋ داپتەرىم مەن
سەندەگى اسەم كورىكتىڭ
توبەسىنەن كۇن شىعارىپ
قويعان ەكەن ءبىر مىقتىڭ!
كوبەلەكتىڭ ورنەكتەلگەن
قاناتىنداي تىرلىكتىڭ
كوكەيدەگى لىپىپ تۇرعان
كولەڭكەسىندەي بوپ جامالى,
وسى مىنا قىزىل كۇز بەن
جاسىل كۇننىڭ وبالىن
حرۋستالداي قىرلاپ كورۋ-كوز
ارمانى پەندەنىڭ...»
تەگىندە وسى تاقىلەتتەس كوپ حاوستىڭ شەگىندە ادامزاتتىق جالپىساقاۋلىق داعدارىسقا ء«تىل» بىتىرگەندەي بولادى. «ترانس» اتتى ءبىر ولەڭىندە دە:
«...ايتشى, كۇنىم
يتكە اينالۋ قيىن با؟
يتارقانىڭ ەلەسى ءجۇر
ميىمدا... – دەپ توسىن وي تۇيەدى. ەگەر الەمدىك ادەبيەتتىڭ ءبىر پاراعىن دۇرىس جاعىنان اۋدارىستىرا الماعان كەيبىر جانعا ولەڭنىڭ ىشكى داۋىسى باسقاشا ەستىلىپ, بوگدەلىكتىڭ ءبىر ء«يىسى» سەزىلەرى دە مۇمكىن. وسىنداي تاقىرىپتان مۇلدەمگە شوشىناتىندار دا تابىلۋى عاجاپ ەمەس. تىنىشتىقبەكتىڭ «اقشام حاتتارىنان» كەيىنگى كوپ ولەڭى اۋەزدى, لەبىزدى, سازدى ەمەس دەسەك قالاي كورەسىز؟
اقىن بەتالدى سىرت ءپىشىن قۋالامايدى. سىنشىل رەاليزمشىلدەر ونىڭ سۇرىقسىز بەينەسىنە قاراي باعا بەرىپ قالۋى مۇمكىن. بىراق ىقشامدىلىق تاراپىنا قاراي كەلەر بولساق, تىنىشتىقبەكتىڭ ولەڭدەرى سونداي جيناقى, كىدى. قازىرگە دەيىن سانانىڭ ورەسىزدىگىنە قاراي تارتقان اۋەلگى باستى سارىنى, ناقىشتى ىزدەرى – سونى. ساز تىلىندە ونى leitmotiv دەپ اتايدى. ال قاز «تىلىندە» – قاڭقىل! سارىنى ەرەكشە ەستىلەر جىردىڭ ىشكى قۋاتىنا قاراپ بولاشاقتا الدە ءبىر اقىندار وزگەشە بوي تۇزەپ كەلۋى زاڭدى قۇبىلىس. ولشەم مەن ءبىر ۇلگىگە باعىنبايتىن ءوز پايىمىنىڭ وزىندىك سۇلباسى قالىپتاسقان اقىندى ءالى دە كوپ جۇرەكسىنبەي تالداۋىمىز كەرەك سەكىلدى. ءبىر اقىنعا ازدىق ەتپەيتىن ۇشى-قيىرسىز كوڭىل كۇي كەڭىستىگىندە شەڭبەر سىزۋ وڭاي شارۋا ەمەس. رۋحاني جاۋاپكەرشىلىكتە ويسىراپ تۇرعان كەڭىستىكتىڭ ورنىن جاماۋدا ول شىن پەيىلىمەن جۇگىرەدى. «...سەنبەڭدەر, نە, سەنىڭدەر, ايتقانىم جوق اسىلىق, سول كۇنى مەن ءتۇس كوردىم: ...ءولىپ قاپپىن اسىلىپ...» (سەبەپ).
جان, ءولىم, رۋح, قان سەكىلدى ءتۇرلى كۇڭگىرت ولەڭدەردى مىنا عالامدا تىنىشتىقبەك قانا جازىپ ءجۇر دەسەك, ارتىق بولار. امەريكالىق ۋيليام كارلوس ۋيليامس: «...ءجۇزىپ وتكەن كەمەنىڭ تۇتىنىندەي ءيىرلىپ...» دەپ وتە قىزىق جىرلار جازعان اقىن-دى. سونىسىمەن ەرەكشە باعالاندى دا.
ال قازاق اقىنى تىنىشتىقبەكتىڭ ناقتى باعاسىن ەشقاشان ەسىنەن جاڭىلماعان ۇلى حالقى بار, سولار بەرەر-ءدى.
سۇراعان راحمەت ۇلى
