قوياندى اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى بۇعان دەيىن توزىعى جەتكەن كوپىردى پايدالانا الماي, اينالما جولمەن اۋرە-سارساڭعا ءتۇسىپ, پۇشايمان كۇيدە جۇرەتىن. ەندى ولار تالدى وزەنىندەگى جاڭارعان كوپىر جانە جوندەلگەن جول ارقىلى كورشى ەلدى مەكەندەرگە تىكەلەي قاتىناپ, جول ازابىن شەكپەيتىن بولدى.
كوپىردى كۇردەلى جوندەۋدەن «ماتان» جشس وتكىزگەن بولاتىن. نىساننىڭ سالتاناتتى اشىلۋىندا اۋدان اكىمى حالەل ماقسۇتوۆ مەردىگەر فيرمانىڭ ءوز جۇمىسىن ساپالى ورىنداعانىن اتاپ ءوتىپ, قوياندى حالقىنىڭ اتىنان كاسىپورىن باسشىسىنا العىس ايتتى.
جارمەڭكە تويىنىڭ قارساڭىندا ساتىمەن ىسكە اسقان تاعى ءبىر شارۋا – اتالعان ەلدى مەكەندەگى وتباسى ۇلگىسىندەگى بالالار ءۇيىنىڭ اشىلۋى بولدى. بۇل جوبانى قوياندى اۋىلىنىڭ تۋماسى نۇرلان قالتاەۆ جۇزەگە اسىردى. قاراعاندىدا تۇراتىن كاسىپكەر جەتىم بالالاردىڭ جاڭا وتباسىنا ارناپ باسپانا سالىپ بەردى. تاباندى تۇردە جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە بەيبارىس ميتريك پەن اعايىندى اسەت, ماليكا, اقنۇر احمەتوۆالار باسپانالى بولىپ, ولاردى ەرلى-زايىپتى ايان جانە ءاليا يساباەۆتار ءوز قامقورلىقتارىنا الدى. بالالاردى باۋىرىنا باسقان مەيىرىمدى جاندارعا دەگەن اۋىل حالقىنىڭ ءىلتيپاتى دا ەرەكشە بولدى. پاتروناتتى وتباسىنداعى بالاقايلار مەن ولاردى اسىراپ العان اتا-اناعا اي سايىن جاردەماقى تولەنىپ وتىرادى. ال اتالعان بالالار ءۇيىن قاجەتتى تۇرمىستىق كەرەك-جاراقتارمەن قامتاماسىز ەتۋگە «جايما» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى باتىربەك الدابەرگەنوۆ, «جارمەڭكە» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى رينات وماروۆ, جەكە كاسىپكەر مەرەي ءارىنوۆ سىندى ازاماتتار اتسالىسقان.
تاريحتا اتاعى جەر جارعان قوياندى جارمەڭكەسىن 1848 جىلى ورىس كوپەسى ۆارناۆا بوتوۆ پەن اتاقتى اقايدىڭ حاسەنى بىرلەسىپ اشقان دەگەن دەرەك بار. ال بيىل قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا التىن ارىپتەرمەن جازىلىپ قالعان بۇل جارمەڭكەگە 170 جىل تولىپ وتىر.
قوياندى جارمەڭكەسىنىڭ كەزەكتى تويى قازاقتىڭ ىقىلىم زاماننان كەلە جاتقان سالت-ءداستۇرىن قايتا تۇلەتىپ, جايناتقانداي بولدى. قاز-قاتار تىگىلگەن اق بوز ۇيلەر, قىزىلدى-جاسىلدى كيىنىپ, مەرەكەلىك كوڭىل كۇيدە جۇرگەن جۇرت, كۇمىس كومەي انشىلەر, ءبارى-ءبارى – كەشەگى بازارى تارقاماعان دۋماندى ءومىر كورىنىستەرىن كوز الدىڭا الىپ كەلگەندەي.
تويدىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا اۋدان اكىمى حالەل ماقسۇتوۆ جاساعان باياندامادا قوياندى جارمەڭكەسىنىڭ قازاق تاريحىندا الار ورنى جان-جاقتى كورىنىس تاپتى.
«عاسىرلار شەرۋىندە كونەكوز قارقارالىنىڭ ومىرىندە تالاي-تالاي ايشىقتى وقيعالار بولدى. سولاردىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى – قازاق حالقىنىڭ جۇلدىزىن جارقىراتىپ, ابىرويىن اسقاقتاتقان اتاقتى قوياندى جارمەڭكەسى. ءان مەن كۇيدىڭ, ۇلتتىق ونەردىڭ ۇلى دۋمانىنا اينالعان جارمەڭكە شىن مانىندە, ۇلان-اسىر شاتتىق مەرەكەسى بولدى. شالقىعان ءان, كۇمبىرلەگەن كۇي, مىڭ بۇرالعان بي حالىقتىڭ كوڭىلىن كوتەرىپ, شەكسىز قۋانىش سىيلادى. ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ سايىپقىران ساڭلاقتارى, ايگىلى امىرە قاشاۋباەۆ, قالي بايجانوۆ, عابباس ايتباەۆ, مايرا ۋاليقىزى, قاليبەك قۋانىشباەۆتىڭ تالانتىنا جۇرت ءسۇيسىنىپ, قىزۋ قوشەمەت كورسەتتى. ارقالى جىردىڭ ارعىماعى, اعىندى اقىن يسا بايزاقوۆ جىر نوسەرىن توپەلەپ, سيقىرلى ءسوزدى ساندۋعاشتاي سايراتتى. الپامىستاي ارۋاقتى, قوبىلاندىداي قۋاتتى, ەر تارعىنداي ەرەن, الىپ كۇشتىڭ اتاسى قاجىمۇقاننىڭ قايتالانباس ونەرىنە حالىق تاڭ-تاماشا بولدى», دەدى اۋدان باسشىسى.
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, جازۋشى زارقىن تايشىباي قازاقتىڭ قۇت قونعان قاراشاڭىراعى قوياندى ءبىر كەزدە قاسيەتتى اۋاسىمەن, سۋىمەن, شوبىمەن, باتىستى شىعىسقا, وڭتۇستىكتى سولتۇستىككە جالعاستىرعان ساياسي كۇرەستىڭ, ۇلكەن مادەنيەتتىڭ, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ ورداسىنا اينالعاندىعىن ايتىپ ءوتتى. مىڭداعان جىلدار بويى قازاققا وردا بولعان قوياندى ولكەسىنە, توقپاننىڭ باۋىرىنا, قاراسوردىڭ جاعاسىنا قايتادان قۇت قوندىرىپ وتىرعان اۋىل ازاماتتارىنىڭ ەلگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ەكەندىگىن تەبىرەنە جەتكىزدى. سونىمەن قاتار اۋىل تۇرعىندارى اتىنان توقسان جاستاعى قاريا گۇلجاميلا كاميوۆا جانە ايتمۇحامبەت وماروۆ ءدۇبىرلى تويدى ۇيىمداستىرۋعا اتسالىسقان بارشا حالىققا العىسىن جەتكىزدى.
قوياندى تويىنا اتاقتى جارمەڭكەنى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى ۆارناۆا بوتوۆتىڭ ۇرپاعى ۆاديم بوتوۆ رەسەيدەن ارنايى كەلدى.
«مەن الدىمەن وسىنداي تاريحي تويدى ۇيىمداستىرىپ وتىرعان قارقارالى جۇرتشىلىعىنا, اۋدان باسشىلارىنا العىس ايتامىن. مەنىڭ ارعى اتام بوتوۆ وسى قۇتتى جەرگە كەلىپ, ساۋدا-ساتتىق جۇرگىزىپ, حالىقارالىق قوياندى-بوتوۆ جارمەڭكەسىن ۇيىمداستىردى. اكەم ۆالەري بوتوۆ ۆەتەرينار دارىگەر, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولدى. انام كلاۆديا تيموفەەۆنا قارقارالىداعى №2 ورتا مەكتەپتە مۇعالىم, كەيىننەن مەكتەپ ديرەكتورى بولدى. مەن دە وسى قاسيەتتى, بەرەكەلى جەردە دۇنيەگە كەلدىم. اكەم مەن شەشەم الماتىعا كوشىپ, دۇنيە سالسا دا, ءوزىم تۋعان جەرگە ءجيى كەلىپ تۇرامىن. بۇل ءبىزدىڭ اتا قونىسىمىز, تۋعان جەرىمىز, ءوسىپ-وركەندەگەن كيەلى توپىراعىمىز», دەدى ول تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىشى مەن ءسۇيىنىشىن جاسىرا الماي.
دالا ءتوسىن دۋمانعا بولەگەن سالتاناتتى شارا «بازارىڭ تارقاماسىن, دۋماندى ەلىم» اتتى تەاترلاندىرىلعان قويىلىمعا ۇلاستى. تويدىڭ كورىگىن بايگە مەن كۇرەس قىزدىردى. قازاق كۇرەسىنەن وتكەن بەلدەسۋلەردە قارقارالى بالۋاندارىنىڭ مەرەيى ۇستەم بولدى. تاي جارىسىندا قاراكولدەن كەلگەن ايان ادامقۇلوۆتىڭ «تورتايى» ءبىرىنشى بولىپ مارە سىزىعىن قيسا, الامان بايگەدە بۇركىتتى اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ءمادي قارشالوۆتىڭ «كوكداۋىلى» الدىنا قارا سالمادى. سونىمەن قاتار فۋتبولدان ۇيىمداستىرىلعان دودادا №40 قارقارالى ءورت ءسوندىرۋ ءبولىمىنىڭ كومانداسى جەڭىس تۇعىرىنىڭ ەڭ بيىك ساتىسىنا كوتەرىلدى.
قوياندى جارمەڭكەسىنىڭ 170 جىلدىق سالتاناتتى شاراسىنىڭ اس ءىشىپ, اياق بوساتقان توي دەڭگەيىنەن الدەقايدا بيىك بولعانىن ايتقان ءلازىم. توي داقپىرتىمەن اۋدان ورتالىعىنا قاتىنايتىن تاس جولدىڭ جوندەلگەنى, كوپىردىڭ قايتا قالپىنا كەلتىرىلگەنى, ءسويتىپ جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ كوپتەن بەرگى تىلەگىنىڭ قابىل بولعانى وسى ءسوزىمىزدىڭ ايعاعى. جەتىم بالالارعا ارنالىپ باسپانا سالىنىپ, ولاردىڭ پاتروناتتىق وتباسى قامقورلىعىنا بولەنگەنى دە سۇيسىنۋگە تۇرارلىق جايت. مىنە, كەزىندە دالا ءتوسىن شاتتىققا بولەپ, قازاق حالقىنا قۇت-بەرەكە اكەلگەن قوياندى جارمەڭكەسىنىڭ داڭقى بۇگىننىڭ وزىندە وسى توڭىرەكتى مەكەن ەتكەن اعايىنعا شاراپاتىن وسىلايشا تيگىزىپ جاتىر.
قايرات ءابىلدا,
«ەگەمەن قازاقستان»
