كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن شىنايى سەنىمى, قۇرمەتى انىق كورىنگەن اقتاۋ ءسامميتى, وندا قابىلدانعان كونۆەنتسيا جونىندەگى اقپاراتتار مازمۇنى, ساراپشىلاردىڭ پىكىرلەرى اتالعان جيىننىڭ وڭىردەگى ساياسي تۇراقتىلىق پەن ورنىقتى دامۋعا جاڭاشا سەرپىن بەرەتىنىن راستاي تۇسۋدە. وسى ورايدا وتاندىق ساراپشىلار دا V ءسامميتتىڭ ءساتتى وتكەنىن, قول قويىلعان كونۆەنتسيادا قامتىلعان ماسەلەلەردىڭ وزەكتى ەكەنىن ايتۋدا. سوندىقتان بۇگىن ءبىز ەلىمىزگە تانىمال بىرقاتار مامانداردىڭ كوزقاراستارىن, پىكىرلەرىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنۋدى ءجون كوردىك.
ارىپتەستىك ءورىسى كەڭەيەدى
اقتاۋ سامميتىندە قازاقستان, ازەربايجان, يران, تۇرىكمەنستان جانە رەسەيگە ورتاق تاريحي قۇجاتتىڭ قابىلدانۋ ساتىنە كۋا بولدىق. قۇجاتتىڭ قابىلدانۋىنا 20 جىلدان استام ۋاقىت جۇمسالىپ, بۇگىن ول قوعام اراسىندا بەيرەسمي «كاسپي تەڭىزىنىڭ كونستيتۋتسياسى» دەپ اتالىپ تا ۇلگەردى. كونۆەنتسيادا كاسپي تەڭىزىندەگى ەكولوگيانىڭ, كولىك پەن تابيعاتتى پايدالانۋدىڭ, شەكتەۋ قويۋ مەن قاۋىپسىزدىك سيپاتتارىنىڭ بارلىق اسپەكتىلەرى قامتىلدى.
قازاقستاننىڭ جان-جاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ءۇشىن ونىڭ سەنىمدى قۇقىقتىق نەگىزىن جاساقتاۋ قاجەتتىلىگىن ۋاقىتىندا ءتۇسىنۋى ۇلكەن ناتيجە بەردى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان كاسپي تەڭىزىنە قاتىستى 18 كەلىسىمشارتتىڭ قاتىسۋشىسى ەكەنىن ايتا كەتكەن ابزال. ونىڭ 9-ى بەسجاقتى تاراپ نەگىزىندە قول قويىلعان قۇجاتتار بولىپ تابىلادى.
«كاسپي بەستىگىنىڭ» تۋىنداعان ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارىن ۇدايى ىزدەستىرىپ, ورتاق بىتىمگە كەلۋگە ۇمتىلۋىن بۇعان دەيىنگى وتكەن كەلىسسوزدەر بارىسىندا ورىن العان وبەكتيۆتى قيىندىقتاردى ەڭسەرۋى مەن ديپلوماتتاردىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنەن بايقاۋعا بولادى. ناتيجەسىندە نەگىزگى ماسەلەلەر بويىنشا بەس ەل كونسەنسۋسقا قول جەتكىزدى. اسىرەسە جاعالاۋ ەلدەرى تاۋەلسىز جاعا شەگى مەن جەكە-دارا قۇقىقتارعا بايلانىستى, تەڭىزدە ءجۇزۋ رەجىمدەرى, الەمدىك مۇحيتقا كاسپي تەڭىزىنەن بارلىق كولىك قۇرالدارىمەن ەركىن ەنىپ-شىعۋ, سۋاستى قۇبىرلارىن سالۋ بويىنشا كەلىسىمگە كەلە الدى.
قابىلدانعان كونۆەنتسيا جانە قوسىمشا قۇجاتتار ەنەرگيا رەسۋرستارىن ءوندىرۋ مەن تاسىمالداۋدان باستاپ, اۋقىمى كەڭ جاڭا بىرىككەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا, ەكولوگيا مەن قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى بويىنشا كەلىسىمگە كەلۋگە مۇمكىندىك بەردى. بۇل ايماقتىق دەڭگەيدە كاسپي ماڭى ەلدەرىنىڭ عانا ەمەس, ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرا تۇسۋىنە جول اشىپ وتىر. ماسەلەن, «نۇرلى جول» باعدارلاماسى مەن قىتايدىڭ ء«بىر جول – ءبىر بەلدەۋ» جوباسىن ۇشتاستىرۋ قازاقستاننىڭ ايماقتىق جانە عالامدىق دەڭگەيدە ءوزىن كورسەتۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.
تەڭىزدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنىڭ ايقىندالۋى «كاسپي بەستىگىنە» ارىپتەستىكتىڭ جاڭا بەلەسىنە كوشۋىنە نەگىز بولىپ وتىر. قۇجات قازاقستاننىڭ تۇيىق كونتينەنتالدى ەلدەن تەڭىز دەرجاۆاسىنا اينالۋىنا مۇمكىندىگى بار ەكەنىن كورسەتۋدە. وسىلايشا قازاقستان جەرىندە رەسەي, يران, ازەربايجان جانە تۇرىكمەنستان ساۋدا, تۋريزم, ونەركاسىپ, ەكونوميكانىڭ باسقا دا سالالارى بويىنشا حالىقارالىق-قۇقىقتىق كۇشى بار جاڭا قۇجاتقا يە بولدى.
كاسپي ماڭى ەلدەرى تەڭىزدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيانى قابىلداۋ ارقىلى كەڭ قۇقىقتىق بازاعا يە بولعانى ءسوزسىز. بۇل شەكارالاس ەلدەردىڭ ءتۇرلى سالالاردا ورتاق ارەكەت ەتۋلەرىنە جول اشادى. مەملەكەتتەر باسشىلارى دەڭگەيىندە قول قويىلعان كونۆەنتسيا مەن ماڭىزدى ساياسي شەشىمدەر كاسپيگە بايلانىستى كوپتەگەن سۇراقتاردىڭ شەشىلۋىنە ۇلكەن ىقپال ەتەتىنى داۋسىز.
گۇلزات كوبەنوۆا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كىتاپحاناسى مم ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى
تابىستى جوبالارعا جول اشىلدى
تەك قازاقستان ەمەس, كاسپي ماڭى ەلدەرى اقتاۋ ءسامميتىنىڭ قورىتىندىسىن ۇلكەن ۇمىتپەن كۇتكەنى شىندىق. سەبەبى كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ناقتىلاعان ساياسي-ەكونوميكالىق وسى قۇجاتتىڭ كەلەشەكتە اتقارىلار كوپتەگەن ءىس-شارالاردىڭ العىشارتى بولاتىنى ءسوزسىز ەدى.
قۇجات بويىنشا, قازاقستان 15 ميل تاۋەلسىز سۋ ايدىنىنا, ءارى قاراي 10 ميل بالىق اۋلاۋ ايماعىنا يەلىك ەتەدى, ودان ءارى اشىق تەڭىز اۋماعىنا كىرەدى. ال تەڭىز ءتۇبىن سەكتورلىق تۇردە ءبولۋ تۇرعىسىنان كەلۋ وتە ماڭىزدى بولدى. بۇعان دەيىن قازاقستان رەسەي, ازەربايجان ەلدەرىمەن تەڭىز ءتۇبىن دەليميتاتسيالاعانى تۋرالى ەكىجاقتى كەلىسىمشارت بار. كونۆەنتسيادان كەيىن تۇرىكمەنستان, يران ەلدەرىمەن تەڭىز تۇبىندەگى شەكارانى انىقتاسا, قازاقستان ءۇشىن كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق ۇلەسى قۇقىقتىق تۇرعىدان تولىق ايقىندالادى.
بۇل قازاقستان ءۇشىن ءوز اۋماعىنداعى تەڭىزدى يگەرۋ ەندى باستالادى دەگەندى بىلدىرەدى. اسىرەسە مۇناي-گاز رەسۋرستارىنا بايلانىستى جوبالاردىڭ جاڭا تىنىسى اشىلىپ, ترانزيتتىك جوبالاردى ازەربايجان ەلىمەن تىكەلەي شەشۋگە مۇمكىندىك الدى. تالاي تابىستى جوبالار بۇرىن كونۆەنتسيا قابىلدانباعانى سەبەپتى جۇزەگە اسىرىلماي, كوپتەگەن قيىندىقتار تۋىنداتقان بولاتىن.
ەندى كونۆەنتسيا قابىلدانۋىنان كەيىنگى ورىن الاتىن جاعدايلار تۋراسىندا ويلارىمىزدى جۇيەلەسەك. بۇل ورايدا الدىمەن قازاقستاندىق جوبالارعا قارجى كوزدەرىن, ينۆەستيتسيالار تارتۋعا بايلانىستى جوبالار ويعا ورالادى. كاسپي تەڭىزىنىڭ ايقىندالعان قۇقىقتىق مارتەبەسى, تەڭىز يگىلىكتەرىنىڭ ۇلەستىك ايقىندالۋى, بەس ەلدىڭ پارلامەنتتەرى راتيفيكاتسيالاعان كونۆەنتسيا ينۆەستورلارعا بولاشاقتا وسى يگىلىكتەردى يگەرۋگە قۇقىقتىق تۇرعىدان ەشقانداي كەدەرگى جوق ەكەندىگىنە دالەل بولا الادى.
بولجام بويىنشا, تاياۋ كەلەشەكتە قازاقستان, ازەربايجان, تۇرىكمەنستان ەلدەرى تەڭىز بايلىعىن يگەرۋ جۇمىستارىن بەلسەندى جۇرگىزەتىن بولادى. ەكىنشىدەن, كومىرسۋتەگىن ترانسكاسپي ارقىلى تاسىمالداۋ ماسەلەسى. كاسپيدىڭ قازاقستاندىق بولىگىندەگى تۇبىمەن قۇبىر تارتۋ ارقىلى ەلىمىزدىڭ, تۇرىكمەنستان كومىرسۋتەگىن ازەربايجانعا تاسىمالداۋ ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر ارقىلى شەشىلەتىن بولادى. بۇرىن تەڭىزگە قاتىستى كەز كەلگەن شەشىمدى قالعان ءتورت ەلمەن كەلىسۋ مىندەتتى بولاتىن. كەلەشەكتە ءار ەل ءوز بەتىنشە شەشىم قابىلداپ, ارەكەت ەتە الادى.
راحيم وشاقباەۆ, «تالاپ» قولدانبالى زەرتتەۋ ورتالىعى» قوعامدىق قورىنىڭ ديرەكتورى, ەكونوميست
ءتيىمدى كەلىسىم
V كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ ءسامميتى تابىستى ءوتتى دەۋگە تولىق نەگىز بار. ويتكەنى سامميت اياسىندا ازىرلەنۋىنە 20 جىلدان استام ۋاقىت كەتكەن تاريحي كونۆەنتسياعا, ودان بولەك ماڭىزدى 6 قۇجاتقا قول قويىلدى. ەندىگى جەردە كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرى تەڭىز ايدىنىنداعى, تۇبىندەگى تالاستى اۋماقتاردا ورنالاسقان مۇناي جانە گاز كەن ورىندارىن وڭدەۋگە, ەنەرگيا رەسۋرستارىن تاسىمالداۋعا, تەڭىز تۇبىنە مۇناي-گاز قۇبىرىن جۇرگىزۋگە بايلانىستى ماسەلەلەردى شەشە الاتىن بولدى.
كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبى سالاسىندا ءوندىرىستىڭ جەدەل دامۋى كاسپي تەڭىزىنىڭ تابيعاتىنا سالماق تۇسىرۋدە. سونىڭ سالدارىنان تەڭىزدىڭ بيولوگيالىق الۋاندىعىن ساقتاۋ ماقساتىندا ناقتى شارالار قابىلداۋ قاجەتتىگى تۋىنداۋدا. بۇل ورايدا قابىلدانعان كونۆەنتسيا ەڭ الدىمەن ەكولوگيالىق سيپاتتاعى ماسەلەلەردى شەشۋگە, كوپجاقتى تيىمدىلىككە نەگىزدەلدى.
كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرى تەڭىزدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ناقتىلاۋ بويىنشا وتكەن كەلىسسوزدەر ۇدەرىسى بەس ەلدىڭ ديپلوماتتارىنان ۇلكەن ەڭبەكتى, تاباندىلىقتى تالاپ ەتكەنى انىق. ولار كوپتەگەن ماسەلەلەرگە ماڭىز اۋداردى. سونىڭ ءبىرى قاۋىپسىزدىككە, لاڭكەستىكتىڭ الدىن الۋعا باعىتتالدى. بۇعان قوسا ەكونوميكانىڭ بالامالى سالاسى سانالاتىن بالىق اۋلاۋدان بولەك, براكونەرلىك ماسەلەسى دە شەشىمىن تاپتى.
الەمدىك بەكىرە كولەمىنىڭ 80 پروتسەنتىن يەمدەنەتىن تەڭىزدە رەتسىز بالىق اۋلاۋدان بولەك, ايدىننىڭ مۇناي قالدىقتارىمەن لاستانۋى سەبەپتى قورتپا مەن بەكىرە پوپۋلياتسياسى ازايىپ كەتتى. قازاقستان تارابى كوتەرگەن بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار گەنوفوندىن ساقتاۋ ماسەلەسى قولداۋ تاپتى. وسىلايشا مەملەكەتتەر اراسىنداعى ۇزاق مەرزىمگە سوزىلعان كەلىسسوزدەر ناتيجەسى كوپتەگەن ماسەلەلەردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن رەتتەيتىن بولدى. كونۆەنتسيامەن بىرگە دايىندالعان ەكونوميكالىق سيپاتتاعى قۇجاتتار كاسپي ماڭى ەلدەرىنىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن كەڭەيتىپ, كولىكتىك باعىتتاردى ءارتاراپتاندىرۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
ءادىلحان عادەلشيەۆ, قسزي سىرتقى ساياسات جانە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك ءبولىمىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى
ءوزارا سەنىم جەمىسى
اقتاۋ ءسامميتىن وتكىزۋ كۇنىنىڭ 12 تامىزعا بەلگىلەنۋىنىڭ وزىندىك ءمانى بار. جىل سايىن كاسپي ماڭى ەلدەرى بۇل كۇندى «كاسپي تەڭىزىن قورعاۋ جونىندەگى نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسيانىڭ» كۇشىنە ەنگەن كۇن رەتىندە اتاپ وتەدى.
كاسپي – كومىرسۋتەگى, ءىرى اكۆاتوريا, ءتۇرلى سىرتقى جۇيەلى گەوساياسي ويىنشىلاردىڭ الۋان باعىتتاعى مۇددەلەرى توعىسقان جەر. بەس ەل تەڭىزدى ۇلەستىك ءبولۋ بويىنشا قايشىلىقتى پىكىردە بولعانىمەن, بۇعان دەيىن وتكەن مەملەكەتارالىق جانە كوپجاقتى فورماتتاعى كەلىسسوزدەر مەن جيىندار ساليقالى, بەيبىت تۇردە جۇزەگە اسقانىن ايتقان ءجون. سوندىقتان كونۆەنتسيانىڭ قابىلدانۋىن كاسپي ماڭى ەلدەرىنىڭ ءوز مۇددەلەرىن قورعاۋىنىڭ جاڭا كەزەڭى دەپ قاراستىرۋ كەرەك.
كاسپي – 70 ملرد باررەل جانە 15 تريلليون تەكشەمەتر مۇناي مەن گاز كوزى. كەڭەستىك كەزەڭدە مۇنداعى كومىرسۋتەگى ونەركاسىبى مارگينالدىق كوزقاراس تۇرعىسىنان وندىرىلگەنى بەلگىلى. كەيىن تەڭىز جاعالاي قونعان ءۇش تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ پايدا بولۋى تازا ەكونوميكا تۇرعىسىنان تابيعي باسەكەلەستىكتى كۇشەيتتى. ەگەر اراب تۇبەگى ەلدەرىنە, اراب مونارحيالارى مەن يران ءۇشىن پارسى شىعاناعى, ال مەكسيكا تۇبەگى اقش ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى بولسا, كاسپي دە تەڭىز ماڭىندا ورنالاسقان بەس ەل ءۇشىن سونشالىقتى ماڭىزدى بولىپ وتىر.
تەرريتوريالىق نەمەسە تەڭىزدىك داۋجانجالدارى بار وزگە ايماقتارعا قاراعاندا كاسپيدىڭ ەرەكشەلىگى بار, ول – بەس ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى فاكتورى سانالاتىن سەنىم. كاسپيدەن الەمنىڭ باسقا ايماقتارىنا, اتاپ ايتقاندا ورتالىق ازياعا, كاۆكاز ەلدەرىنە جانە تاياۋ شىعىسقا شىعۋ جولى وتە وڭتايلى. ايماق كوپتەگەن الەمدىك جانە ايماقتىق دەرجاۆالاردىڭ مۇددەسى توعىسىپ جاتقان قۇددى ءبىر «گەوساياسي ءۇشبۇرىش» سياقتى كورىنەدى.
جالپى, كاسپي باسسەينىن مينەرالدى جانە بيورەسۋرستار تۇرعىسىنان قارايتىن بولساق, ول الەمدەگى مۇناي وندىرەتىن ەڭ كونە ايلاقتاردىڭ ءبىرى. وسىعان قاراماستان تەڭىز قويناۋى ءالى تۇپكىلىكتى زەرتتەلىپ بولعان جوق, ال مۇناي قورىنا بايلانىستى مالىمەتتەر بولجامدارعا عانا نەگىزدەلگەن.
وسى پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ ىزگى ساياسي ەرىك-جىگەرى كاسپي تەڭىزى باسسەينىن كيكىلجىڭنىڭ ەمەس, ەكونوميكالىق ىقپالداسۋدىڭ تەتىگى دەپ قاراۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ, كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىنىڭ بۇلجىماس قاعيداسىنا اينالۋى ءتيىس. ءسوز جۇزىندە عانا ەمەس, ءىس جۇزىندە پىكىر قايشىلىقتارىنان اجىراپ, الەمدەگى ىنتىماقتاستىق وركەندەگەن ولكەگە اينالۋى قاجەت.
كاسپيدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن انىقتاۋ ماسەلەسى ودان ورىستەيتىن كاسپي شەلفىن يگەرۋ, الەمدىك شيكىزات نارىعىنا شىعۋ, ونىڭ ىشىندە قۇبىر تارتۋ باعىتتارى جانە ەكسپورتتىق حابقا اينالدىرۋ ءىسىن قامتيدى. قازىر ونداعى كەنىشتەرگە بايلانىستى ءار مەملەكەتتىڭ جۇزەگە اسىرىلعان, جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جانە جوسپارلى ينۆەستيتسيالىق جوبالارى بار جانە ولاردى جۇزەگە اسىرۋ مەن قاراجات تارتۋ دا وڭاي ءىس ەمەس.
كەلتىرىلگەن دايەكتەر كونۆەنتسيانىڭ بىرەگەي تەڭىز جاعالاۋىنداعى مەملەكەتتەردىڭ ساياسي-قۇقىقتىق, اسكەري, ەكونوميكالىق تۇرعىدا كاسپيدى قالىپتى, تۇراقتى دامىتۋ ماسەلەلەرىن شەشەتىن ماڭىزى جوعارى قۇجات ەكەندىگىن كورسەتەدى.
مۇحيت-ارداگەر سىدىقنازاروۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى زاماناۋي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى
