ونەر اكادەمياسى

تاۋەلسىزدىكتى ماسكەۋدىڭ تورىنە شىعاردى مىنەزدى ماسكەۋدە جەلتوقساننىڭ العاشقى اپتاسى ەرەكشە جىلىمىق تارتىپ تۇرعان ەدى. ايتپەسە, بۇل كەزدە مەگاپوليس قالا مۇز-قارعا ورا­نىپ جاتۋى ءتيىس-ءتىن. ءبىزدى شەرەمەتەۆ اۋەجايىنان كۇتىپ العان ءماس­كەۋ­لىكتەر: «الماتىلىقتاردىڭ ايا­عى­مەن قالامىزعا كۇن ىلەسىپ كەلدى» دەپ جىميدى. ساپارىمىزدىڭ ماق­سا­تىن ايتا كەتەلىك. الماتىداعى ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ ستۋدەنتتەرى ەكى كۇن بويى رەسەي استاناسىندا «قازاقستان ەستراداسى – جاڭا ەسىمدەر» اتتى كونتسەرت قويدى. ونەر اكادەمياسىنىڭ ورەندەرى ءماس­كەۋگە بىزدەن ءبىر كۇن بۇرىن كەلىپ جەتكەن ەكەن. كونتسەرتكە قىزۋ دايىندالىپ جات­قان ستۋدەنتتەرىمىزدىڭ كوڭىلى قوبالجۋلى. باس­قا­سى باسقا, ەسترادا ونەرى مايتالمان­دا­رى­نا كەندە ەمەس, كلاسسيكالىق ونەرىنىڭ ءوزى عا­سىرلارمەن قۇرداس, مىڭ جىلدار بو­يى مىزعىماعان ماسكەۋدى قانداي دا ءبىر كونتسەرتپەن تاڭعالدىرا قويۋ استە وڭاي ەمەس. وعان قوسا: «قازاق ستۋدەنتتەرى ءماس­كەۋ­دە كونتسەرت قويادى», دەگەندى ەستىگەندە وسىدان بەس جىل بۇرىن الىنعان سۇحبات ەسكە تۇسە بەردى. ول 1936 جىلى ماسكەۋدى دۇركىرەتكەن قازاق ونەرى مەن ادەبيەتىنىڭ ونكۇندىگىنە قاتىسۋ باقىتىنا يە بولعان سول كەزدەگى 19 جاسار بويجەتكەن, 90 جىل­دىق عۇمىرىنىڭ 71 جىلىن ونەر جولىنا باعىشتاعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى حابيبا ەلەبەكوۆامەن ورىلگەن اڭگىمە بولاتىن. «كۇلاشتىڭ جىبەك بولىپ ساحنادا بوتاداي بوزداپ تۇرعان جانارى بۇگىنگىدەي كوز الدىمدا», دەپ اتالاتىن سول سۇحباتتاعى 70 جىل بۇرىن وتكەن وقيعالار جاڭعىرىعىنىڭ تىزبەگى كوز الدىما كەلدى. سول كەزدە 300-دەي ادام قاتىسقان ونكۇندىكتىڭ وتكەنىنە بيىل 75 جىل بولىپ قالىپتى. «ماسكەۋدەگى ونكۇندىككە قاتىسۋ ول كەز­دە ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ماڭدايىنا بۇيىرما­­عان باق بول­عانى, بۇل وقيعا ءتىپتى تالاي­لار­­دىڭ تاعدى­رىن وزگەرتكەنى ايان. وسى ونكۇندىك قان­­­شا­ما ساحنا تارلاندارىنىڭ جولىن اشتى دەسەڭىزشى! ءبىرازىنا اتاق بەرىلىپ, وردەن-مەدالدارمەن ماراپاتتال­دى. ءماس­كەۋدىڭ وزىندە دە كسرو حالىق ءارتىسى اتا­عىن الما­عان ماسكەۋلىك ارتىستەر بار ەمەس پە؟! سولارمەن قوسىپ ءبىزدىڭ كۇلاش ءباي­سەيى­تو­ۆا­عا دا وسى اتاق بەرىلدى. ءبىز ۇلكەن تابىس­پەن ورالدىق. بۇل ونكۇ­ن­دىك قازاق كوركەم ادە­بيەتى مەن كوركەم ونەرىنىڭ ءۇل­كەن مۇمكىن­دىگىن كورسەتىپ بەردى. شەتەلدەرگە دە ۇيال­ماي شىعا الا­تى­نىن دالەل­دەگەن وقيعا بولدى», دەيدى حابيبا اپانىڭ ەستەلىكتەرى. مىنا قىزىقتى قاراڭىز, سول ونكۇن­دىك­تى ۇيىمداستىرۋعا ۇيىتقى بولىپ, بار­لىق وقيعانىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ ەسىمى دە وسى كونتسەرتتى قويىپ وتىرعان ۇلتتىق ونەر اكا­دە­مياسىنا بەرىلىپتى. بۇل دا جاي نارسە ەمەس شىعار؟! ماسكەۋدەگى «قازاقستان ەستراداسى – جاڭا ەسىمدەر» كونتسەرتىن قويۋعا وسى ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ رەكتورى ارىستانبەك مۇ­حامەدي ۇلى باستاما كوتەرگەن. بۇل دا زاڭ­دىلىق. ەسترادا سالاسى دا توقىراۋ ءبىر كۇي كەشىپ, تاڭ قالىپ بولۋدان جا­لىق­قان, جاڭا ەسىمدەر, جاڭا جۇلدىزدار كۇتىپ جۇرگەن ماسكەۋدىڭ تالعامپاز كورەرمەن­دە­رى ءۇشىن بۇل كونتسەرت تىمىرسىق كۇنى سو­ق­قان سالقىن لەپتەي اسەر ەتتى. قازاقتىڭ بالعىن ونەر يەلەرى بولەك كۇي سىيلادى دەسە دە بولادى. بۇل جەردە رەكتور ارىستانبەك مۇحا­مەدي ۇلىنىڭ ۇتقان جەرى – ستۋدەنتتەردى بىردەن ۇلكەن سىننىڭ تەزىنە سالىپ جىبەرمەي, العاشقى كونتسەرتتى ليۋدميلا ريۋمينا جەتەكشىلىك ەتەتىن ماسكەۋ فولكلور­لىق مادەني ورتالىعىندا وتكىزۋگە قول جەتكىزگەنى. ال بۇل ونىڭ تۇراقتى كەلۋشىلەرى جاسى ۇلعايعان جاندار بولىپ كەلەدى ەكەن. سوندىقتان دا دايىندىق تۇرعى­سىن­داعى العاشقى كونتسەرتتىڭ كورەرمەندەرى دە سولار بولدى. العاشقى تولقىنىستى ساتتەردى باستان وتكەرگەن قازاق ستۋدەنتتەرى ازداپ قوبالجىپ, كاسىپقويلىق تۇرعىدا كەمشىلىكتەر جىبەرىپ الىپ جاتقانداي كو­رىنگەنى راس. بىراق, كورەرمەندەردىڭ كو­ڭىل-كۇيىنەن بۇل اڭعارىلمادى. تالانتتى جا­س­تارعا قو­سىلىپ ءان ايتىپ, قول شاپالاقتاپ وتىردى. مىنە, جاۋاپتى كونتسەرت وتەتىن كۇن دە كەلىپ جەتتى. ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىنىڭ ۇلكەن كونتسەرتى ماسكەۋ­دە­گى اتاقتى ەسترادا تەاترىندا ءوتتى. ايت­قان­داي, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىل­دىعىنا ار­نالعان ءارى ەكى مەملەكەتتىڭ مادەني بايلا­نىسى شەڭبەرىندە وتكەن كونتسەرتتى ۇيىم­داستىرۋعا قازاقستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ مادەنيەت مينيسترلىگى مەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عانا ەمەس, رەسەي فە­دەراتسياسىنىڭ مادەنيەت مينيسترلىگى دە ءبىر كىسىدەي اتسالىسقانىن ايتا كەتۋ كەرەك. بۇل – بايىرعى دوستىق­تان قالعان جۇرناق ەمەس, جاڭا داۋىردە باسقا سيپات الىپ, جا­ڭاشا سالتانات قۇر­عان با­رىس-كەلىس بولا­تىن. ستۋدەنتتەرىمىز­دىڭ كون­تسەرتىن ماسكەۋ­دە­گى بەدەلدى ساحناعا شىعارۋعا ورىس اعاي­ىندار كوپ سەپتەسكەنى ايقىن اڭعارىلدى. ماسەلەن, وسى مادەني شارانى وتكىزۋگە اي­تۋلى كونتسەرتتەردى جو­عارى دەڭگەيدە ات­تان­دىرىپ سالىپ جۇرگەن ماسكەۋدىڭ حالىق­ارا­لىق مادەني ورتالى­عى دا بىلەك سىبانىپ ارالاستى. كونتسەرتكە رەسەي فەدەراتسياسى مادە­نيەت ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ان­درەي بۋرلىگين مەن ەسترادا تەاترى­نىڭ ديرەكتورى گەننادي حازانوۆتىڭ ءوزى قاتىسىپ, ەكى مەملەكەتتى بايىرعىدان بەرى بايلانىستىرعان باۋىرلاستىقتى, مادەني بايلانىستاردى تىلگە تيەك ەتىپ ءوتتى. جاس­تارىمىزدى دەبيۋتتىك قادامدارىمەن قۇت­تىقتادى. قازاقستاننىڭ بارلىق تۇكپى­رىن­دە كونتسەرت قويىپ, حالىقتىڭ ىقىلا­سى­نا بولەنگەن حازانوۆ ءوز تۋىسقاندارى كوشىپ كەلگەندەي كوڭىل-كۇيى كوتەرىڭكى ءجۇردى. بۇرىن بولماعان مۇنداي شارادان رەسەيدەگى قازاقستان ەلشىلىگى دە قالىس قالعان جوق. العاشقى كۇننەن باستاپ-اق كونتسەرتتىڭ باسى-قاسىندا بولىسىپ ءجۇر­گەن ەلشىلىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ ىقىلاسى مەن قامقورلىعىن ستۋدەنتتەرىمىز تەرەڭ سەزىنگەنى انىق. ال كونتسەرتكە رەسەي فەدەراتسيا­سىن­دا­عى قازاقستاننىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ قاتىسىپ, ءسوز الدى. ەجەلدەن تۋىس, ەجەلدەن كورشى ەكى ەلدى ەلدەستىرىپ جۇرگەن ازاماتتىڭ كون­تسەرتتەن كەيىنگى پىكىرى تومەندەگىدەي بولدى. – كونتسەرت ماعان عانا ەمەس, ەلدىڭ بارىنە ۇنادى. زالدا رەسەيلىكتەر مەن ءماس­كەۋدە تۇراتىن قازاقتار قاتار وتىر­دىق قوي. كورەرمەن شىن نيەتپەن قانداي جاقسى قولپاش ءبىلدىردى. مەنىڭ اي­تايىن دەگەنىم, رەسەي مەن قازاقستاننىڭ جاستا­رى بىرىگۋى كەرەك. شىن مانىندەگى بىرەگەي ەكونوميكالىق اي­ماققا اينالۋ ءۇشىن كەيىنگى ۇرپاق قوسى­لىپ, ارالاسىپ-قۇرالا­سۋى قاجەت, – دەدى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ. سونىمەن ماسكەۋلىكتەر كىمدەرگە قول سوقتى دەيسىز عوي؟ ەگەر كونتسەرتتىك باع­دار­لاما قازاقتىڭ حالىق اندەرىنەن عانا قۇرال­­­سا, سىڭارجاق بولىپ شىعار ەدى. بۇل جاعىن ونەر اكادەمياسى دۇرىس ويلاس­تىر­عان بو­لىپ شىقتى. ساحنادا ستۋدەنتتەر ەسترادا­نىڭ بارلىق جانرى بويىنشا ونەر كورسەتتى. بۇل كۇنى ماسكەۋ وزەنىنىڭ جاعاسى جانەل بولات پەن ەرجان مۇسىرمانقۇ­لوۆ­تار­دىڭ ورىنداۋىندا اقان سەرىنىڭ «قا­را­تورعايىنا» ەلىتىپ, حالىق ءانى «حالاۋ­لايىم» ء(انشى جاسۇلان ايتەنوۆ) بولىپ شالقىدى. اسىرەسە, دانيەل دانلادي مەن ارماناي مۋحامەديروۆانىڭ «اڭساعانىم» ءانى ورىنداۋ ستيلىمەن, ساحناداعى ەركىندىگىمەن, داۋىس اۋەزىمەن كورەرمەنگە ۇناعانى بايقالدى. ايتقانداي, بويىندا قارا ءنا­سىل­دى قان بار دانيەلدىڭ قازاقشاسى ەشكىمنەن كەم ەمەس. كوپۇلتتى قازاقستان بۇل جولى دا جاڭا قىرىنان جارقىرادى. «امە­ريكاندىق دجايف» بالل ءبيىن كونستانتين گاليتسىن, دميتري سەرگەيكين, كسەنيا پاحوموۆا مەن باحتي رامازانوۆا كەلىستىرىپ ورىنداپ, كورەرمەننىڭ دەلەبەسىن قوزدىر­دى. سول سياقتى قازاق اندەرىنىڭ ءپوپۋرريى – «اق ماڭدايلىم», ەركەلەدىڭ سەن», «ال­تىنىم», «اسىل ارمان» اندەرى بىردە ەركەلەپ, بىردە اۋەلەپ, بىردە قازاقتىڭ ساما­لىن سوقتىرىپ, جانەل بولات, باقىتگۇل بەكبەرگەنوۆا, اقبوتا ساكەنوۆا, اسەل باي­تايدىڭ داۋىستارىمەن سالتانات قۇردى. ماسكەۋدى ماسكەۋدىڭ وزىمەن تاڭ قال­دى­را المايتىنىمىز بەسەنەدەن بەلگىلى دەسەك تە, ماسكەۋ تۋرالى اندەردىڭ ءپوپۋرريى – «يا شاگايۋ پو موسكۆە», «موسكوۆسكيە سنى», «لۋچشي گورود زەملي», «پود­موسكوۆنىە ۆەچەرا» اندەرىن جاڭا داۋىس­پەن, جاڭا رەڭكپەن قانشا تىڭداساڭ دا جالىقپايسىڭ. بۇل اندەردى بەردىبەك قۇل­عا­راەۆ, الىبەك الماديەۆ, ارداق سالقا­شەۆ, ايداربەك دۇيسەباەۆ ورىن­داپ, ءانشى­لىك قارىمدارىن تانىتتى. كونتسەرتتىڭ سالماعى مەن سالتاناتىن ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ ۇستازدارى, قر ەڭ­بەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرلەرى – ۇلتتىق ونەر ايدىنىندا دا اتتارى بەلگىلى تول­قىن زابيروۆا مەن لاكي كەسوگلۋ ارت­تىر­دى. قالاي دەسەك تە, كاسىپقوي ونەرپازدار­دىڭ ورنى بولەكتىگى بايقالادى ەكەن. جوعارىدا ايتىپ وتكەن, ماسكەۋدەگى حالىقارالىق مادەني ورتالىعىنىڭ دي­رەك­تورى ۆلاديمير لينچەۆسكي مىرزا­مەن ەكى كۇن بويى ديدارلاسىپ, پىكىرىن سۇ­راپ جۇرگەنبىز. ول كىسى ءبىر جاعى بۇرىنعى جەرلەسىمىز بولىپ شىقتى. وسى ۋاقىتقا دەيىن نۇرجامال ۇسەنباەۆا, مايرا مۇ­حامەدقىزى, الىبەك دىنىشەۆ سياقتى ساحنا مايتالماندارى دەڭگەيىندە كونتسەرت ۇيىمداستىرىپ جۇرگەن ونەر وكىلى: – مەن وسى جولى ءوز تاجىريبەمدە ءارى جاس, ءارى ەشكىمگە تانىلىپ ۇلگەرمەگەن ادامداردىڭ كونتسەرتىن وتكىزۋگە ءبىرىنشى رەت بارىپ وتىرمىن. بۇل سىناق بولاتىن, باعىمىزعا وراي, ءبارى ءساتتى ءوتتى. ەندىگى جەردە كەلەسى جىلدىڭ مادەني باعدارلا­ما­لارىن قولعا الاتىن بولامىز. جانە ونىڭ رەپەرتۋارىنا ەشكىم بىلە بەرمەيتىن جاس ونەر ۇجىمدارى ەنەتىن بولادى. مە­نىڭشە, بۇگىن كونتسەرتكە قاتىسقان جاستار­دىڭ كەيبىرەۋلەرى ءسوزسىز ونەر جۇلدىزىنا اينالادى. ەڭ باستىسى, ءوز بولمىستارىن جوعالتپاۋى ءتيىس. قازاقستاندا تاماشا داۋ­ىس يەلەرى, جاڭا دارىندار كوپ-اق. ولاردى تانىتۋ ءۇشىن, تالانتتارىن شىڭ­داۋ ءۇشىن رەسپۋبليكادان تىس جەرلەرگە ءجيى شىعارۋ كەرەك بولادى, – دەيدى. «جاس قازاقستاننىڭ» جاڭا ەسىمدەرى جارادى! ماسكەۋ ەسترادا تەاترىن ساحنا ونەرىنىڭ بارلىق جانرىنا بولەگەن ءانشى-بيشىلەردىڭ بىرقاتارى, ءتىپتى, وزىمىزگە دە تاڭسىق, توسىن تالانتتار دەۋگە بولار ەدى. ايناش ەسالي, الماتى – ماسكەۋ – الماتى.