– ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتاپ وتكەندەي, قازىر نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت الەمگە تانىمال ىرگەلى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. ۋنيۆەرسيتەت ءوز دامۋىندا كوپ نارسەگە قول جەتكىزىپ ۇلگەردى. جاس دارىنداردى ودان ءارى قولداۋ ماقساتىندا قانداي شارالار قاراستىرىلىپ جاتىر؟
– بۇگىندە مەملەكەت باسشىسى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت جانە ەلىمىزدىڭ جالپى عىلىمي الەۋەتىن دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارىن تالقىلاۋعا زور مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. بۇل جۇمىستاردى سالا-سالا بويىنشا تارقاتىپ ايتۋعا بولادى. ايتالىق, بيىل ۋنيۆەرسيتەت شىعارىلىمىندا مەديتسينا مەكتەبى العاش رەت ءوزىنىڭ 25 تۇلەگىنە ديپلوم بەردى. ولار بولاشاق دوكتورلار, عىلىمي زەرتتەۋشىلەر مەن اكادەميالىق كلينيكالىق دارىگەرلەردىڭ ءبىرىنشى ساناتى سياقتى ەلىمىزدىڭ ەرتەڭگى جارقىن بولاشاعى, بىلىكتى دە بەساسپاپ ماماندار. ايتا كەتۋىمىز كەرەك, جوعارىداعىداي مەكتەپتەردىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. ونىڭ ىشىندە جاڭادان اشىلعان كەن ءىسى مەكتەبىن ەرەكشە اتاۋىمىزعا بولادى. سول بويىنشا قازىر ماماندار دايارلاۋ ۇستىندەمىز. قازاقستاننىڭ ءوزىنىڭ تابيعي قازبا بايلىقتارىنىڭ كوپ ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, بولاشاقتا سول سالانى يگەرەتىن ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت تۇلەكتەرى بولسا دەيمىز.
ال جالپى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ الداعى جوسپارلارىنا ۇڭىلەتىن بولساڭىزدار, 2025 جىلعا قاراي نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرىنىڭ سانى ەكى ەسەگە وسەدى. ونداعى باكالاۆر دارەجەسىن الىپ شىعاتىندار سانى 5 مىڭ 300-گە دەيىن جەتەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. سونىمەن قاتار الداعى ۋاقىتتا اتالمىش وقۋ ورنى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن دا جانداندىرۋدى تۇبەگەيلى قولعا الماقشى. سونداي-اق جىل سوڭىنا دەيىن ءوز زەرتحاناسى بار جاڭا نىسان اشىلۋى ءتيىس. ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ىرگەتاسى قالانعانعا دەيىن جاس دارىندار مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ ماقساتىنا جەتۋ جولىندا شەتەلدە ءبىلىم الۋعا بەل بۋاتىن. بىراق ءوز ەلىندە دە الەمنىڭ بەتكە ۇستار ۋنيۆەرسيتەتتەرىنەن كەم تۇسپەيتىن وقۋ ورداسىنىڭ بارىن ەستىگەن ولار بۇگىندە جوسپارلى تۇردە قازاقستاننىڭ ەڭ بەدەلدى جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋدى دۇرىس سانايدى. ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەرەكشەلىگى سول, 4 جىلدان سوڭ باكالاۆر دارەجەسىن الىپ شىققاننان كەيىن, وسى جوعارى وقۋ ورنى جانىنداعى مەديتسينالىق مەكتەپتە ءبىلىمىن جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك الادى. كوپشىلىگى بۇل ۋنيۆەرسيتەتتى تەك عىلىم جولىنا بەت بۇرعان ءبىلىم وشاعى دەپ تۇسىنەدى. بۇل – قاتە پىكىر. ءبىزدىڭ تۇلەكتەر وقۋدان بولەك قوسىمشا عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسىن جاساۋعا ۇيرەنەدى. دەمەك بۇل الاڭ ءوز الدىنا عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزە الاتىن دارىگەر دايىندايتىن بىردەن-ءبىر ۋنيۆەرسيتەت بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار تەك جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى ەمەس, سونداي-اق ساياساتتانۋ جانە ادەبيەت ماماندىعىن دا قاتار وقىپ شىققان تۇلەكتەر جەتەرلىك. ولار دا باكالاۆردى تامامداعان سوڭ ماگيستراتۋرانى شەتەلدە وقۋ ارقىلى ءوز ءىسىنىڭ ەڭ وزىق, الدىڭعى قاتارلى مامانى بولىپ شىعادى. ماگيستراتۋراعا تاپسىرعان ولاردىڭ ءبىزدىڭ ەلدە العان ءبىلىمى تولىقتاي جەتكىلىكتى بولاتىنىن كەز كەلگەن تۇلەك دالەلدەپ ءجۇر. بۇدان دەمەك نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت شەتەلدىڭ وزىق وقۋ ورىندارىنان اسىپ تۇسپەسە, كەم تۇسپەگەنى دەگەن وي تۇيۋگە بولادى.
بيىل 811 ستۋدەنت نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتەن تۇلەپ ۇشتى. ونىڭ 506-سى – باكالاۆر, 302-ءسى – ماگيستر, تاعى ۇشەۋى – دوكتورانت. بىلتىر جوعارى وقۋ ورنىن 737 تۇلەك تامامداعان. بيىل بىتىرۋشىلەر سانى 10 پايىزعا كوپ. وتكەن جىلى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ 2025 جىلعا قاراي ستۋدەنتتەر سانىن ەكى ەسەگە كوبەيتۋدى تاپسىرعان ەدى. بۇل تاپسىرما بويىنشا جۇمىستاردى باستاپ كەتتىك. قايتالاپ ايتا كەتەيىك, قازىرگى ۋاقىتتا وقۋ ورنىن 750-800 تۇلەك ءبىتىرىپ شىقسا, 2025 جىلعا قاراي باكالاۆرلار سانىن 5 200-5 300-گە دەيىن وسىرەمىز. سونىمەن بىرگە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسى قارقىندى دامىپ جاتقاندىقتان, PhD دوكتورانتتارى سانىن ارتتىرۋدى دا الداعى ءىرى جوسپارلارىمىزدىڭ ءبىرى دەپ ايتۋىمىزعا بولادى.
– ۋنيۆەرسيتەتتە اقىلى ءبىلىم الۋعا قانشا قاراجات قاجەت؟
– نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتە اقىلى ءبىلىم الۋ قۇنى وزگە ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا جوعارى. ويتكەنى پەداگوگتەر بازاسىنىڭ ۇشتەن ءبىرى – شەتەلدىك مۇعالىمدەر. ءبىز الەمنىڭ كەز كەلگەن ۇزدىك وقۋ وردالارىمەن يىق تەڭەستىرە الامىز. ءبىزدى ءبىتىرىپ, باكالاۆر دارەجەسىن الىپ شىققان 40 پايىز ستۋدەنتتەر وزدەرىنىڭ بىلىمدەرىن ءارى قاراي جالعاستىرادى. وعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ساپالى ءبىلىم بازاسى نەگىزگى تىرەك بولىپ وتىرعاندىعىنا سەنىمدىمىز. سونداي-اق ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەر ۇلكەن ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن قاجەتتى اۋديتوريالار مەن جاتاقحانا ورنىن كوبەيتۋ ىسىنە دە ەرەكشە ءمان بەرەمىز. ونىڭ بارلىعى شاكىرتتىڭ تولەگەن اقىسىنا تاتيتىنداي بولۋى كەرەك. الايدا شەتەلدە وقۋعا جۇمسالاتىن قارجىعا قاراعاندا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتكە تولەنەتىن سوما الدەقايدا تومەن. ونىڭ ار جاعىندا تۇلەكتەردىڭ ەلدە وقىپ, ەلدە قىزمەت ەتۋىنە دە ۇلكەن مۇمكىنشىلىك بار.
وسى جەردە ءبىز نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىلىم ساپاسى «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن وقىپ كەلگەن ستۋدەنتتەردىڭ دەڭگەيىنەن ءبىر دە كەم ەمەس ەكەندىگىن ماقتانىشپەن ايتا الامىز. بيىل ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە تەك قانا عىلىمي زەرتحانالار ورنالاساتىن جاڭا عيمارات اشىلادى. بۇل جاڭا عيمارات تا 2025 جىلعا ارنالعان جوسپاردى ورىنداۋعا ءوز سەپتىگىن تيگىزەدى. قانداي جاعداي بولسىن, ستۋدەنتتەردىڭ الاڭسىز ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاساۋىمىز كەرەك.
– سوندا الداعى ۋاقىتتا «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن وقىتۋدى مەملەكەت توقتاتۋى مۇمكىن بە؟
– مۇنداي تاجىريبە 2011 جىلدان بەرى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. ياعني, قازىر «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا باكالاۆر دارەجەسىندە ءبىلىم الۋ شەكتەۋلى دەۋىمىزگە بولادى. تەك ەرەكشە ماماندىقتار ءۇشىن عانا شەتەلدە باكالاۆر دايىندايدى. مىسالى, سۋرەت ونەرىنە قاتىستى ماماندىقتار بويىنشا شەتەلدە وقىتادى. ال ماگيسترلەرگە كەلەتىن بولساق, 2017 جىلى ۇكىمەت بىرجاقتى تارتىپپەن «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا دايىندالاتىن ماگيسترلەر گرانتىنىڭ ءبىرشاما بولىگىن ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتكە اۋىستىردى. جانە بۇل ۇسىنىس ۇكىمەت تاراپىنان جۇزەگە استى. ءبىز ەشقانداي سۇرانىس جاساماعان بولاتىنبىز. مۇنىڭ ءوزى ءبىلىم ورداسىنا دەگەن ۇلكەن سەنىم دەپ تۇسىنەمىز.
– نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتە شەتەلدىك ستۋدەنتتەر ءبىلىم الۋدا. ولاردىڭ ۇلگەرىمى قالاي؟
– ولار ايتارلىقتاي كوپ ەمەس. ءتىپتى وزگە مەملەكەتتەردەن كەلىپ وقىپ جاتقان 0,5 پايىز ماڭايىندا عانا ستۋدەنت. اتاپ ايتار بولساق, رەسەي فەدەراتسياسىنان, قىتاي, تاجىكستان, قىرعىزستان, وزبەكستاننان كەلگەن شاكىرتتەر وسى پايىزدىڭ ىشىنە كىرەدى. نەگىزىنەن, وزگە مەملەكەتتە ءبىلىم الۋدىڭ كوپتەگەن ارتىقشىلىقتارى بار. وعان اسىرەسە جاستار ق ۇلىقتى بولۋى كەرەك. تاجىريبە الماسۋ, وزگە مادەنيەتتەردىڭ ءداستۇرلى مەكتەپتەرىمەن تانىسۋ تالاپكەردىڭ بولاشاق كوشباسشىلىق قىرىن, قاسيەتىن اشۋعا كوپ سەپتىگىن تيگىزەدى. سونداي-اق ول ستۋدەنتتەردەن ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت تە كوپتەگەن تاجىريبە جيناقتايتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. ولار كەيىن كورشىلەس مەملەكەتتەر اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناستى جاقتايتىن ماماندار بولىپ ءوسىپ شىعادى. بۇل ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دامىعان 30 مەملەكەت قاتارىنا قازاقستاننىڭ كىرۋىنە جاسالعان العىشارتتارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن دە ايتا كەتكەنىمىز دۇرىس. مىسالى, بۇگىندە قازاقستان ءوزىنىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 0,2 پايىزىن وسى ءبىلىم سالاسىنا, ونىڭ ىشىندە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنا جۇمساپ وتىر. ال دامىعان مەملەكەتتەردە بۇل كورسەتكىش 2,5 پايىزدان 4 پايىزعا دەيىنگى ارالىقتى قامتيدى. ايتالىق وڭتۇستىك كورەيا سياقتى مەملەكەتتەردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ الەۋەتى زور مەملەكەتتەر قاتارىنا ەنەتىنى سوندىقتان.
– تۇلەكتەردىڭ الداعى ۋاقىتتا جۇمىسپەن قامتىلۋى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟
نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت تۇلەكتەرىنە قازاقستاندا قالۋ مىندەتى قويىلمايدى. تۇلەكتەرىمىز ءوز ءبىلىمىن جالعاستىرۋ ءۇشىن شەتەلگە دە كەتىپ جاتىر. قازاقستاندا تابىستى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەندەر دە بار. ولار كوبىنەسە قارجى سالاسىن, ءىرى كونسالتينگتىك كومپانيالاردى تاڭداعان. كوپشىلىگى ءوز بيزنەسىن اشىپ جاتىر, بۇل ءبىزدى قۋانتادى. وتكەندە الماتىداعى اتى بەلگىلى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ رەكتورى ءوزىنىڭ بايانداماسىندا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت بولاشاقتا تۇرالاپ قالادى دەگەن بولجام ايتىپتى. ونىڭ پايىمىنشا, ءبىزدى بىتىرگەن ستۋدەنتتەر ءبارىبىر شەتەل اسىپ كەتەتىن سىڭايلى. بىراق قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرگى دامۋ ساتىسى ول پىكىرگە تولىق قايشى ەكەنىن ايتقىم كەلەدى.
– نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتكە قابىلداۋ تالاپتارى وزگەرۋ مۇمكىن بە؟ سونداي-اق حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق وليمپيادالاردىڭ جەڭىمپازدارىنا جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلا ما؟
– تالاپتار بۇرىنعىداي. ول اقپاراتتاردىڭ بارلىعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ سايتىندا, باسقا دا اقپارات كوزدەرىندە تولىق كورسەتىلگەن. نەگىزگى ەسكەرەتىن جاعداي, اعىلشىن ءتىلىن جەتىك ءبىلۋ جانە ۇمىتكەردىڭ GPا جوعارى بولۋى قاجەت. بۇل جەردە تالاپكەردىڭ عانا كوزقاراسى عانا ەمەس, اتا-انانىڭ شەشىمدەرى بولاتىنىن جاسىرمايمىز. قايتكەن كۇندە دە ءوزىنىڭ ءبىلىمى مەن بىلىگىنە سەنگەن مەكتەپ ءبىتىرۋشى قالاعان ۋاقىتىندا ءبىزدىڭ ستۋدەنت اتانا الادى.
ال وليمپيادا جەڭىمپازدارىنا كەلەتىن بولساق, ارينە تالانتتى وقۋشىلاردى ءبىز ۇنەمى باقىلاپ, ءوزىمىز زەرتتەۋ جۇرگىزىپ وتىرامىز. تالانتقا ءار كەزدە تالاس كۇشتى بولادى. ءبىز باسەكەلەستىككە قابىلەتتى بالالاردى ءبىرىنشى قامتىپ قالۋ ءۇشىن كوپتەگەن جەڭىلدىكتەر قاراستىرامىز.
جالپى, كەز كەلگەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باستى ءۇش ۇرانى بولادى: ونىڭ ءبىرىنشىسى تالانتتى تابۋ, ياعني ۇستازدىڭ دا, شاكىرتتىڭ دە تالانتتارى ءبىر اۋديتوريادا ءتىل تابىسۋى, ەكىنشىسى باي رەسۋرس جانە ءۇشىنشىسى باسقارۋ جۇيەسى. وسى ءۇش باعىت ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جان-جاقتىلىعى بولىپ تابىلادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ميراس اسان
«ەگەمەن قازاقستان»
