«ەگەر بالا ەش سەبەپسىز جىلاي بەرسە ول ونىڭ تاربيەسىزدىگىنىڭ بەلگىسى ەمەس. شىن مانىندە مۇنداي بۇلدىرشىندەر جۇرت كوپ جەردە, شۋلى ورىنداردا, جارىقتىڭ كوپتىگىنەن قاتتى مازاسىزدانادى. ال تىنىشتالۋى ءۇشىن ازداپ ۋاقىت بەرۋ كەرەك. ماسەلەن قاراپايىم ەكى ادام سويلەسسە تەك ءبىر-ءبىرىن عانا تىڭداپ وتىرادى. ال اۋتيزمگە تاپ بولعان جانداردىڭ سەزىمتالدىعى وتە جوعارى. ماسەلەن ولار جارىقتىڭ, كامەرانىڭ داۋىسىن, ءتىپتى وپەراتور ادامنىڭ دەمالىپ وتىرعانىنا دەيىن سەزەدى ءارى ءبارىن ءبىر دەڭگەيدە قابىلدايدى. وعان ويىن جيناۋ وڭاي ەمەس. ۇلكەن سترەستە جۇرەدى», دەپ اقش-تىڭ فيزيكالىق جانە اقىل-ويى كەمىستىگى بار ادامداردىڭ ومىرگە بەيىمدەلۋ جونىندەگى مامان كريس لاككارو اۋتيزمگە ۇشىراعان بالالاردىڭ سەزىمىن سۋرەتتەپ بەردى.
تاريحقا كوز جۇگىرتسەك اۋتيزمگە ۇشىراعان اتاقتى تۇلعالار از بولماعان. ولاردىڭ قاتارىندا الەمگە ايگىلى اۆستراليالىق كومپوزيتور ۆولفگانگ امادەي موتسارت, پولياك-فرانتسۋز عالىمى ماريا كيۋري, ونەرتاپقىش توماس ەديسون, ت.ب. بولعان دەسەدى. بەرتىن كەلە «پوكەمون» سەريالىنىڭ, ءتۇرلى ويىنداردىڭ اۆتورى جاپونيالىق ساتوسي ءتادزيريدىڭ, ءتىپتى Microsoft كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى بيلل گەيتستىڭ «ەرەكشە» ەكەنى باق بەتتەرىندە بىرنەشە مارتە ايتىلدى.
جارىق دۇنيەگە قادام باسقان كۇننەن جالعاننىڭ قيىنشىلىعىنا تاپ بولعان جاندار ارامىزدا از ەمەس. ولاردىڭ سەزىمىندە, كوزقاراسىندا ەشقانداي كىنارات جوق. بىراق كوپ جاعدايدا قوعامدا ورنىن تابا الماي, بويىنداعى الەۋەتىن جۇزەگە اسىرا الماي جاتاتىن كەزدەر بولادى. مۇنداي «ەرەكشە جانداردىڭ» جۇرت قاتارلى ءومىر سۇرۋىنە نە كەدەرگى بولۋى ءتيىس؟! ءبىز وسى تۇستا الەمنىڭ بىرنەشە ەلىندەگى اۋتيزمگە ۇشىراعان سابيلەردىڭ كورسەتكىشى, ولارعا جاسالىپ جاتقان جاعدايلارعا قىسقاشا شولۋ جاساپ كوردىك.
اقش. مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى الىپ مەملەكەتتە شامامەن 68 ادامنىڭ بىرەۋى اۋتيزمگە شالدىققان ەكەن. جۇرت قاتارلى مۇمكىندىكتىڭ بارىنە يە بولادى. قوعامنان وقشاۋلانبايدى, قايتا قاتارلاستارى سەكىلدى مەكتەپتە ءبىلىم الىپ, ءوز ورنىن تابۋىنا جاردەم بەرىلەدى. ارينە بۇل تۇستا بالانىڭ قابىلەتى مەن قالاۋى دا ەسكەرىلەدى. ماسەلەن كەيبىرىنە ارنالعان ارنايى ساباقتار بار. ال ەندى ءبىرى فيزيكالىق نەمەسە پسيحيكالىق اقىل-ەسى تولىق وقۋشىلارمەن ءبىر پارتادا وتىرادى.
مۇنداي بالالار ءۇشىن كومەك ءارتۇرلى كەلەدى. اتا-انالاردىڭ ءبىرى بىلىكتى مۇعالىمدى تاڭداسا, ەندى ءبىرى قاسىندا جۇرەتىن تاربيەشىسى بولعانىن قالايدى. مۇنىڭ ءبارى ارينە از قارجىنى تالاپ ەتپەيتىنى بەلگىلى. بىراق جەرگىلىكتى بيلىك 21 جاسقا دەيىن ءبارىن جان-جاقتى قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى. وسىعان بايلانىستى اقش-تا «ەرتە قادام» اتتى فەدەرالدى باعدارلاما دا ازىرلەنگەن.
بۇل ەلدە ءبىر بالانىڭ تەراپياسىنا ورتاشا ەسەپپەن الار بولساق 30 مىڭ دوللار جۇمسالادى.
يزرايل. بۇل مەملەكەتتەگى مەكتەپ ورىندارىندا ءاۋتيزمى بار بۇلدىرشىندەرگە ارنايى جاعداي قاراستىرىلعان. ولار ارت-تەراپەۆت, پسيحولوگ ماماندارىمەن ۇنەمى بايلانىستا بولادى. مەكتەپ اكىمشىلىگى «ەرەكشە بالالارعا» جاعداي جاساۋ ءۇشىن ارنايى ۇيىمدارمەن بايلانىس ورناتقان. ايتا كەتەر تاعى ءبىر جايت, ءار توپتا ءۇش-ءتورت بالا بولسا, ەكى پسيحولوگ ولارمەن تۇراقتى جۇمىس ىستەپ وتىرادى. بۇدان بولەك اپتاسىنا ءبىر مارتە جينالىپ, كوڭىل كوتەرەدى. بۇل مەملەكەت تاراپىنان ارنايى ازىرلەنگەن باعدارلاما ارقىلى جۇزەگە اسىپ وتىرادى. مۇنداي جاعداي ءۇشىن اتا-انالارى قارجىلىق تۇرعىدا شىعىندالمايدى.
رەسەي. كورشىلەس ەلدە اۋتيزم سانى جىل ساناپ ارتىپ بارادى. ماسەلەن 2000 جىلى 10 مىڭ ءسابيدىڭ 26-سى «ەرەكشە» بولسا, 2005 جىلى 250-300 بالانىڭ بىرەۋىندە كەزدەسەتىن بولىپتى. 2008 جىلعى دۇنيەجۇزىلىك اۋتيزم ۇيىمىنىڭ مالىمەتى بويىنشا 150 بالانىڭ بىرەۋىنەن انىقتالعان. سوڭعى ون جىلدا بۇل كورسەتكىش ون ەسەگە كوبەيىپتى.
2016 جىلى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ تاراتقان مالىمەتى بويىنشا 18 جاسقا دەيىنگى ءاۋتيزمنىڭ كورسەتكىشى 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي ارتقان. ياعني 2015 جىلى 17,7 مىڭ وقيعا تىركەلسە, 2016 جىلى بۇل ەسەپ 22 مىڭنان اسىپتى.
ستاتيستيكا بويىنشا رەسەيدە «ەرەكشە بالاسى» بار وتباسىلاردىڭ 80 پايىزىنىڭ جاعدايى تومەن. وعان بىردەن ءبىر سەبەپ اتا-انالاردىڭ ءبىرى كوپ جاعدايدا بالاسىنىڭ دەنساۋلىعىنا بايلانىستى جۇمىسىنان شىعۋعا ءماجبۇر بولادى. ال بالانىڭ تۇراقتى ەمى ءۇشىن كەمىندە 30-70 مىڭ رۋبل قاجەت.
اتا-انالاردىڭ كوبى بالاسىنىڭ ءۇي جاعدايىندا ءبىلىم العانىن ءجون كورەدى.
قازاقستان. ەلىمىزدە دە اۋتيزم كورسەتكىشى ارتىپ بارادى. ماسەلەن, ءبىر عانا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا قازىر 123 بالا باقىلاۋدا تۇر. ونىڭ 23-ءى – مەكتەپ جاسىنداعى جاسوسپىرىمدەر بولسا, ال 29-ى – وڭالتۋ ورتالىعىندا. ارنايى بالاباقشاعا باراتىندار دا جوق ەمەس. سونداي-اق قىرىققا جۋىعى ۇيدە ءبىلىم السا, 19-ى ورتا مەكتەپپەن قامتىلعان. ساناۋلى جىلدار بۇرىن عانا ءاربىر 100 مىڭ ءبۇلدىرشىننىڭ بىرىندە كەزىگەتىن دەرت قازىر تىپتەن جيىلەپ بارادى.
جوعارىدا اتالعان ەلدەردىڭ كورسەتكىشىنە قاراپ-اق بۇل دەرت قازاقستاندى عانا ەمەس, بۇكىل الەمدى الاڭداتىپ وتىرعانىن بايقاۋعا بولادى. قۇداي بەتىن ارى قىلسىن, قازىر كەي عالىمدار 2025 جىلعا قاراي ءاربىر ەكىنشى ادام اۋتيزمگە شالدىعۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ دابىل قاعىپ وتىر.
ەلىمىز ەگەمەندىگىن العالى شيرەك عاسىردان ەندى اسىپ بارادى. بىزدەگى جاعداي اقش, يزرايل ەلدەرىمەن يىق تىرەستىرە الاتىنداي دەڭگەيدە بولماسا دا قوعامدا وڭ كوزقاراس بايقالىپ كەلەدى. ەلىمىزدە ء«اۋتيزمدى بىرگە جەڭەمىز» اتتى ارنايى اكتسيا قولعا الىندى. سول سياقتى قازاقستاننىڭ ءتۇرلى قالالارىندا وسىعان ۇقساس شارالار ۇيىمداستىرىلىپ, بۇلدىرشىندەرگە ءتۇرلى كومەك كورسەتىلىپ جاتىر.
وسىدان بىرەر اي بۇرىن, ياعني ءساۋىردىڭ باسىندا استاناداعى «Keruen» ورتالىعىندا اۋتيزم دياگنوزى بار بالالارعا ارنالعان ارنايى ءىس-شارا ءوتتى. جيىن بارىسىندا بۇلدىرشىندەردىڭ, جالپى وسى جاعدايعا تاپ بولعان جەتكىنشەكتەردىڭ قوعامداعى ورنى, ولاردىڭ سەزىمى جايلى اقپارات تاراتىلدى. بۇل شاراعا قاتىسقان اتا-انالاردىڭ ءبىرى جاننا مەرساعاتوۆا ءتۋابىتتى اۋتيزمگە شالدىققان بالاسىنىڭ قازىر 1-سىنىپتا وقىپ جۇرگەنىن ايتتى.
– قازىر «بولاشاق» كورپوراتيۆتىك قورىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ارنايى سومكەلەر دايىنداپ جاتىرمىز. ناقتىراق ايتار بولساق, اتالعان قور ءاۋتيزمى بار سابيلەرگە قولداۋ ءبىلدىرىپ, ولاردىڭ ينكليۋزيۆتى باعدارلاماعا ەنگىزۋگە قاجەت جۇمىستاردى قولعا الدى. ءاربىر بالا مەكتەپتە ءبىلىم الۋعا قۇقىعى بار. سول سياقتى اۋتيزمگە دۋشار بولعان جاندار دا ولاردان كەم ەمەس, – دەپ جاننا مەرساعاتوۆا.
«بولاشاق» كورپوراتيۆتى قورىنىڭ ديرەكتورى دينارا ءشايجۇنىسوۆانىڭ ايتۋىنشا قازىرگى جۇرتتىڭ «ەرەكشە بالالارعا» دەگەن كوزقاراسى باسقا دەڭگەيدە. ول اۋتيزم دياگنوزى بار بالالار وزگەلەرمەن بىردەي ءبىلىم الۋعا قاۋقارلى ەكەنىن ءارى ولارعا تەك قولداۋ كورسەتۋ كەرەكتىگىن ايتتى.
بۇدان بولەك 2 ءساۋىر – الەمدىك «اۋتيزم جايلى اقپارات تاراتۋ كۇنىنە» وراي استانادا بۇلدىرشىندەرگە ارنايى مۋلتفيلم كورسەتىلدى. جوعارىدا ايتىلعانداي ولار قاتتى داۋىسقا اسا سەزىمتال كەلەدى. سوندىقتان ەلوردادا بالالاردىڭ جايلىلىعى ءۇشىن مۋلتفيلم داۋىسى باياۋ شىعارىلىپ, جارىق قوسۋلى تۇردى.
مۇنداي جاندارعا ارى قاراي نە ىستەمەك كەرەك؟ بۇل ءالى كۇنگە دەيىن بەلگىسىز. مامانداردىڭ ايتۋىنشا اتا-انالار بالاسىنىڭ ەمىن توقتاتپاي جالعاستىرا بەرگەنى ءجون. ەگەر قولدانعان ەم-دومى اسەر ەتپەسە جاڭا مۇمكىندىكتەردى پايدالانىپ كورگەنى دۇرىس. بولاشاققا دەگەن الاڭداۋشىلىق قالىپتى جاعداي بولعانمەن اۋرۋعا مويىنسۇنىپ, بەرىلۋ جاقسىلىققا اپارمايدى.
ءسوز سوڭىندا سوڭعى كەزدەرى ينتەرنەتتە تارالىپ كەتكەن مىنا ءبىر وقيعانى تىلگە تيەك ەتۋدى ءجون كوردىك. وقيعانىڭ قانشالىقتى راس ەكەنى انىقتالماعان, الايدا اتا-انالارعا ءۇمىت ۇيالاتىپ, سەنىمىن ارتتىرۋعا كومەكتەسەتىنى انىق.
بۇل ايگىلى ونەرتاپقىش توماس ەديسوننىڭ باسىنان وتكەن دەسەدى. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن شاعىندا توماس اناسىنا مۇعالىمىنىڭ حاتىن جەتكىزەدى. بالاسىنىڭ حاتىن وقىعاننان كەيىن كوزىنەن ءبىر تامشى جاس ىرشىپ كەتەدى. ء«سىزدىڭ بالاڭىز – گەني. بۇل مەكتەپتە ءسىزدىڭ بالاڭىزعا لايىقتى دەڭگەيدە ءبىلىم بەرىپ, بىرنارسەگە ۇيرەتەتىن مۇعالىم جوق. وتىنەمىن, ونى ءوزىڭىز وقىتىڭىز», دەپ داۋىستاپ وقىپ بەرەدى.
ارادا جىلدار وتەدى. اناسى قارتايىپ, قايتىس بولادى. بۇل ۋاقىتتا توماس ەديسون ءوز ۋاقىتىنداعى تانىمال ونەرتاپقىشتاردىڭ بىرىنە اينالادى. بىردە ول بالا كۇنىندە اكەپ بەرگەن قاعازدى تاۋىپ الىپ وقىپ شىعادى دا اناسى سەكىلدى كوز جاسىنا ەرىك بەرەدى. شىن مانىندە ول حاتتا بىلاي دەپ جازىلعان ەكەن: «بالاڭىزدىڭ اقىل-ەسى كەم. ەندى ونىڭ مەكتەبىمىزدە ءبىلىم الۋىنا جول بەرمەيمىز».
وسىدان كەيىن ول ءوزىنىڭ كۇندەلىگىنە: «توماس الۆا ەدينسون اقىل-ەسى كەم ادام بولعان. بىراق اناسىنىڭ ەرلىگىنىڭ ارقاسىندا ۇلى دانىشپانداردىڭ بىرىنە اينالدى», دەپ جازادى.
ايان ءابدۋالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
