قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي تسزينپينمەن كەزدەسۋىندە قول قويىلعان توعىز قۇجاتتىڭ قاي-قايسىسى دا ەل ەكونوميكاسىن ىلگەرى جىلجىتۋعا سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز. بۇل مامىلەلەر تىزىمىنە كوز جۇگىرتىپ قارار بولساق, ۇكىمەتتەر, مينيسترلىكتەر دەڭگەيىندەگى كەلىسىمدەردىڭ ءاربىرى سول سالانى ورگە سۇيرەيتىن لوكوموتيۆ ورنىنا سۇرانىپ تۇر.
قىتاي – الەمدەگى ەكىنشى ەكونوميكا. وسىعان قاراماستان, بۇل الىپ ەل ءوزىنىڭ ىشكى نارىعىنىڭ سۇرانىستارىن تولىق قامتاماسىز ەتۋگە قاۋقارلى ەمەس. اسىرەسە ساپالى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنە زارۋلىك جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى.
ال مەملەكەت باسشىسىنىڭ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا جاساعان ساپارى اياسىندا بەيجىڭ قالاسىندا قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن قحر باس كەدەن باسقارماسى اراسىندا قازاقستاننان قىتايعا ەكسپورتتالاتىن سيىر ەتىنە ارنالعان ينسپەكتسيا, كارانتيندىك جانە ۆەتەرينارلىق-سانيتارلىق تالاپتار تۋرالى حاتتاماعا قول قويىلعان ەدى.
بۇل قۇجات مۇزداتىلعان سۇيەكسىز سيىر ەتىن قىتايعا ەكسپورتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەندىگى مىندەت – ىشكى نارىعىمىزدى سيىر جانە قوي ەتىمەن تولىق قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, مالدىڭ سانىن كوبەيتۋ ارقىلى ەت تۇرلەرىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ.
ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ جاڭا باعدارلاماسىندا تۇجىرىمدالعان باسىمدىقتار مەن تەتىكتەر مەملەكەت باسشىسىنىڭ وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ, ءبىرىنشى كەزەكتە اگروونەركاسىپتىك كەشەندەگى ەڭبەك ونىمدىلىگىن جانە ەكسپورتتىق وڭدەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن كەمىندە 2,5 ەسە ارتتىرۋ جونىندەگى مىندەتتەرىن تىكەلەي جۇزەگە اسىرۋدى كوزدەيدى.
بۇل ءوز كەزەگىندە الداعى ۋاقىتتا قىتايلىق تاراپپەن وسى ەل نارىعىنا مۇزداتىلعان سيىر ەتى مەن ءتىرى مالدى ەكسپورتتاۋعا بايلانىستى كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ مىندەتىن جۇكتەيدى.
قارجى مينيسترلىگى مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا 2017 جىلعى قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ تاۋار اينالىمى 345 ملن اقش دوللارىن قۇراپ, 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا 32 پايىزعا ارتقان.
بۇگىندە جەرى قۇنارلى, سۋى مول رەسەيدىڭ ەگىنى دە بىتىك شىعىپ, وتاندىق ديقانداردىڭ باسەكەلەستەرى كۇشەيدى. استىقتىڭ الەمدىك باعاسى دا تومەندەگەنى بەلگىلى. وسىنداي جاعدايدا قىتاي نارىعىنىڭ اشىلا ءتۇسۋى ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ, وندىرىلگەن ءونىمنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەك.
سونداي-اق بيداي, مۇزداتىلعان بالىق, كۇنباعىس تۇقىمدارى جانە باسقا دا ونىمدەردىڭ ەكسپورتى ۇلعايعان. بۇل ءوسىم قىتايلىق تاراپتىڭ سۇرانىسىنىڭ دا كۇن ساناپ ارتىپ كەلە جاتقاندىعىنىڭ كورىنىسى ىسپەتتەس. دەمەك تەمىردى دە قىزعان كەزىندە «سوعا بىلگەن» ابزال. ەلباسى مىنە, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە جانە باسقا دا مەملەكەتتىك جانە كوممەرتسيالىق قۇرىلىمدارعا بالعانى دا, ءتوستى دە ۇستاتتى.
قازاقستان – بەيجىڭ ىسكەرلىك كەڭەسىندە «Kazakh Invest» كومپانياسىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن «كازازوت» اق, «Cathay Industrial Biotech, Ltd.» جانە «CITIC Construction Co., Ltd.» كومپانيالارى اراسىندا بىرەگەي كلاستەرلىك جوبا بويىنشا كەلىسىمگە قول قويىلدى. اتالعان جوبا استىقتى تەرەڭ وڭدەپ, پولياميد ماتەريالدارىن الۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. ال بۇل ماتەريالدان جاساندى ماتا, پلاستيك جانە پوليمەر جابىندىلارىن الۋعا بولادى. الەمدە مۇنداي تەحنولوگياعا تەك قىتايلىق «Cathay Industrial Biotech, Ltd.» كومپانياسى عانا يەلىك ەتىپ كەلسە, ەندى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە ءدال وسىنداي زاۋىت سالىنباق.
جوباعا شامامەن 2,5 ملرد اقش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسيا قۇيىلماق. ەكسپورتقا بەيىمدەلگەن ءونىم ءوندىرۋ – ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامالارىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى. ارينە, جاڭا زاۋىت جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىن, قوسىمشا سالىق ءتۇسىمىن قامتاماسىز ەتىپ, ەل بيۋدجەتىن تولىقتىرا تۇسەدى.
قازاقستان-قىتاي قارىم-قاتىناستارىنىڭ الداعى جوسپارلارى ناقتىلانعان كەلىسىمدە ساۋدانى جانداندىرۋ, ساۋدا اينالىمى قۇرىلىمىن ءارتاراپتاندىرۋ, شەكارالىق وتكىزۋ بەكەتتەرىن سالۋ, اقپارات الماسۋ, قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا ىقپالداسا ارەكەت ەتۋ, حالىقارالىق ساۋدادا ء«بىر تەرەزە» قاعيداسىن ۇستانۋ جانە باسقا سالالاردا دا ۇيىمداستىرۋ سياقتى ماڭىزدى ماسەلەلەر قامتىلعان.
مەملەكەت باسشىسى مەملەكەتتىك ساپارى اياسىنداعى جانە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ سامميتىندەگى كەلىسسوزدەرى بارىسىندا استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنا ينۆەستورلاردى شاقىرىپ, ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى بىرەگەي قارجى ينستيتۋتىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋدى ۇسىندى. قارجى ورتالىعىنىڭ اعىلشىندىق ءتارتىبى جانە اعىلشىندىق قۇقىق پەن تاۋەلسىز سوت جۇيەسى كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاپ, كاسىپتەرىن دوڭگەلەتۋگە بەرىلگەن زور مۇمكىندىك ەكەندىگى ايتىلدى. ەلباسىنىڭ بۇل ۇسىنىسىنىڭ نەگىزىندە استانا حقو مەن قىتايدىڭ جىبەك جولى قورى جانە قىتاي-ەۋرازيا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق قورى ءوزارا ءتيىمدى بايلانىستار جاساۋعا ۋاعدالاستى.
ەلباسى, سونىمەن قاتار كورشىلەردىڭ قارجىلىق ەسەپ ايىرىسۋلارىن ۇلتتىق ۆاليۋتالارعا كوشىرۋ تۋرالى دا ۇسىنىس بەردى. ماسەلەن, قازاقستان – رەسەي – تەڭگە مەن رۋبل, قازاقستان – قىتاي – تەڭگە مەن يۋان ارقىلى ەسەپ ايىرىسۋعا كوشسە, دوللاردىڭ ىقپالى ازايىپ, قىزمەت پەن تاۋار باعاسىنىڭ قاۋىپسىزدىك دەڭگەيى ارتا تۇسپەي مە؟ مەملەكەت باسشىسى وسى تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋدىڭ وڭتايلى جولىن ۇسىندى, ال بۇعان دەيىنگى ۋاقىت دالەلدەگەن تاجىريبەلەر كورسەتكەندەي, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇسىنىستارى قاشان دا بولاشاقتىڭ سۇرانىسىنا نەگىزدەلگەندىكتەن, كۇن وتكەن سايىن وزەكتىلىگىن ارتتىرا تۇسەدى. بۇل ۇسىنىستى دا جۇزەگە اسىرۋ مىندەتى جانە مەرزىمى ەندى قارجىگەرلەردىڭ باتىل شەشىمدەرى مەن بولجامدارىنا بايلانىستى بولماق.
قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى جۋىردا وتكەن كپك سەزىنەن كەيىن قايتا تۇلەپ 2049 جىلعا دەيىنگى ەكونوميكالىق باعدارىن ايقىنداپ الدى. ناقتىراق ايتقاندا, الداعى شيرەك عاسىردا قحر الەمدىك ەكونوميكادا ۇستەمدىك ەتۋ ويىن اشىق ايتىپ, بەلسەندى ارەكەتتەرگە كوشتى.
ال ءوزارا دوستىق پەن سەنىمگە, تاتۋ كورشىلىككە نەگىزدەلگەن قارىم-قاتىناستار ءبىزدىڭ ەلىمىزدى ايماقتاعى باسەكەلەرگە توتەپ بەرىپ, ەكونوميكاداعى ەنشىمىزدى ۋىسىمىزدان شىعارىپ الماۋدى تالاپ ەتەدى. وسى رەتتە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ «سەنىم بولعان كەزدە بارلىق ماسەلە شەشىلەدى. كەز كەلگەن جاعدايدا ءوز ەلىڭنىڭ مۇددەسىن ەسكەرۋ كەرەك. كەلىسسوز جۇرگىزۋ قاشان دا قيىن, سول سەبەپتى بۇعان مۇقيات دايىندالامىن. بۇل – حالقىمنىڭ ماعان جۇكتەگەن جاۋاپكەرشىلىگى», دەگەن سەنىمدى پىكىرى ساياساتتا دا سەلسوقتىققا جول جوق ەكەندىگىن كورسەتەدى.
كەيبىر حالىقتاردا ماعىناسى «كورشىنى تاڭدامايدى» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەتىن ناقىلدار بار, دەمەك ەكى الىپ يمپەريانىڭ ورتاسىندا وتىرىپ ەلدىڭ مۇددەسىن قورعاۋ, شەكاراعا قولسۇعىلماۋشىلىق, تاۋەلسىزدىككە قيانات جاساماۋ شارتتارى تۋرالى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزۋ جانە ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ – ساياسي كورەگەندىلىكتى دە تالاپ ەتەدى. ال قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا مەملەكەتتىك ساپارى اياسىنداعى قول جەتكىزىلگەن كەلىسسوزدەر بۇل ۇستانىمنىڭ قاتاڭ ساقتالىپ وتىرعاندىعىن كورسەتتى. قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مۇددەسى مەن مەملەكەتتىك مۇددەسىنىڭ لەبى اسپاناستى ەلىندە قول قويىلعان ءاربىر قۇجاتتان سەزىلىپ تۇردى.
سەرىك ابدىبەك,
«ەگەمەن قازاقستان»
