«ايتپاسا, ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى», جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسى بويىنشا قازاق مەكتەپتەرىندەگى «قازاق ءتىلى» ءپانى شىنىندا دا ءتىلدىڭ زاتىن الماي, اتىن عانا الىپ, قۇر ءسوز تۇرىندە وقىتا باستادى. ويتكەنى بۇل باعدارلامادا انا ءتىلىن وقىتۋدىڭ الەمدىك تاجىريبەدە قالىپتاسقان ءداستۇرى نازارعا الىنباعان.
بىرىنشىدەن, «وقۋ باعدارلاماسى» دەگەن اتپەن ۇسىنىلىپ وتىرعان قۇجاتتىڭ تۇعىرنامالىق نەگىزى جوق. ءپاندى وقىتۋدىڭ كونتسەپتۋالدىق باعىتتارىن ايقىندايتىن تۇجىرىمداماسى, جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم ستاندارتى جاسالماعان.
ايتا كەتەيىك, كوپ جىلدار ۇستەمدىك قۇرعان كەڭەستىك ساياسات زامانىندا دا قازاق ءتىلى ساباقتارىندا جالاڭ گرامماتيكانى وقىتۋعا باسىمدىلىق بەرىلىپ كەلدى. ال ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى جىلداردا «قازاق ءتىلى» ءپانىن وقىتۋدىڭ تۇجىرىمداماسى (1995 جىلى), جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم ستاندارتى (1998 جىلى), وقۋ باعدارلامالارى ءتۇزىلدى. ءبىلىم مازمۇنىنىڭ ماكرومودەلى رەتىندە «تاريح – ءبىلىم – مادەنيەت» ۇشتاعانى الىنىپ, تىلدىك تاقىرىپتار جاڭاشا جۇيەلەندى. جالپى ءبىلىم بەرەتىن ورتا مەكتەپتەگى قازاق ءتىلىنىڭ ءبىلىم مازمۇنى تىلدىك ساۋاتتىلىق – ءسوز دۇرىستىعى – ءسوز شەبەرلىگى ساباقتاستىعىنا نەگىزدەلىپ, جەتىلدىرىلدى. العاش رەت 10-11-سىنىپتاردا ءسوز مادەنيەتىن, شەشەندىك ونەرگە ۇيرەنۋ جولدارىن, پىكىرتالاس مادەنيەتىن وقىتۋ قولعا الىندى. وكىنىشكە قاراي, مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ ءبىلىمىن باعالاۋعا ۇبت جۇيەسىنىڭ ەنگىزىلۋى وقۋشىنى قۇرىلىمدىق گرامماتيكانى ءۇستىرت جاتتاپ الۋعا قايتا ماجبۇرلەدى. ال ەندى مينيسترلىك قازىر قولعا الىپ وتىرعان جاڭارتىلعان باعدارلامانىڭ تۇعىرنامالىق نەگىزى جاسالماعاندىقتان, ءبىر اۋىز سىن ايتىلسا بولدى, اي سايىن, اپتا سايىن وزگەرىسكە تۇسە سالۋعا «بەيىمدەلگىشتىك» تانىتۋدا. قازاق ءتىلىن وقىتۋدا تۇعىرى جوق مۇنداي باعدارلامامەن قايدا ۇزاپ بارماقپىز؟!
ەكىنشىدەن, «قازاق ءتىلى» ءپانىنىڭ جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسىندا الەمدىك ادىستەمە عىلىمىندا بەرىك ورنىققان ءپاندى وقىتۋ كانوندارى (وقىتۋ ماقساتى /نە ءۇشىن وقىتۋ؟/, ءبىلىم مازمۇنى /نەنى وقىتۋ؟/, وقىتۋ فورمالارى مەن وقىتۋ ءادىس-تاسىلدەرى /قالاي وقىتۋ؟/, وقىتۋ ناتيجەلەرى /نەگە قول جەتكىزۋ؟/) شاتاستىرىلعان. ونىڭ ىشكى جۇيەسى بۇزىلىپ, ءوزارا بايلانىستارى سەتىنەگەن. ادىستەمەلىك كانوندار جۇيەسىندەگى زامان قالاي وزگەرسە دە وزگەرمەيتىن, قوعام قالاي دامىسا دا تۇراقتىلىعىن جوعالتپايتىن بىردەن-ءبىر تىرەك, نەگىزگى ۇيىتقى – ءبىلىم مازمۇنى. قالعاندارى ۋاقىت تالابىنا ساي ۇنەمى دامىپ, جەتىلىپ, وزگەرىپ وتىرادى دا, ءبىلىم مازمۇنىن قوعامدىق-الەۋمەتتىك سۇرانىمعا ساي يگەرتۋگە قىزمەت ەتۋى ءتيىس. ەگەر جىلدار بويى قالىپتاسقان سول مازمۇن ورنىققان داستۇرىنەن جاڭىلسا نەمەسە فورما قۋالاۋشىلىقتىڭ ىعىندا كەتسە, وندا قالعان بولىكتەردى تۇرلەندىرۋدەن وڭ ناتيجە كۇتۋ – اۋا قارماعان ارەكەتپەن تەڭ! ويتكەنى مازمۇن جوق جەردە ءبىلىم دە, بىلىك تە جوق!
مىسالى, قوسۋ, الۋ, كوبەيتۋ, ءبولۋ سەكىلدى ءتورت امالدان باستاپ, ەسەپتەۋدىڭ زاڭدىلىقتارىن وقىتپايتىن ءپان ماتەماتيكا ءپانى دەپ اتالا ما؟ ەگەر ءپان وسىمدىكتەر الەمىن وقىتپايتىن بولسا, ونى بيولوگيا دەپ اتاۋ قانشالىقتى ويعا سىيىمدى؟ جان-جانۋارلار تۋرالى ايتىلمايتىن ءپان زوولوگيا ءپانى بولا ما؟ سول سياقتى ءتىلدىڭ جۇيەسىن, سويلەۋدىڭ امال-تاسىلدەرىن وقىتپاسا, ونى ءتىل ساباعى دەپ قالاي اتاۋعا بولادى؟
ۇشىنشىدەن, جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسىنداعى ەڭ باستى قاتەلىك تە, اۋىتقۋشىلىق تا وقىتۋدىڭ ادىستەمەلىك جۇيەسىندەگى ءبىلىم مازمۇنىنىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن دۇرىس تۇسىنبەۋدەن تۋىنداپ وتىر. باعدارلامادا ء«بىلىم مازمۇنى» دەپ وقۋشىنىڭ تىڭدالىم, ايتىلىم, وقىلىم, جازىلىم ارەكەتتەرىنە قويىلاتىن تالاپتار بەرىلگەن. ولار مازمۇندى قۇرامايدى, وقۋشىنىڭ ءپاندى وقۋ ارقىلى يگەرەتىن وقۋ ناتيجەلەرى بولىپ سانالادى. وسىنىڭ ءوزى دە بۇل باعدارلامانىڭ «توڭكەرىلىپ جاسالعانىنا» ايعاق بولادى. سونىمەن قوسا, ونى تۇزگەن اۆتورلاردىڭ (دۇرىسى: اعىلشىن تىلىنەن اۋدارعانداردىڭ) كاسىبي-ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتى مەن بىلىگىن دە كورسەتەتىنى ءسوزسىز.
تورتىنشىدەن, جاڭارتىلعان باعدارلامادا ءبىلىم بەرۋدىڭ جۇيەلىلىك, عىلىميلىق, بىرىزدىلىك, ساتىلاي وقىتۋ ۇستانىمدارى ەسكەرىلمەگەن. جالپى, ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتىڭ ءاربىر ساتىسىندا قازاق ءتىلى ءپانىن وقىتۋدىڭ جىلدار بويى قالىپتاسقان ءداستۇرى مەن جۇيەسى مانسۇقتالعان. ماسەلەن, انا ءتىلى رەتىندە وقىتىلاتىن «قازاق ءتىلى» ءپانىنىڭ باستاۋىش مەكتەپتەگى ماقساتى «سويلەۋ ارەكەتىنىڭ تۇرلەرىن: تىڭدالىم, ايتىلىم, وقىلىم, جازىلىمدى دامىتۋ ارقىلى ءتىل تۋرالى باستاپقى ءبىلىمدى مەڭگەرتۋ جانە ونى تىلدىك نورمالاردى ساقتاي وتىرىپ, وقۋ ارەكەتى مەن كۇندەلىكتى ومىردە قولدانۋ» دەپ كورسەتىلگەن. وكىنىشكە قاراي, نەگىزگى جانە بەيىندىك ساتىلارداعى ءتىلدى وقىتۋ كەزىندە دە وسى ماقسات پەن مىندەت ەشبىر وزگەرىسسىز سول قالپى قايتالانادى. مۇنىمەن وقۋشى قالاي دامىماق؟!
عىلىم – ادامزات بالاسىنىڭ عاسىرلار بويى قوراشاعان دۇنيە, رۋحاني الەم تۋرالى جيناقتالعان پايىم-پاراساتىنىڭ, اقىل-ويىنىڭ جەمىسى, ينتەللەكتۋالدىق قورى, دۇنيەنى تانۋدىڭ كىلتى. ال ءبىلىم – سول قوردى بولاشاق ۇرپاقتىڭ جاسى مەن تانىمىنا ساي ەتىپ بەرۋدىڭ وزەگى, ونىڭ كىسىلىك قاسيەتتەرىن قالىپتاستىرۋعا, تۇلعالىق قابىلەتتەرىن جەتىلدىرۋگە ارنايى باعىتتالعان نەگىزگى قاينار كوزى. سوندىقتان دا بولاشاعىن ويلاعان وركەنيەتتى جۇرتتاردىڭ بارلىعى دا بالاسىن جەردەن تاياق جەيتىن جاستان اسقان كەزىنەن باستاپ بىلىمگە باۋليدى, دۇنيەنىڭ سىرىن تانۋعا ساتىلاپ ۇيرەتەدى. ءاربىر ساتىدا بەرىلەتىن ءبىلىم وقۋشىنىڭ كەلەسى ساتىداعى ءبىلىمدى مەڭگەرۋىنە العىشارت جاسايتىنداي, سونى قامتاماسىز ەتەتىندەي بولىپ قۇرىلىمدانۋى ءتيىس. سول ساتىلى تانىم جۇيەسى, ەڭ اۋەلى, باستاۋىش ءبىلىم, سودان سوڭ نەگىزگى ساتى, سوڭىندا بەيىندىك وقىتۋ كەزەڭى دەپ اتالادى. انا ءتىلىن وقىتۋ جۇيەسى بويىنشا باستاۋىش ساتىدا بالا ءارىپ تانىپ, ساۋاتىن اشادى, وقي بىلۋگە, جازا بىلۋگە, تىڭداي بىلۋگە, ءوز ويىن دۇرىس جەتكىزە بىلۋگە ۇيرەنەدى. سول داعدىلاردى مەڭگەرۋ ارقىلى بالا كەلەسى ساتىدا, ياعني مەكتەپتىڭ نەگىزگى ساتىسىندا بەرىلەتىن عىلىمي ءبىلىمدى قابىلداۋعا دايىن بولادى. مەكتەپتىڭ نەگىزگى ساتىسىنداعى (5-9-سىنىپتاردا) باستى ماقسات: بەلگىلى ءبىر عىلىم نەگىزدەرىنە سۇيەنىپ, ءجاسوسپىرىمدى ءتىلدىڭ جۇيەسى ارقىلى اسا ماڭىزدى رۋحاني قۇندىلىقتىڭ – انا ءتىلىنىڭ ماڭىزىن تۇيسىنۋگە, ەرەكشەلىگىن تانۋعا, ءسوز ارقىلى ويدى جەتكىزۋدىڭ سىرى مەن قىرىن زەردەلەۋگە ۇيرەتۋ. سوندىقتان بۇل ساتىداعى وقۋ پاندەرى بەلگىلى ءبىر عىلىم سالاسىنىڭ زاڭدىلىقتارىنا سۇيەنگەن, بالانىڭ قابىلداۋىنا, ورەسى مەن تانىمىنا لايىقتالىپ جۇيەلەنگەن عىلىمي بىلىمگە نەگىزدەلەدى. ال باعدارلى ساتىدا وقۋشىنىڭ ءسوز مادەنيەتى مەن پىكىرتالاس مادەنيەتىن يگەرۋىنە مۇمكىندىك بەرىلەدى. «قازاق ءتىلى» ءپانىنىڭ جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسىندا وسى ساتىلى-ساباقتاستىق جۇيە جوق. ماسەلەن, ورفوگرافياعا قاتىستى تاقىرىپ 5-سىنىپتا دا, 10-سىنىپتا دا بار. نە وقۋ ماقساتىندا, نە تىلدىك باعداردا ولاردىڭ ارا-جىگى انىق كورسەتىلمەگەن.
بەسىنشىدەن, جاڭا باعدارلامادا انا ءتىلىنىڭ مازمۇنى لەكسيكالىق تاقىرىپتار بەرىلگەن دە, تەوريالىق ماتەريالدار سول تاقىرىپتارعا جاپسىرما رەتىندە «تىلدىك باعدار» دەگەن بولىكتە عانا, ونىڭ وزىندە دە شاشىراي بەرىلگەن. مىسالى, «قازاق ءتىلى» ءپانىنىڭ باعدارلاماسىندا «قيال الەمى», ء«سان مەن تالعام», «اسپان دەنەلەرى», «كولىك تۇرلەرى» دەگەن سياقتى لەكسيكالىق تاقىرىپتار بەرىلگەن دە, تەوريالىق ماتەريالدار سول تاقىرىپتارعا جاپسىرما رەتىندە «تىلدىك باعدار» دەگەن بولىكتە عانا ۇسىنىلعان. ناقتى وقىتۋ نىسانى بولماعاندىقتان, ءتىل ءپانىنىڭ وزىندىك تابيعاتى ب ۇلىڭعىر, كومەسكى تارتقان. ەگەر «قازاق ءتىلى» وقۋلىقتارىنىڭ سىرتقى مۇقاباسىن الىپ تاستاپ, ونىڭ تەك مازمۇنىن عانا كورسەڭىز, ونىڭ قاي ءپاننىڭ وقۋلىعى ەكەنىن اجىراتا الماسىڭىز انىق. سەبەبى باستاۋىن حح عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىنەن الاتىن, نەگىزىن ا.بايتۇرسىن ۇلى قالاعان تىلدىك جۇيە جوق. ءپاننىڭ جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسى ەكىنشى (شەتەل) ءتىلدى ۇيرەتۋدىڭ زاڭىمەن تۇزىلگەن. وعان قازاق مەكتەبىنە ارنالعان «قازاق ءتىلى» مەن وقۋ ورىس تىلىندە جۇرەتىن مەكتەپتەرگە ارنالعان «قازاق ءتىلى» وقۋ باعدارلامالارىنداعى ءپاننىڭ وقۋ ماقساتى مەن مىندەتتەرىنىڭ بىردەي, اينا-قاتەسىز قايتالانۋى, ەكى پاندە دە بىردەي لەكسيكالىق تاقىرىپتاردىڭ ۇسىنىلۋى, وقۋ ناتيجەلەرىنىڭ تىڭدالىم, وقىلىم, جازىلىم, ايتىلىم تۇرلەرى بويىنشا ءتۇزىلۋى بۇلتارتپاس دالەل بولادى.
جاڭا باعدارلامانى تۇزۋشىلەر ءتىلدى لەكسيكالىق تاقىرىپتار ارقىلى وقىتۋ بالالاردى سويلەۋگە ۇيرەتۋدىڭ اسا ءتيىمدى جولى دەپ تۇسىنەدى ەكەن. شىن مانىندە, بالانى سويلەۋگە ۇيرەتۋ, الدىمەن, ونى ويلاۋعا ۇيرەتۋدەن باستالادى. الەمنىڭ وركەنيەتتى ەلدەرىنىڭ ەشبىرىندە انا ءتىلى بۇلاي وقىتىلمايدى. انا ءتىلى پانىندە بالا ءوزىنىڭ تۋعان ءتىلىنىڭ زاڭدىلىقتارى, ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى ءبىلىم الادى. سول ارقىلى ءتىل تۋرالى دۇنيەتانىمى قالىپتاسادى, تۋعان تىلىنە وزىندىك كوزقاراسى, سەنىمى, سۇيىسپەنشىلىگى ويانادى. ءتىلىن سۇيە وتىرىپ, سول تىلدە سويلەۋدىڭ مارتەبە ەكەنىن سەزىنەدى, ءتىل الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى ارتادى. وسى جاۋاپكەرشىلىك ونىڭ دۇرىس, شەبەر سويلەۋگە دەگەن موتيۆاتسياسىن تۋعىزادى, قىزىعۋشىلىعىن جوعارىلاتادى. ءتىل زاڭدىلىقتارى بالانىڭ لوگيكالىق ويلاۋىن, تانىم-تۇسىنىگىن عانا ەمەس, ولاردىڭ دۇرىس سويلەۋ امالدارىن سانالى مەڭگەرۋىنە قىزمەت ەتەدى. ەملە ەرەجەسىنە ءمان بەرىلمەسە, بالا ساۋاتتى جازۋعا قالاي ۇيرەنەدى؟! دۇرىس سويلەۋ دەگەن ايتەۋىر توقتاۋسىز, باردى-جوقتى تەرىپ سويلەۋ ەمەس قوي. اۋىزشا جانە جازباشا ءتىلدىڭ ءوز ەرەكشەلىكتەرى بار. سويلەۋ ءتىلىنىڭ تالاپتارى مەن نورمالارى بار. سولاردى جۇيەلى تۇردە ۇيرەتۋدىڭ ورنىنا بالانىڭ جاسى مەن تانىمىنا ساي كەلمەيتىن, جۇيەسىز قۇرىلعان لەكسيكالىق تاقىرىپتاردان تۇراتىن ءپان قانداي مۇراتقا جەتكىزبەك؟ ونىڭ تۇپكى ناتيجەسى نە بولماق؟
قورىتا ايتقاندا, ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا ايتىلعان «جاڭعىرۋ اتاۋلى بۇرىنعىداي تاريحي تاجىريبە مەن ۇلتتىق داستۇرلەرگە شەكەدەن قاراماۋعا ءتيىس. كەرىسىنشە, زامانا سىنىنان سۇرىنبەي وتكەن وزىق داستۇرلەردى تابىستى جاڭعىرۋدىڭ ماڭىزدى العىشارتتارىنا اينالدىرا ءبىلۋ قاجەت. ەگەر جاڭعىرۋ ەلدىڭ ۇلتتىق-رۋحاني تامىرىنان ءنار الا الماسا, ول اداسۋعا باستايدى» دەگەن ءتۇيىندى پىكىرىنىڭ ءدال قازىرگى جاعدايدا ءمانى زور. سوندىقتان «نە بولسا دا, بۇل ءىس باستالىپ كەتتى» دەپ قول قۋسىرىپ وتىرماي, جىبەرىلگەن ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋدىڭ قامىن ويلاستىرۋ قاجەت. «اداسقاننىڭ الدى – ءجون, ارتى – سوقپاق» دەيدى حالىق دانالىعى. ەگەر اداسقان جۇيەنى ورنىنا كەلتىرۋگە اسىقپاساق, بولاشاق الدىندا كىنامىز عانا ەمەس, كۇنامىز دە ەسەلەنە بەرەدى. ول ءۇشىن انا ءتىلى رەتىندە وقىتىلاتىن «قازاق ءتىلى» ءپانىنىڭ وقۋ باعدارلاماسىن جەدەل قايتا ءتۇزىپ, ەندىگى جازىلاتىن وقۋلىقتاردى سوعان سايكەستەندىرۋ ماسەلەلەرىن وڭتايلى شەشۋدىڭ جولدارىن مامانداردىڭ قاتىسۋىمەن ويلاستىرۋ كەرەك.
جانات داۋلەتبەكوۆا,
اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى قازاق ءتىلى تەورياسى جانە ادىستەمەسى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
