جاڭا عيماراتتىڭ اشىلۋىن قازاقستاندىقتار قۋانا قابىلداپ, ۇلى دالانىڭ ماڭگىلىك مادەنيەتىنىڭ دامىپ-وركەندەۋىنە, استانا ءيميدجىنىڭ وڭىنان قالىپتاسۋىنا, ادامزات بالاسىنا ورتاق جاھاندىق وزىق ۇلگىلەردىڭ ناسيحاتتالۋىنا, وتاندىق ونەر تۋىندىلارى مەن جەرگىلىكتى جۇلدىزداردىڭ الەمگە تانىلۋىنا اشىلعان زور مۇمكىندىك رەتىندە باعالادى.
مۇنى كەلەشەكتە ورتالىق ازيا جانە ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى حورەوگرافيالىق ونەردىڭ دامۋىنا بارىنشا سەرپىن بەرەتىن, حورەوگرافيا اكادەمياسىنىڭ وركەندەۋىنە, سونداي-اق شىعارماشىلىق كادرلاردى دايارلاۋ ىسىنە جول اشاتىن مادەني قۇبىلىس دەپ ءۇمىت ارتىلدى. تەاترعا بەلگىلى تۇلعالار تارتىلىپ, بۇگىندە الەمدىك دەڭگەيدەگى حورەوگرافتار ات باسىن تىرەيتىن, مامانداردىڭ شەبەرلىك سىنىپتارى وتكىزىلەتىن ءىرى مادەنيەت الاڭىنا اينالىپ وتىر. جاڭا تەاتر عيماراتى قازاقستانداعى مادەنيەت نىساندارىنىڭ اراسىندا تەحنيكالىق تۇرعىدان جوعارى ساپالى جابدىقتالعان ءارى الەمدىك تالاپتاردىڭ ستاندارتىنا ساي كەلەدى. مۇندا سان ءتۇرلى مادەني شارالاردى, اتاپ ايتار بولساق, كلاسسيكالىق جانە ەسترادالىق شىعارمالاردىڭ بارلىق ءتۇرى ورىندالاتىن كەشتەردى, زاماناۋي سيپاتتاعى شوۋ مەن ميۋزيكل ستيلىندەگى تۋىندىلاردى ورىنداۋعا جان-جاقتى قولايلى جاعدايلار قاراستىرىلعان.
جاڭا عيمارات قاي جاعىنان دا زاماناۋي ستاندارتقا سايكەس كەلەدى. كورەرمەن زالى كەڭ دە جارىق, ونىڭ ىشىندە پارتەر – 609 ورىندىق, بالكوننىڭ 2-ءشى قاباتى – 104 ورىندىق بولسا, 3-ءشى قاباتىندا 70 ورىن بار. ديزاينەرلەردىڭ ۇسىنعان جوباسى بويىنشا, التىن-قوڭىر ءتۇستى شىمىلدىق ءىلىنىپ, ورىندىقتار جاۋقازىن تۇستەس ماتەريالمەن قاپتالعان, ال ەدەنى قوڭىر ءتۇستى. ساحنانىڭ اۋماعى 536 م² قۇرايدى. تەاتر جالپى 15 مىڭ 467 شارشى مەتردى قامتيدى. مىسالى, «استانا وپەرا» مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ۇلكەن زالى 1250 ورىندىق بولسا, «استانا بالەتكە» 800-گە تاياۋ كورەرمەن سىيادى. ساحنا ءتورت كوتەرىپ-ءتۇسىرۋ پلانشەتى مەن ءتورت ارتىستىك كوتەرگىشپەن جابدىقتالعان. وركەسترلىك ورىن 50-60 مۋزىكانتقا ارنالعان. جارىق بەرۋ كەشەنىندە سوڭعى يننوۆاتسيالىق مۇمكىندىكتەر قولدانىلىپ, 800-گە جۋىق جابدىق ورناتىلعان.
تەاتردىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, زالى, ساحناسى, ينتەرەرى زاماناۋي ستيلدە. رەجيسسەرلەر مەن ستسەنوگرافتار يدەيالارىن مۇلتىكسىز جۇزەگە اسىرۋعا, كۇردەلى سپەكتاكلدەر قويۋعا بارىنشا قولايلى ەتىپ ويلاستىرىلعان. كورەرمەندەردىڭ ۋاقىتىن ءتيىمدى وتكىزىپ, تىنىعۋلارى ءۇشىن كەڭ فويە مەن ەكى بۋفەت قاتار قىزمەت كورسەتەدى.
جاڭا ساحنانىڭ تۇساۋكەسەرىندە «استانا بالەت» تەاترىنىڭ حورەوگرافيالىق ۇجىمى جۇرتشىلىققا بەلگىلى حورەوگراف ريكاردو امارانتەنىڭ «بيگە دەگەن ماحاببات» جانە «Diversity» بالەتىنىڭ پرەمەرالىق كورسەتىلىمىن ۇسىنعان بولاتىن.
بۇگىندە تەاتردىڭ رەپەرتۋارىندا كلاسسيكا, مودەرن, نەوكلاسسيكا, «con-temporary» ستيلىندە ساحنالانعان ءبىرتالاي بالەت, كونتسەرتتىك باعدارلاما بار. «استانا بالەت» تەاترىنىڭ رەپەرتۋارىن كەڭەيتىپ, قازاق حالقىنىڭ ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇر جانە حالىقتىق سيپاتتاعى بيلەرىن جاڭاشا لەپپەن بايىتۋدا قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي ءبيشىسى شارا جيەنقۇلوۆانىڭ شاكىرتتەرى – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرلەرى اليلا الىشەۆا مەن ايگۇل ءتاتيدىڭ سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى ولشەۋسىز. شىعارماشىلىق قور كلاسسيكالىق تۋىندىلارعا وتە باي. مۇندا, سونىمەن قاتار گ.كوۆتۋن, ا.اسىلمۇراتوۆا, ر.امارانتە, ي.چجان, ن.دميتريەۆسكي, ن.ماركەلوۆ, ا.نۇرماحامات ۇلى, ا.چەتين, يۋ.فەدوروۆ, ك.مۋمينوۆ, پ. گ.ەمەرسون, ا.داماسك سىندى حورەوگرافتاردىڭ بىرەگەي تۋىندىلارى قايتالانباس رۋحتا ورىندالادى. ساحنادا شەبەرلىك سىنىپتارىن وتكىزگەن بىرقاتارىنىڭ «حورەزم», «فەرعانا», «ەۆەندەر», «ياكۋتيا», «ساراسۆاتي قۇدايى», «گانگا» تۋىندىلارى «شىعىس راپسودياسى» باعدارلاماسىنا ەنگەن.
ۇجىمنىڭ بەيجىڭ, پاريج, ۆەنا, ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, سەۋل, بۋداپەشت, نيۋ-يورك, توكيو, بريۋسسەل, ۆارشاۆا قالالارىنا گاسترولدىك ساپارلارى تۋرالى الەمدىك دەڭگەيدەگى كوپتەگەن تانىمال ساراپشىلار پىكىرلەر جازدى. رەسەيدىڭ حالىق ءارتىسى, بەلگىلى حورەوگراف بوريس ەيفمان سانكت-پەتەربۋرگتىڭ تاريحي ماريا تەاترى ساحناسىندا جوعارى دەڭگەيدە ونەر كورسەتكەن جاڭا ستيلدەگى جاس تەاتر ءۇشىن از ۋاقىتتا حالىقتىڭ وسىنشاما ىستىق ىقىلاسىنا بولەنۋ ايتارلىقتاي جەتىستىك ەكەنىن تىلگە تيەك ەتىپ, تىلەكتەستىگىن بىلدىرسە, ا.ۆاگانوۆا اتىنداعى اكادەميانىڭ پروفەسسورى, سىنشى ولگا روزانوۆا: «مەن «كارمەن» سپەكتاكلىن سۇيسىنە تاماشالادىم. ماعان مۇنداعى رەجيسسەرلىك ىزدەنىس, تاپقىرلىق ۇنادى. مۋكارام ءاۆاحريدىڭ جەڭىسى وتە جوعارى باعاعا لايىق. ال نيكولاي ماركەلوۆتىڭ «كلەوپاترا» قويىلىمى بۇرىنعى سارىندارعا مۇلدە ۇقسامايدى, وزگەشە ورنەكتە سيپاتتالادى», دەپ ءوزىنىڭ جۇرەكجاردى لەبىزىن ءبىلدىردى. بالەت سىنشىسى دجەسسيكا تيگ «Dance Europe» جۋرنالىندا جاريالانعان ماقالاسىندا جاس ۇجىمنىڭ شىعىس پەن باتىستىڭ بيلەرىن شەبەر ۇيلەستىرە الۋ جاعىنا دەن قويىپ, جوعارى باعالادى. اڭىز, ءاپسانالار نەگىزىندە تۋعان «جۋسان» سپەكتاكلى جايىندا دا كەڭىنەن تولعاپ, جارىسا پىكىر جازعاندار از بولمادى. ۇلتتىق قويىلىمدارعا كەلسەك, اباي پوەزياسىنا ارنالعان «عاشىقتىڭ ءتىلى – ءتىلسىز ءتىل, كوزبەن كور دە, ىشپەن ءبىل» بالەتىنىڭ ءجون-جوباسى بولەك. قويىلىم «نۇرعا بولەنۋ», «سەگىز اياق», «جىل مەزگىلدەرى», «كوزىمنىڭ قاراسى», «تويباستار», «تاتيانانىڭ حاتى», «اقىن ارىزى», «جەلسiز تۇندە…» ءتارىزدى بىرنەشە بولىكتەن تۇرادى. شەتەلدىك كلاسسيكالىق شىعارمالاردى شەبەر ورىنداي وتىرىپ, ۇلتىمىزدىڭ ماقتانىشى – اباي ونەگەسىن, باسقا دا ءتول تۋىندىلارىمىزدى تورتكۇل الەمگە ءوز دەڭگەيىندە ناسيحاتتاۋ ماڭىزدى ءىس دەسەك, بۇل رەتتە تەاتردىڭ وتاندىق قۇندىلىقتى دارىپتەۋدەگى جوعارى جاۋاپكەرشىلىگىن ايرىقشا اتاپ وتكەن لازىم. وسى ارالىقتا كلاسسيكا, مودەرن, نەوكلاسسيكا ۇلگىسىندە ءبىر اكتىلى 15 بالەت جانە 70-كە جۋىق حورەوگرافيالىق مينياتيۋرا قويىلىپتى. از با, كوپ پە؟ ماسەلە ساندا ەمەس شىعار, بىراق جاس تەاتر كورەرمەندەرىنىڭ جىل ساناپ كوبەيىپ وتىرعانى بالەت ونەرىنە دەگەن كوپشىلىك سۇرانىسىنىڭ ارتا تۇسكەندىگىن بىلدىرەدى. مىسالى, 2014 جىلى 15640 كورەرمەن بولسا, 2015 جىلى –20563, 2016 جىلى –26634, ال 2017 جىلى كەلۋشىلەردىڭ سانى 63586 ادامعا ارتقان. بىلتىر وتاندىق جانە شەتەلدىك شىعارماشىلىق ۇجىمدارى قاتىسۋىمەن وتكەن 50-دەن اسا ءىس-شارانى, 5 پرەمەرا مەن تەاتردىڭ ءۇش ەسەپ بەرۋ كونتسەرتىن قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارى كەلىپ تاماشالاعان. حالىقارالىق «ەكسپو» كورمەسى تۇسىنداعى كورەيانىڭ, سلوۆاكيا مەن پولشانىڭ مادەنيەت كۇندەرى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترى, مەملەكەتتىك «سالتانات» بي ءانسامبلى, جامبىل اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك فيلارمونياسى مەن رەسپۋبليكالىق نەمىس دراما تەاترى سىندى كوپتەگەن تانىمال ونەر ۇجىمدارىنىڭ 30-دان استام گاسترولدىك ساپارلارى, دۇنيە ءجۇزىنىڭ بەلگىلى بي كومپانيالارى مەن تانىمال حورەوگرافتاردىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ءى حالىقارالىق ەۋرازيا بي فەستيۆالى («Eurasian Dance Festival») ايشىقتى ساتتەرگە تولى.
ەلوردانىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي الماتى قالاسىندا وتكەن گاسترولدىك ساپار ترۋپپانىڭ ورىنداۋشىلىق دەڭگەيىن, ەلىمىزدىڭ حورەوگرافيا ونەرىنىڭ زاماناۋي جانە ۇلتتىق تىڭ ۇلگىلەرمەن تولىعا تۇسكەنىن پاش ەتكەن ۇلكەن جەتىستىگى سانالادى. مۇندا كورەرمەنگە العاشقى كۇنى نەوكلاسسيكا مارجانى – دجوردج ءبالانچيننىڭ «سەرەناداسى» مەن مۋكارام ءاۆاحريدىڭ «جۋسان» سپەكتاكلى ۇسىنىلدى. قوس قويىلىم عاجايىپ ءستيلى مەن حورەوگرافياسىمەن ەرەكشەلەنەدى.
ايتا كەتەرلىگى, «سەرەنادا» سپەكتاكلى «استانا بالەت» تەاترىنىڭ ساحناسىندا العاش رەت دجوردج بالانچين قورىنىڭ قولداۋىمەن دۇنيەگە كەلىپ, حورەوگرافتىڭ وزىنە ءتان مانەرى مەن تەحنيكاسى كورەرمەن سۇيىسپەنشىلىگىن يەلەندى.
«دج.بالانچين قورىمەن بىرگە اتقارىلعان ۇزاق مەرزىمدى جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە بىزگە ول XX عاسىردىڭ ايگىلى زاماناۋي جاۋھارىن ءوز تەاترىمىزدا, جانە دە ەل اۋماعىنداعى گاسترولدىك ساپارلاردا قويۋ قۇقىن بەردى. ءبىز قورمەن جۇمىس ىستەۋگە العاشقى كۇننەن باستاپ مۇددەلى بولدىق. سوندىقتان بۇل سپەكتاكل تەاتر ومىرىندەگى ەلەۋلى قادام بولىپ سانالادى», – دەدى تەاتر ديرەكتورى ۆالەري كۇزەمباەۆ جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا.
بالانچين قويىلىمىنا ساحنا ءمينيماليزمى, ياعني قاراپايىم كوستيۋمدەر مەن جەڭىل دەكوراتسيالار, مۋزىكا مەن ءبيدىڭ ۇندەستىگى ءتان بولىپ كەلسە, زاماناۋي بالەتمەيستەر مۋكارام اۆاحري تەرەڭدىك پەن ءتۇرلى مۋزىكالىق شىعارمانى ۇيلەستىرە قاتار ءورۋدىڭ اسقان شەبەرى. مىسالى, ونىڭ «جۋسان» اتتى ءبىر اكتىلى بالەتىندە حالقىمىز بەن دالامىزدىڭ تاريحى حورەوگرافيا تىلىمەن بەينەلەنەدى. تەرەڭ مازمۇنعا يە, ەرەكشە ستيلدەگى سپەكتاكلدە قۋات شىلدەباەۆتىڭ, سەرگەي راحمانينوۆتىڭ, ارۆو پيارتتىڭ, كارل دجەنكينستىڭ مۋزىكاسى شىرقالادى. بىراق اينالىپ كەلگەندە, ءبارىبىر جەرگىلىكتى كومپوزيتور قۋات شىلدەباەۆتىڭ اۋەندەرى سپەكتاكلدىڭ باستى قازىعى بولىپ قالا بەرەدى. ساراپشىلار مۇندا مۋكارام ءاۆاحريدىڭ مۋزىكالىق تاقىرىپتارى مەن قويىلىم دراماتۋرگياسىنىڭ ءوزارا ءدال ءارى شىنايى ۇيلەسىم تابا بىلگەنىن العا تارتادى. بالەت دالا تىنىسىن ايقىن بەدەرلەۋىمەن, وتانعا دەگەن پەرزەنتتىك سۇيىسپەنشىلىك سەزىمىمەن باۋرايدى.
ال مۋزىكا ىرعاعىنا قۇرىلعان ۋيليام فورسايتتىڭ «ورتادا, ءسال جوعارى» («In the Middle, Somewhat Elevated») اتتى سپەكتاكلى دەكوراتسياسىز, ەرەكشە بالەت تەحنيكاسى ارقىلى ورىندالادى. ءوزىنىڭ سپەكتاكلدى قويۋ شەبەرلىگى مەن ءادىس-ءتاسىلى تۋرالى: «حورەوگرافيا دەگەنىمىز – ءتىل. ول الىپپەگە ۇقساس, سوندىقتان, وزىڭىزگە تانىس سوزدەردىڭ بارلىق ءارپىن داۋىستاپ ايتۋدىڭ قاجەتى جوق... ءسىزدىڭ وسى تىلدە نە ايتقانىڭىز ەمەس, قالاي ايتقانىڭىز الدەقايدا ماڭىزدى», دەپ وي تۇيەدى مامان. بىراق تەاتر سالاسىنىڭ ماماندارى ۋ.فورسايت سپەكتاكلى ترۋپپانى تۇبەگەيلى وزگەرتىپ جىبەرگەنىن, ارتىستەر قوزعالىسىنىڭ قارقىنى ەسەلەنىپ, دەنەلەرىن وتە ەركىن ۇستاۋدى مەڭگەرگەنىن ايتادى.
ەكىنشى بولىمدە كورەرمەنگە ۇسىنىلعان مۋكارام ءاۆاحريدىڭ «سالومەيا» سپەكتاكلىنە حورەوگرافيالىق تۇرعىدان العاندا, شىعىستىق گرافيكالىق پلاستيكا مانەرى ءتان. ورىنداۋ تەحنيكاسى بويىنشا ول بالەت ارتىستەرىن پۋانتىمەن دە, جالاڭ اياق تا بيلەتەدى. تۇرىك كومپوزيتورى فازىل سايدىڭ سكريپكا كونتسەرتىن مۋزىكاعا پايدالانادى. حورەوگرافيا اۆتورى: «مەن ءۇشىن ادامي سەزىم ۇلكەن ءرول اتقارادى. مۇندا ىشكى قۋاتتان تۋعان ەستەتيكالىق بي شىعارعىم كەلدى. سول سەبەپتى مۋزىكا, قيمىل, ەموتسيانىڭ تۇتاستىعىمەن قوسا, ارتىستەرمەن ويىمىزدىڭ ءبىر جەردەن شىعۋى ماڭىزدى ەدى. سول ماقساتىم ورىندالدى. قۋانىشتىمىن», دەپ ريزاشىلىق سەزىمىن جەتكىزدى.
گاسترولدىك ساپاردىڭ سوڭىندا «استانا بالەت» تەاترىنىڭ الۋان ءتۇرلى باعدارلاماسى تارتۋ ەتىلدى: «استانا بالەت گالا» كونتسەرتتىك باعدارلاماسى, حورەوگراف ريكاردو امارانتەنىڭ «A fuego lento», «Love Fear Loss» ءبىر اكتىلى بالەتتەرى سەزىم سىرىن شەرتىپ, كورەرمەنگە ەرەكشە اسەر قالدىردى. امارانتەنىڭ قويىلىمى ءومىردىڭ ءمانى تەك قانا ماحابباتتا دەگەن وي تۇيدىرتەدى. لالو شيفرين, استور پياتستسوللا, كارلوس گاردەلدىڭ مۋزىكاسىن پايدالانادى... جۇرتشىلىققا مۇنان باسقا تاعى «استانا بالەت گالا» باعدارلاماسى بويىنشا حورەوگرافيالىق مينياتيۋرالار مەن بالەت ۇزىندىلەرى, سونىمەن قاتار ايگۇل ءتاتيدىڭ ۇلتتىق حورەوگرافيانىڭ جاۋھارىنا اينالعان بىرقاتار تاڭداۋلى تۋىندىلارى ۇسىنىلدى.
ايتا كەتەتىن جانە ءبىر جايت, تەاتر ۇجىمى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا تۇركيادا, بەلورۋسسيانىڭ مينسك قالاسىندا وتكەن ايتۋلى بالەت فەستيۆالدارىندا جوعارى دەڭگەيدە ونەر كورسەتىپ كەلدى. «استانا بالەت» تەاترىنىڭ بيىل قاڭتار ايىندا امەريكانىڭ نيۋ-يورك قالاسىندا وتكەن «قازاقستان استانا بالەت گالا» جوباسى ەلوردانىڭ 20 جىلدىعىنا ارناعان تاعى ءبىر تاماشا تارتۋىنا جاتادى. استانا تويىنا مەرەكەلىك شاشۋ مۇنان كەيىن دە ايتۋلى شارالارمەن جالعاسىن تابا بەرمەك. سونىڭ ءبىرى – 24-30 ماۋسىم ارالىعىندا وتەتىن ءىى حالىقارالىق «ەۋرازيا بي فەستيۆالى» («Eurasian Dance Festival»). بۇل فەستيۆال بالەت الەمىندەگى ماڭىزدى شارانىڭ بىرىنە اينالۋدا. حالىقارالىق جوبا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن ەلوردانىڭ 20 جىلدىعى اياسىندا جانە «رۋحاني جاڭعىرۋ» ۇلتتىق باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا وتكىزىلمەك. بۇعان الەمنىڭ ءار شالعايىنان كوپتەگەن بالەت ترۋپپالارى مەن تانىمال حورەوگرافتار قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە.
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
