بىراق ءبىزدىڭ ەلدە بۇل سالانى تسيفرلاندىرۋ ءالى دە كەمشىن. اسىرەسە ەن بايلىعىمىز – اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن ءوز دەڭگەيىندە يگەرە الماي وتىرعانىمىز راس. سوندىقتان بۇل باعىتقا بارىنشا كوڭىل ءبولىپ, ارنايى تسيفرلاندىرۋ باعدارلاماسىن قابىلداۋدىڭ ءمانى زور.
شەتەلدىك تاجىريبە قاجەت
شىنى كەرەك, بۇگىندە دامىعان ەلدەردە الدەقاشان قولعا الىنىپ, مويىندالعان سان-سالالى جەتىستىكتەردى ەلىمىزگە ەندى-ەندى عانا ەنگىزىپ جاتىرمىز. سەبەبى تسيفرلاندىرۋ – ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن جاڭالىق. وعان سوڭعى 2-3 جىلدىڭ اينالاسىندا عانا دەندەپ كىرىستىك. سوندىقتان تسيفرلاندىرۋ جۇمىستارىندا شەتەلدىك مامانداردىڭ تاجىريبەسىن قولدانۋعا مۇددەلىمىز. اسىرەسە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن تسيفرلاندىرۋ باعىتىندا الەم ەلدەرىنىڭ ىشىندە وزىعى سانالاتىن گەرمانيامەن بىرلەسكەن جوبالاردىڭ ءجونى بولەك.
جاقىندا استانادا اۋىل شارۋاشىلىعىن تسيفرلاندىرۋ تاقىرىبىندا وتكەن القالى جيىننىڭ ماڭىزى دا وسى ويىمىزدى دالەلدەدى. س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن فورۋمعا گەرمانيانىڭ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىلشارۋاشىلىق مينيسترلىگى, قازاقستاننىڭ گەرمانياداعى ەلشىلىگى, جانە «گەرمانيا-قازاقستان اگرارلىق-ساياسات ديالوگى» جوباسى قولداۋ بىلدىرگەن ەكەن. شاراعا پارلامەنت سەناتىنىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر, تابيعاتتى پايدالانۋ جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ج.نۇرعاليەۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى ا.ەۆنيەۆ, س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاتۋ رەكتورى ا.كۇرىشباەۆ, ADA جوباسىنىڭ جەتەكشىسى ر.ديتحارد, قازاقستاننىڭ گەرمانياداعى ەلشىسى ب.ءنۇسىپوۆ, گەرمانيانىڭ قازاقستانداعى ەلشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى د.ۆاينبەرگ, سونداي-اق وتاندىق جانە شەتەلدىك اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ 100-دەن استام عالىمى مەن مامانى قاتىستى. العاش رەت وتكىزىلگەن «گەرمانيا-قازاقستان» بىرلەسكەن اگرارلىق فورۋمىندا سالانى تسيفرلى جۇيەگە كوشىرۋدىڭ سان-سالالى ماسەلەلەرى تالقىلاندى.
«قازىرگى تاڭدا الەمنىڭ جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتىپ, تسيفرلاندىرۋ سالاسىنداعى وزىق ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ۇلگىسىن ىزدەستىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. سونىمەن قاتار تۇتىنۋشىلارعا ۇسىنىلاتىن تالدامالىق ماتەريالداردىڭ دالدىگىن ارتتىرۋ, وقيعالار مەن ونىمدىلىكتى بولجاۋ ءۇشىن عارىشتىق مونيتورينگتىڭ ءادىس-
ناماسىن جەتىلدىرۋ قاجەت. وسى تۇرعىدا دامىعان ەلدەردىڭ, ءبىرىنشى كەزەكتە نەمىس ارىپتەستەرىمىزدىڭ تاجىريبەسى وتە ماڭىزدى», دەيدى ا.كۇرىشباەۆ. ءيا, بۇل شارانىڭ اتالعان ۋنيۆەرسيتەت الاڭىندا ءوتۋىنىڭ دە سەبەبى بار, اتالعان جوو قازىرگى كۇنى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن تسيفرلاندىرۋدىڭ ەلىمىزدەگى بىرەگەي ورتالىعى سانالادى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى استاناداعى بۇل ۋنيۆەرسيتەتكە سالانى تسيفرلاندىرۋ تاجىريبەلەرىن جۇزەگە اسىرۋدى جۇكتەگەن بولاتىن. بۇگىندە مينيسترلىكتىڭ قولداۋىمەن كوپتەگەن جوبا قولعا الىنعان. ال ونىڭ ءبىراز بولىگى وسى نەمىس ماماندارىمەن بىرلەسىپ جاسالىپ وتىر.
گەرمانيانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى الدەقاشان جەتىلىپ, دامۋعا بەت بۇرعان وزگە ەلدەرگە ۇلگى بولۋعا اينالعانىن مويىنداۋعا ءتيىسپىز. سوندىقتان دا ءبىز بۇگىندە ءدال ەگىنشىلىك جۇيەسىن ەنگىزۋدى نەمىس عالىمدارىمەن بىرلەسە قولعا الىپ, جۇزەگە اسىرۋدامىز. ءدال ەگىنشىلىك جۇيەسىمەن, ونىڭ تەحنولوگياسىن دۇرىس پايدالانۋ ارقىلى, بىرىنشىدەن, تىڭايتقىشتاردى ۇنەمدەسەك, ەكىنشىدەن, تۇقىمدىقتى, جانار-جاعارمايدى جانە ەڭبەك كۇشىن ازايتامىز. سونىڭ ەسەبىنەن توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعى ارتىپ, ءونىم ەسەلەنەدى, دەيدى ماماندار. ايتقانداي, ەلىمىز ءدال ەگىنشىلىك ارقىلى تيىمدىلىكتى ارتتىرىپ, شىعىن كولەمىن 25 پايىزعا ازايتۋدى كوزدەيدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, 2025 جىلعا قاراي سالانىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى 40 ملرد تەڭگەنى قۇراماق.
«كوشتەن» قالماۋعا ءتيىسپىز
قازىرگى تاڭدا ەل ەكونوميكاسىنىڭ اگرارلىق سەكتورى دامىعان ەلدەردەن الدەقايدا ارتتا قالعانى جاسىرىن ەمەس. ماسەلەن, دەرەككە سۇيەنسەك, تابيعي-كليماتتىق جاعدايى سولتۇستىك قازاقستان وڭىرىنەن دە قاتال بولىپ تابىلاتىن اۋستراليادا استىق داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگى بىزگە قاراعاندا 2 ەسە جوعارى. ال تابيعي-كليماتتىق جاعدايى بىزبەن ۇقساس كەلەتىن كانادادا وسىمدىك شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدىلىگى 14 ەسە ارتىق. جەر كولەمى قازاقستاننان 66 ەسە كىشى گوللانديادا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ ءار جىل سايىنعى ەكسپورتى 100 ملرد اقش دوللارىن قۇرايدى نەمەسە بىزدەن 50 ەسە كوپ ەكەن. ال ءبىزدىڭ ەلدە ەگىستىك جەرلەردىڭ 93%-ى اۋا رايىنا تاۋەلدى ايماقتاردا ورنالاسقان, ياعني ەگىنشىلىكتىڭ ونىمدىلىگى تولىقتاي جاۋىن-شاشىننىڭ كولەمىنە تىكەلەي بايلانىستى.
سوندىقتان دا عىلىمي تاسىلدەرگە جۇگىنبەسەك, زاماناۋي اگروتەحنولوگيالاردى قولدانباساق, الەمدىك دامۋدىڭ كوشىنە ىلەسە الماي قالۋىمىز ابدەن مۇمكىن. وسىنى ەسكەرگەن ەلىمىز قازىرگى تاڭدا ءبىرىنشى كەزەكتە اگروونەركاسىپ كەشەنىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ جۇيەسىن تسيفرلاندىرۋدى كوزدەپ وتىر. ودان سوڭ سالاعا جاڭا تەحنولوگيا تارتىپ, قايتا جاراقتاندىرۋ ماقساتىندا جۇمىس اتقارىلادى. مينيسترلىك باسىمدىق بەرىپ وتىرعان ەكى باعىتتىڭ العاشقىسىندا اوك سۋبەكتىلەرىن قارجىلاندىرۋدىڭ قولجەتىمدىلىگى, وتكىزۋ نارىعىن جانە ەكسپورتتى دامىتۋ, مەملەكەتتىك باقىلاۋ مەن قاداعالاۋدىڭ تيىمدىلىگى, سۋ جانە بيورەسۋرستاردى ءتيىمدى باسقارۋ باعىتىندا قىزمەتتەر اتقارىلىپ جاتىر.
وسىلايشا, اگروونەركاسىپ كەشەنىنە قاتىستى مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋدىڭ 101 ءتۇرى تۇگەل اۆتوماتتاندىرىلماق. ودان بولەك, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن قاداعالاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ دە جوسپارلانعان. سونداي-اق سالاداعى كونكۋرستىق راسىمدەردىڭ بارلىعى ەلەكتروندى فورماتقا كوشۋدە. ەلەۆاتورلارداعى ورىنداردى, ونداعى استىق كولەمىن دە ەلەكتروندى تۇردە باقىلاپ وتىرۋعا بولادى. ءتۇرلى قۇجاتتار دا ەلەكتروندى تۇردە تولتىرىلادى. اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىنىڭ دا ەلەكتروندى ەسەبى جاسالادى. قىسقاسى, مينيسترلىكتىڭ سالانى تسيفرلاندىرۋعا باعىتتالعان جۇمىستارىنىڭ ءبىرىنشى بولىگى كوبىنە مەملەكەتتىك قىزمەت پەن ەسەپ-قيساپ, ەلەكتروندى ساۋدا باعىتىندا بولىپ وتىر. ال ەكىنشى باعىت تىكەلەي اگروونەركاسىپ كەشەنىنە تسيفرلى تەحنولوگيالاردى تارتۋ ماقساتىن كوزدەيدى.
بۇل جوسپاردىڭ جۇيەلىلىگىن نەمىس عالىمدارى دا قۇپتاپ وتىر. ماسەلەن, گەرمانيانىڭ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىلشارۋاشىلىق مينيسترلىگىنىڭ تسيفرلى جۇيەگە كوشىرۋ ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى, دوكتور بەرنحارد قازاقستانعا الدىمەن «تۇگەندەۋ» جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى ۇسىنادى. ول دەگەنىمىز, ءبىرىنشى كەزەكتە رەسۋرستىڭ ەلەكتروندى بازاسىن جاساۋ دەگەن ءسوز, بۇل رەتتە, اسىرەسە اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىنىڭ ءاربىر گەكتارى, مەتر-سانتيمەترىنە دەيىنگى تولىق مالىمەتتى انىقتاۋ, سەبەبى جەردى يگەرۋ ءۇشىن بۇل اسا ماڭىزدى ماسەلە. ال ونى وسى تسيفرلاندىرۋ جاعدايىندا جەڭىل جۇزەگە اسىرۋعا بولادى. سونداي-اق DLG قاۋىمداستىعىنىڭ شىعىس ەۋروپا بويىنشا ايماقتىق ديرەكتورى ولگا حۋنگەردىڭ ايتۋىنشا, ءار ەلدىڭ اۋىلشارۋاشىلىق كەشەنىنە ارقالاي تاسىلدەر قولدانىلۋى ءتيىس. ماسەلەن, گەرمانيا مەن قازاقستاننىڭ توپىراق قۇرامى جەر مەن كوكتەي, سوندىقتان ونداعى ماسەلەنىڭ دە ايىرماسى زور. ءتىپتى كليماتتىڭ ءوزى تەحنولوگيالاردىڭ ءار ەلدىڭ وزىنە ساي بەيىمدەلۋىن قاجەت ەتەدى. بۇل تۇرعىدا تسيفرلى تەحنولوگيانى ەنگىزۋدە زەردەلى زەرتتەۋلەر, ارنايى سىناق الاڭدارى بولۋى كەرەك. وسى ورايدا گەرمانيا مەن قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ بىرلەسكەن جوبالارىنىڭ ماڭىزى زور, دەيدى دوكتور حۋنگەر.
مەجەلى مىندەتكە جەتۋ جولى قانداي؟
جالپى, قازاقستاننىڭ ەڭ ۇلكەن بايلىعى – اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرى. سول جەردى ءتيىمدى يگەرىپ, دۇرىس قولدانۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى ونى عارىشتىق باسقارۋ. ءيا, وسىدان 2-3 جىل بۇرىن جەر كودەكسى تالقىلانعاندا جەر ماسەلەسى ۇلكەن رەزونانس تۋدىرۋىنىڭ ءبىر سەبەبى دە وسى باقىلاۋدىڭ كەمشىندىگىنەن ەدى. ياعني جەر قالاي يگەرىلىپ جاتقانىن شارۋالار تولىق بىلمەدى. ال ونى عارىشتىق تەحنولوگيامەن مونيتورينگ ارقىلى باقىلاۋ مۇمكىندىگى بار, دامىعان ەلدەر سونى پايدالانىپ وتىر. عالىمدار دابىل قاعاتىن تاعى ءبىر جايت – قازاقستاننىڭ اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگى بۇگىندە وزىندىك قۋاتىمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسەگە تومەن.
ال بۇدان شىعۋدىڭ قانداي جولى بار؟ بىرىنشىدەن, زاماناۋي نەگىزدە نۇكتەلى جەر وڭدەۋدى قولعا الۋ كەرەك, دەيدى ماماندار. القاپتاردىڭ ەلەكتروندى كارتالارى, ناقتى مەتەودەرەكتەر, سەنسورلار جانە داتچيكتەر, عارىش مونيتورينگى جانە باسقا دا شەشىمدەردى پايدالانا وتىرىپ, دالمە-ءدال ەگىنشىلىك ەلەمەنتتەرىن ەنگىزۋ اياسىندا اگروقۇرى-لىمداردا ناقتى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدىڭ ەكونوميكالىق مودەلىن ازىرلەۋ, ونى سۋبسيديالاۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن ەنگىزۋدى جوسپارلاۋ, قاناتقاقتى شارۋا-شىلىقتاردى انىقتاپ, فەرمەرلەردى اۋىلشارۋاشىلىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن جانە اۋىل شارۋاشىلىعىن تسيفرلاندىرۋ, تەحنولوگيالار ازىرلەۋمەن اينالىساتىن الەمدىك كومپانيالارمەن بىرلەسە وقىتۋ.
ەكىنشى – شارۋاشىلىقتاردا نۇكتەلى جەر وڭدەۋ تەحنولوگياسىنىڭ ەكونوميكالىق مودەلىن ازىرلەپ, ولارعا ۇيرەتۋ جانە كەڭىنەن تاراتۋ, اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسىن جەدەل جاڭارتۋ. ءۇشىنشى – مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ. مال باسىنىڭ 57-60 پايىزى ءۇي شارۋاشىلىعىندا شوعىرلانعاندىقتان, ءونىمنىڭ 72 پايىزى دا وسى جەردە وندىرىلەدى. سوندىقتان ۇساق فەرمەرلەردىڭ ءىرى بورداقىلاۋ الاڭدارى بار شارۋاشىلىقتارمەن كووپەراتسياسىن ىنتالاندىرۋ ارقىلى مال ءونىمىنىڭ ساپاسى مەن تاۋارلىق كورسەتكىشتەرىن جاقسارتىپ, ەت ەكسپورتىنىڭ كولەمىن ارتتىرۋ. ءتورتىنشى – سۋارمالى جەرلەردى ۇدەمەلى يگەرۋ. قازىر سۋارمالى جەر كولەمى 2,5 ملن-نان 1,1 ملن گەكتارعا قىسقاردى.
ونى شارتتى تۇردە القاپقا اينالدىراتىن بولساق, 7,0-8,0 ملن گەكتار جەر اينالىمنان شىققانىن كورسەتەدى. ەگەر كەم دەگەندە 1 گا سۋارمالى جەردەن 15 تسەنتنەر ءونىم الاتىن بولساق, جىل سايىن 1 ملن توننادان استام استىق الىنباي قالادى. سوندىقتان 65 مىڭ گەكتارعا سۋ بەرۋدى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالعان شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانعان. ال بۇل مەجەلى مىندەتتەردى ويداعىداي ورىنداۋعا قازاق ۇلتتىق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا جۇمىس ىستەيتىن اگروونەركاسىپتىك كەشەندى تسيفرلاندىرۋ ورتالىعى مۇددەلى. بۇل رەتتە استانادا وتكەن القالى جيىن – العاشقى «گەرمانيا-قازاقستان اگرارلىق فورۋمى» سياقتى مازمۇندى شارالاردىڭ دا وزىندىك ۇلەسى بار.
دينارا بىتىك,
«ەگەمەن قازاقستان»
