ءيا, ءبىزدىڭ كوكشەتاۋدا مەنى «قورعانتاي» دەپ اتايتىن, جان جىلۋىن بولەتىن, ءاردايىم جاناشىر تىلەكشى بولىپ جۇرەتىن جايساڭ اعالار ۇلكەن ءبىر شوعىر ەدى. ەستاي مىرزاحمەتوۆ, كوكەن شاكەەۆ, جانايدار مۋسين, حاكىمتاي ءامىروۆ, نۇرمياش كوبەنوۆ, بايمۇرات ازناباەۆ, نۇرقان ىسقاقوۆ, مامان ەمەنتاەۆ... نەسىن ايتاسىز, سول جاقسى اعالار ازايىپ بارادى, مۇلدەم ازايىپ قالدى. كوگەنتۇپتىڭ كوزىندە قالعان بىرەن-سارانعا قۇدايىم ءومىر بەرسىن دەپ تىلەيمىن.
وسى دارقان دارىندى شوعىردىڭ ىشىندە دە كىسىلىك كەلبەتىمەن, ادامي بولمىسىمەن, قالامگەرلىك ورەسىمەن, شىنايى سىر-سيپاتىمەن دارالانىپ تۇرار, شوقتىعى بيىك كورىنەر تۇرپاتتى تۇلعا ماتەن بيجانوۆ اعامىز ەدى. «ەدى» دەگەن بايانداۋىش قانشا جەردەن ءومىردىڭ بايانسىزدىعىن كولبەڭدەتىپ العا تارتا بەرسە دە, كوكشەتاۋدىڭ, زەرەندى ەلىنىڭ ەندىگى قاستەرلەيتىن, ماقتان ەتەتىن ءبىر ارداقتىسى دا وسى جازۋشى, جۋرناليست, قايراتكەر ماتەن اعا ەكەنىن ايتۋ پارىز. ماكەڭنىڭ عۇمىرنامالىق حامساسىندا تولەگەن قاجىباەۆ كوكەمە قاراتىپ ايتقانى بار: «مەن بىلەتىن تولەگەنگە, اقىن تولەگەنگە, جازۋشى تولەگەنگە, قالا بەردى, دراماتۋرگ تولەگەنگە جەرگىلىكتى الاقانداي گازەتتەردىڭ اياسى تىم تار بوپ ءجۇر دەر ەدىم. دياپازون دەيتىن ۇعىم بار عىلىمدا. سول دياپازون جەتىسپەي ءجۇر. باۋىرىن جازىپ, قولتىعىن سوگىپ دەيتىندەي. كوسىلە شاباتىن ەن جازيرا جەتپەي جۇرگەن تۇلپار سياقتى كورىنەدى دە تۇرادى مەنىڭ كوزىمە», دەپ جازىپ ەدى. وسى ايتقانداردى ءتۇپ-تۇگەل, تۇپ-تۋرا ماكەڭنىڭ ناق وزىنە دە ايتار ەدىم. دارىن-تالانتىنىڭ, قابىلەت-ورەسىنىڭ وربيتاسى كەڭ جاتقان, بولمىسى بەكزات-تۇعىن. ءبىلىمى دە, بىلىگى دە اسا تەرەڭ ەدى.
قازىر ويلاپ وتىرسام, سارباس اقتاەۆ اعامىز ايتپاقشى, ء«تىستىڭ سۋىنداي از قالعان كوكشە قالامگەرلەرىنىڭ» ىشىندە ماتەن بيجانوۆتاي ءماندى دە مايەكتى, بايىرقالى دا بايسال تۇلعانىڭ بولۋى ءارى ماقتان, ءارى شۇكىر ەكەن عوي. ونداي بولماعاندا مۇرات ءادجيدىڭ «قىپشاقتارىن» تاسپا تىلگەندەي ءتارجىمالاپ, قازاق وقىرمانىنا جەتكىزۋگە تاۋەكەل ەتەر مە ەدى. ايتپەگەندە ارتىنا ونەگەسى مول ءومىرلى دە ورەلى «كوكجەلكە», «وي-كوكپار», «وي-تۇمار», «وي-تۇتقا» سىندى كىتاپتار قالدىرار ما ەدى. مەيلى ماقالا, سىن-سىقاق, ەسسە-تولعام, ءتىپتى كىشكەنتاي قاعىتپا قالجىڭ بولسا دا, ءار جازعانىن ۇستانىڭ كورىگىندە بالقىتىپ, توسىندە شىڭداعانداي, شىم-شىم قاينار شىمىرلىققا جەتكىزبەي تىنباس, شابىت پەن شەبەرلىك قاينارىنان بىردەي سۋسىنداعان ءدال ماتەندەي قالام مايتالماندارى سيرەك-اق. اتتەڭ, وسى قادىر-قاسيەتى, قازاقتىڭ جۋرناليستيكاسى مەن باسپاسوزىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى ەل كولەمىندە باعالانباي كەتكەنى وكىنىشتى. ولشەۋلى ومىرىندە «تورعاي تاڭى», «كوكشەتاۋ پراۆداسى» جانە «بۇقپا» سياقتى ساليقالى گازەتتەردى باسقارىپ, ورگە سۇيرەگەن كاتەپتى قارا ماكەمنىڭ ەلىم-جەرىم, ۇلتىم-جۇرتىم دەگەندە ەلجىرەي بۇلكىلدەگەن جۇرەك وتىنىڭ, جارقىلداعان جان جارىعىنىڭ, توككەن كوز مايى مەن تەرىنىڭ وتەۋىن كوكشەتاۋدىڭ ەلى-جۇرتى ەلەۋسىز قالدىرماس, ەشتەن دە كەش جاقسى قىلىپ ەسكەرەر دەپ ءۇمىت ەتەمىز. ويتكەنى كورىكتى كوكشەتاۋدىڭ, زەرلى زەرەندىنىڭ, ابايشا ايتقاندا, سۇيەر ۇلدارىنىڭ ءبىرى وسى مارعاسقا ماتەن بولعانى انىق.
جەتپىسىنشى جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي وبلىستىق «كوكشەتاۋ پراۆداسى» گازەتىندە ءبىز قۇرالىپتاس كەيىنگى تولقىن جاستار جاعى كوبىرەك ىستەپ, جۋرناليستىك ەڭبەككە ەندى-ەندى توسەلىپ ىسىلا باستاعانبىز. ارقالىقتا, تورعاي وبلىسىنىڭ «تورعاي تاڭى» دەگەن گازەتىنە رەداكتورلىق ەتىپ وتىرعان ماتەن بيجانوۆ دەگەن اعامىز بارىن بىلەتىنبىز دە ەستيتىنبىز. ونىڭ ءوزى 70-جىلداردىڭ باسىندا تورعاي وبلىسى تۇڭعىش اشىلعان كەزدە وسى كوكشەتاۋدان, ءبىزدىڭ گازەتتەن بارعان عوي. دەمەك, ونىڭ دا جاستايىنان تۇلەپ ۇشقان ۇياسى – وسى «كوكشەتاۋ پراۆداسى».
1985 جىلى, قاي اي ەكەنىن انىق بىلمەيمىن, سول ماتەن اعامىز ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن قاسيەتتى ءتورى كوكشەتاۋعا قايتا ورالدى. بىرەر جىل حات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ وتىردى. ەجەلگى دوسى نۇرحان ىسقاقوۆ ول كەزدە رەداكتسيانىڭ جاۋاپتى حاتشىسى بولاتىن. قايران نۇرەكەڭ «ماتەننىڭ بولىمدە وتىرعانى جارامايدى, مەن سول جەرگە بارىپ, ءوزىمنىڭ ورنىمدى بەرەمىن» دەپ ايتىپ ءجۇردى. تەگىندە, بۇل ۇسىنىسىن ماتەن اعا دا, گازەت رەداكتورى جانايدار مۋسين دە قابىل الماعان بولار دەپ ويلايمىن.
جاڭادان كەلگەن كىسىنىڭ كوزى سىنشى كەلەتىنىن ءارى ماكەڭنىڭ تەگىن ادام ەمەستىگىن ويلاپ, باسقالاردى قايدام, ءوز باسىم جيناقتالىڭقىراپ, ماقالالارىمدى دۇرىسىراق جازۋعا تىرىسىپ ءجۇردىم. «وسى ءبىزدىڭ گازەتتە كىمنىڭ ورەسى بيىك؟» دەگەن سۇراقتى ەكەۋارا تالقىعا سالعان قىسىر اڭگىمەلەردىڭ بىرىندە تولەگەن قاجىباەۆ كوكەم «وسىلاردىڭ بارىنەن ماتەننىڭ ءبىلىمى تەرەڭ بولار. سەبەبى ول ماسكەۋدەن جوعارى پارتيا مەكتەبىن ءبىتىرىپ كەلدى عوي» دەگەنى ەسىمدە. ءسىرا, توكەڭ بۇل باعانى ماتەن اعانىڭ ماسكەۋدە وقىپ كەلگەنى ءۇشىن عانا ايتپاعان بولار.
ماتەن اعامەن ءبىر ۇجىمدا ءتورت جىل عانا بىرگە جۇمىس ىستەپپىن. وسى قىسقا ۋاقىت, ءتورت قانا جىل اعامەن باۋىرلاسۋىما, جاقىن ىنىلەرىنىڭ بىرىنە اينالۋىما جەتىپ جاتىپتى. ماكەڭدەي بايىپتى, بايسالدى, ءمارت مىنەزدى سۇڭعىلا ءوزى بۇرىن ەڭبەك جولىن باستاپ, جۋرناليستيكانىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىنا ءبىراز جىلدار بويى بويلاعان «كوكشەتاۋ پراۆداسىنىڭ» جاڭا نۇسقالى قۇرامىندا كىمنىڭ كىم ەكەنىن بىرەر ايدا-اق بايىپتاپ بولعان. ارا-اراسىندا «قورعانبەكتى قاسقىر ەكەن دەپ جۇرسەم, كارىباي ودان دا اسقان ەكەن» دەگەندەي ءازىل-شىنى ارالاس سوزدەرمەن قامشىلاپ قوياتىنى دا بار ەدى. كارىباي دەگەنىم باسپاسوزدەگى بەلگىلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى, قازىرگى ءماجىلىس دەپۋتاتى كارىباي مۇسىرمانوۆ ءىنىمىز عوي. جۇمىس سايابىرلاعان كەشكە قاراتا ماكەڭ اعامىز, اسىرەسە وسى كارىبايمەن شاحمات ويناعاندى ۇناتار ەدى. جىگىتتەر اينالا قورشاپ, گۋ-گۋلەسىپ ويىندى قىزىقتايدى. مەن ول كەزدە رەداكتسيانىڭ جاۋاپتى حاتشىسىمىن, ماتەن اعا – ءبىرىنشى ورىنباسار. ويىننىڭ قىزعان كەزىندە, الدە ماكەڭنىڭ پوزيتسياسى وسالداۋ ءبىر تۇسىندا باسپاحانادان ۆەرستكانىڭ دايىن بەتىن اكەلىپ تەزدەتىپ قاراپ بەرۋى كەرەكتىگىن ەسكەرتكەنىمدە ۇناتپاي قالاتىنى دا بولۋشى ەدى-اۋ قايران اعانىڭ.
الدىمىزداعى اعا تولقىننىڭ, سونىڭ ىشىندە ايرىقشا ماكەڭنىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ىزەت-قۇرمەتى, سىيلاسۋ مادەنيەتى كەرەمەت ەدى. ويىما تۇسكەندە ءالى كۇنگە دەيىن قىزىعامىن. شۋاقتى ءازىل. جايدارمان كوڭىل. بايسال اڭگىمە. قىزمەت بابىنداعى ادەپ. ءبارى شىنايى بولاتىن, نە ايتىلسا دا, نە ىستەسە دە شىن جۇرەكتەن شىعىپ جاتاتىن. كولگىرسۋ دە, كوسەمسۋ دە جوق ەدى. ورتامىزدىڭ وسىنداي تازا, تۋىس, باۋىرمال بولۋىنا ماتەن اعامىزدىڭ اسەرى مول ەدى. ەستاي اعا مىرزاحمەتوۆتىڭ, جانايدار اعا مۋسين, تاعى باسقالارىنىڭ ماكەڭدى ەرەكشە قۇرمەتتەيتىنىن تالاي كورىپ تە ءجۇردىم. ماكەڭ تاراپىنان دا كىم-كىمگە بولسىن باۋىرمال شۋاق ەسەتىن. ءارى ەشكىمگە قيانات تا جاسامايتىن, ادىلدىكتەن دە تايمايتىن.
بايمۇرات ازناباەۆ, ەسمۇحامبەت ايتماعانبەتوۆ سىندى بىرەر جاس ۇلكەن, نۇرقان ىسقاقوۆ, مامان ەمەنتاەۆ سياقتى قاتارلاس زامانداستارمەن كوڭىل جاراستىعى قانداي-دى. اعامىز ءوز قالامگەرلىگىندە جالپى ساتيراعا, سىقاققا بەيىم بولعاندىقتان با, وعاش قىلىقتارعا, وداعاي سوزدەرگە ءازىل-قالجىڭى, ۋىتتى مىسقىلى, ءزىلسىز بىرقاعارلارى دا كەرەمەت بولۋشى ەدى. سولاردىڭ «وبەكتىلەرى» كۇندەلىكتى ءوزىنىڭ اينالاسىندا جۇرەتىن. بىردە جانايدار اعا ماسكەۋدەن باس ماقالا جىبەرگەندە: «ويپىرماي, ماسكەۋدە جۇرگەن ادامنىڭ باس ماقالا جازۋعا سابىر-ءداتى قالاي جەتەدى!» دەپ تاڭعالىپ, ءبىزدى دە ءماز قىلىپ كۇلدىرىپ ەدى. كەنجەتاي عازيزوۆ, مامان ەمەنتاەۆ, تايلاق جالمۇرزەنوۆ سياقتى اقكوڭىل, اڭقاۋ اعالارىمىزعا ارناعان شىمشىما شۋماقتارىن سياسى كەپپەگەن سول مينۋتتا تىڭداۋشى ەدىك. بىردە مەنىڭ ءبىر ارەكەتىمدى ۇناتپاي قالعان جۇماباي اعا ەسەكەەۆ ماكەڭە ەكپىندەپ كىرىپ: «بۇل امانجولوۆ دەگەن پالە قايدان شىققان, تۇگە!» دەپ اشۋ شاقىرىپ ارىز ايتا باستاعاندا ماكەڭ قاتتى تۇتىگىپ, شارت كەتىپ, جۇمەكەڭنىڭ وزىنە ۇمتىلعان عوي. سودان مەنىڭ ۇستىمنەن شاعىمدانعىش اعام وزىمە كەلىپ كۇلەدى. ويباي انا ماتەننەن قاشىپ شىقتىم. ەندى بولماسا ساباپ تاستايتىن ءتۇرى بار. ساعان شاڭ جۋىتار ەمەس دەپ جۇماباي اعام كۇلەدى كەپ. سوندا جۇزىندە نە ماتەن اعاعا, نە ماعان دەگەن ءبىر كەيىستىك ءىزى بولسايشى. ماكەڭە بارسام, «قايدان بىلەيىن, نومىرمەن باسىم قاتىپ وتىرسام, قايداعىنى ايتىپ جىنىما تيگەنى» دەپ ول كىسى وتىر. جىميىپ ك ۇلىپ قويادى. ء«اي, ءوزىنىڭ دە ءبىر زارەسى ۇشتى عوي دەيمىن» دەيدى. ءيا, ءبىزدىڭ الدىمىزداعى اعالار سولاي-دى.
ال ەندى ماتەن اعامىزدىڭ ماعان شاڭ جۋىتا بەرمەيتىنى دە شىندىقتان اسا الىس ەمەس ەدى. سولاي بولعانى ءۇشىن اللاعا شۇكىر ايتامىن. 87-ءشى جىلى ما ەكەن, ۇلى جەڭىس ۇيلەنگەندە تويىن ماعان باسقارتتى. ارا-تۇرا اعانىڭ ۇيىنەن شاي ىشەتىن تۇستاردا كۇلاش جەڭگەيدەن قىسىلىپ ىڭعايسىزدانعانىما قاراماستان, انداي-مۇنداي ءازىل-قالجىڭداردى دا استارلاپ ايتىپ, جارقىلداپ وتىرۋشى ەدى. باستىقپىن-اۋ, باسقامىن-اۋ دەپ الالانۋ ول كىسىنىڭ تابيعاتىنا جات-تىن. مانسابىمەن ەمەس, كىسىلىك پاراساتىمەن دارالاندى. مەن «جۇلدىز» جۋرنالىنا اۋىسىپ, اۋىلدان جىراق, الماتىدا جۇرگەن جىلداردىڭ ونە بويىندا كوكشەتاۋداعى ەڭ جاقىن دا جاناشىر تىلەكشىلەرىمنىڭ ءبىرى بولدى. «الماتى ءبىزدىڭ قورعانتايدىڭ تىنىسىن اشتى, قولتىعىن سوكتى» دەپ اعانىڭ العاۋسىز قۋانعانى استە ۇمىتىلار ما؟!
ەلگە كەلگەن سايىن يگى لەبىزدى قولتاڭبامەن سىيلاعان كىتاپتارىن كوزىممەن, اعاعا دەگەن اقجارىلقاپ سەزىممەن ايالايمىن. «قورعانبەك بوتام, «زەرەندى قاراعايلارىنا» قۋانعاندىعىمنىڭ بوداۋى دەپ ۇسىنامىن» دەپ سىيلاپتى «اقبۇلاق» دەگەن كىتابىن. اقىندىعىنا ەركەش يبراھيم سىرلى لەبىز ارناعان ماتەن اعا ءوزىنىڭ ءار جىلدارى جازعان جىرلارىن توپتاستىرعان, قاپيادا كوز جۇمعان اسىل جارىنا باعىشتاعان «ەسكى داپتەر» اتتى ولەڭدەر جيناعىن 2006 جىلدىڭ ماۋسىمىندا «كۇلاش جەڭگەڭە باعىشتاعان دۇنيەم ەدى, كوزىمىزدەي كورەرسىڭ» دەپ امانات جۇكتەپ بەرىپ ەدى... ايتقانىڭىزدى ەكى ەتكەن جوقپىن, ءازيز اعا, قولىمداعى بار كىتابىڭىزدى كوزىڭىزدەي كورىپ, كورنەكتى سورەمدە عانا ەمەس, جۇرەگىمنىڭ تورىندە دە, وي-سانامنىڭ ورەسىندە دە قاستەرلەپ ساقتاۋدامىن.
«وي-كوكپارىڭىزدا» «بۇكىل جاقسىلىق سەنىڭ باسىڭدا بولسىن!» دەگەن جان تولقىنتار اقجولتاي تىلەكپەن تارتقان ەكەنسىز. شىركىن-اي, وسىنداي بايان جانعالوۆ, ماقتاي ساعديەۆ, ەستاي مىرزاحمەتوۆ, كوكەن شاكەەۆ, جانايدار مۋسين, بايمۇرات ازناباەۆ, ەسمۇحامبەت ايتماعانبەتوۆ, حاكىمتاي ءامىروۆ, نۇرقان ىسقاقوۆ, ءوزىڭىز سياقتى رياسىز تىلەكتى اعالارىمىزدىڭ ازايا-ازايا, ساۋساقپەن سانارلىقتاي بولىپ مۇلدەم سەلدىرەپ قالعانىنا ەندى كەلىپ قالاي وكىنبەسسىڭ؟!
«وي-تۇمارىنداعى» قولتاڭباسىن اعانىڭ وزىمە الاقان جايىپ, القاپ بەرگەن باتاسى دەپ قابىلداپ ەدىم. تۇگەل كەلتىردى دەپ سوگە كورمەڭىزدەر: «ساعان اعا, ماعان دوس – نۇرقاننىڭ ماقامىنا سالسام, سەن بىزگە شىن مانىندە – قورعانتايسىڭ, كىشىلىگىڭمەن دە, كىسىلىگىڭمەن دە جانىمىزعا جاقىنسىڭ, الماتىدا جۇرسەڭ دە, بىزدەي اعالارىڭدى زور تۇتىپ جۇرگەن اقىنسىڭ, قۇداي سەزىمىڭدى سەرگەك قىپ جاراتىپتى, وسى بەتىڭنەن تايدىرماسىن, ءاۋمين! ىزگى تىلەكپەن ماتەن اعاڭ». 2011 جىلدىڭ قاراشاسىندا «وي-تۇتقاسىنا» جازعان قولتاڭباسىن ولەڭمەن ورگەنى قانداي ادەمى. جانىمدى جىلىتادى, جۇرەگىمدى تولقىتادى, قولتىعىمنان دەمەپ, كوڭىلىمدى جادىراتادى. «جايساڭ ءىنى بولسىن-اۋ, قورعانتايداي» دەگەن اعا تىلەگىنە اقىرىنا دەيىن ساي بولسامشى دەگەن ساۋلەلى ۇمىتپەن بۇرلەنەمىن.
اعا اقىرعى دەمى جاقىنداعان شاقتا الماتى اۋرۋحاناسىندا جاتتى. اۋرۋى جانىنا باتىپ, قاتتى ازاپتاندى. ءسويتىپ ءجۇرىپ ءوزىنىڭ سوڭعى اققۋ انىندەي بولعان «جارقاباققا اسىلعان قوس قايىڭ» دەگەن عاجاپ اڭگىمەسىن جازدى. اعا رۋحىنىڭ عاجابىن, مىقتىلىعىن تانىتقان تالايلى كۇندەر ەكەن-اۋ. بۇل دۇنيە جاڭىل جەڭگەمىزگە ارنالعان ەدى. ءوزىنىڭ اقىرعى كۇندەرىندە جار قوساعىنىڭ اماندىعىن تىلەگەن رەكۆيەمدەي اڭسار, ءۇمىت, ازا ارقالاعان, قامىعۋ مەن كۇڭىرەنۋگە تولى شىعارما بۇل. پالاتادا جازىلدى. مەن كومپيۋتەرگە باستىرىپ اكەلىپ, اعا ۇستىنەن ءبىر قاراعاسىن كوكشەتاۋعا سالىپ جىبەردىم. ءوزى باقيعا اتتانعان ازالى كۇندەردە ول اڭگىمە ءوزىنىڭ «بۇقپاسىندا» جارىق كوردى.
قاسىندا ۇلى جەڭىس بار. اعامەن سوڭعى كورىسۋىم دە كوز الدىمدا. ەم الۋعا اپارا جاتتى. ىشىمنەن كۇڭىرەنە قوشتاستىم. ەكى-ءۇش كۇننەن كەيىن كوكشەتاۋعا الىپ كەتتى. ىلە-شالا قارالى حاباردى ەستىپ, سوڭىنان ءازيز اعاتايىما, اسىل كوكەمە, ماتەن اعانىڭ رۋحىنا باعىشتاعان دۇعا سياقتى, قايعىلى قارلىعاشتاي قوشتاسۋ جىرىم دا جەتكەن بولاتىن.
الىسقا ۇشىپ كەتكەندەي اق شاعالام,
ايىرىلدىم-اۋ اي نۇرلى جاقسى اعادان.
كۇندەرىنىڭ كۋاسى بولىپ ەدىم,
بوي بەرمەگەن تاعدىرعا بوپسالاعان.
اسىل اعا قازاسى مۇڭايتادى,
قوبالجىدى كوڭىلدىڭ شىراي تاڭى.
كورەرسىڭ دەپ كوزىمدەي كىتاپ سىيلاپ,
قورعانتايىم دەپ ەندى كىم ايتادى؟!
... لايىم كوكشە جۇرتى قاسقاتاۋداي نارقاسقاسىن ۇمىتپاس....
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
استانا
