قاي زاماندا, قاي قوعامدا بولسىن, ماسەلەگە بيلىكتىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيىندە كوڭىل ءبولىنۋى ونىڭ اسا ماڭىزدىلىعىن جانە ونى دامىتۋعا باسا نازار اۋدارىلىپ, مەملەكەتتىك تۇرعىدان قابىلداناتىن شارالاردى كۇشەيتۋ كەرەكتىگىن كورسەتەدى. وسى رەتتە ەلباسىنىڭ اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار ءمينيسترى داۋرەن اباەۆتى قابىلداعان كەزدە سالاعا قاتىستى بىرقاتار ماسەلەلەردى ءسوز ەتىپ, سونىڭ ىشىندە قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتۋ جونىندە ناقتى تاپسىرمالار بەرۋىن سولاي ءتۇسىنۋىمىز كەرەك.
ورايى كەلگەندە, جۇمىستى مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋ ماسەلەسىنە قازاق ءتىلدى باسىلىمدار باسىم كوڭىل بولگەنىن, ورىس ءتىلدى باسىلىمداردا جالپىلاما ايتىلىپ, ءتىپتى ەلباسىنىڭ قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ جۇمىسىن جۇيەلى تۇردە جۇرگىزۋ كەرەكتىگىن دايەكتەي كەلە: «اقپارات قۇرالدارىندا مەملەكەتتىك ءتىل باسىمدىعى كۇشەيە بەرەدى دەپ ايتۋ كەرەك», «قازاق ءتىلىنىڭ دارەجەسىن كوتەرۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك» دەپ ناقتى تاپسىرما بەرگەنىن اينالىپ وتۋگە تىرىسۋشىلىق بولعانىن بايقاعانىمىزدى ايتا كەتكىمىز كەلەدى.
ءوزىمىز تىڭداپ وتىرىپ, پرەزيدەنتتىڭ «ۇكىمەت پەن پارلامەنت ءوز جۇمىسىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋى كەرەك...», دەگەن سوزدەرىنەن كەيىن قاشانعىداي ەل بىرلىگىن, بارشانىڭ تەڭدىگىن ويلايتىن قالپىمەن: «باسقا ازاماتتاردى ەشقانداي رەنجىتپەۋ ءۇشىن... ولارعا ىلەسپە اۋدارما جاساۋ كەرەك...» دەگەنىن جازىپ الدىق. ونىڭ سەبەبى دە بار.
ەلباسىنىڭ قازاق ءتىلىن دامىتۋ, ونىڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتۋ, ەلدى مەكەندەگەن بارشا ۇلتتىڭ ورتاق تىلىنە اينالدىرۋ ماسەلەسىن ايتىپ وتىرعانى بۇل عانا ەمەس. قانشاما رەت تاپ وسى جولعىداي ىلەسپە اۋدارما جاساۋ تۋرالى ايتىلعان سوزدەرىن ەستىپ, ىلەسپە اۋدارما جاساعانبىز. بۇدان جيىرما جىل بۇرىن حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ «التىن قىران» ماراپاتىن العاندا مەملەكەت باسشىسى: «بارلىق جيىندار ىلەسپە اۋدارما جاسالا وتىرىپ, قازاق تىلىندە جۇرگىزىلۋى كەرەك» دەگەن-ءدى. «ەندى ەشكىم وزگەرتە المايتىن ءبىر اقيقات بار. انا ءتىلىمىز ماڭگىلىك ەلىمىزبەن بىرگە ماڭگىلىك ءتىل بولدى! ونى ۇلتتىڭ ۇيىتقىسى ەتە بىلگەنىمىز ءجون» دەدى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جاريالاي وتىرىپ. «...كەڭەستەردە قازاق تىلىندە سويلەسىن, بىراق ىلەسپە اۋدارما ارقىلى سويلەيتىن بولسىن», – دەدى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءححىىى سەسسياسىندا...
مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. بۇل سوزدەر بيلىكتىڭ ءۇش تارماعىندا دا قازاق ءتىلى باسىم بولۋى كەرەكتىگى باسقا ۇلت وكىلدەرى ءۇشىن ىلەسپە اۋدارما جاسالۋى كەرەكتىگى كۇن تارتىبىنە ەندى قويىلىپ وتىرعان ماسەلە ەمەس ەكەندىگىن ايعاقتاپ, ال اتقارۋشى بيلىكتىڭ ونى ورىنداۋى ماردىمسىز ەكەندىگىن كورسەتەدى.
ەلىمىزدە بۇل قاعيداتتى ءاۋ باستان بەرىك ۇستانعان جالعىز ورتالىق ورگان – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى. قوس پالاتا دا تاۋەلسىزدىك العالى بەرى بارلىق وتىرىستارىن (جالپى وتىرىستارىن عانا ەمەس, بيۋرو, كوميتەتتەر وتىرىستارىن دا) ىلەسپە اۋدارمامەن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, مەملەكەتتىك تىلدە وتكىزەدى. بۇل – جوعارى زاڭ شىعارۋ ورگانىندا نىق ورنىققان, قانشا باسشى اۋىسسا دا, ولاردىڭ قازاق ءتىلىن ءبىلۋ دەڭگەيى قانداي بولسا دا بۇزىلمايتىن ءتارتىپ ەكەنىنە سەنات اپپاراتىندا ءوزىم قىزمەت ەتكەن جىلداردا كوزىم ابدەن جەتكەن.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, بۇل ورگاندا اۋەل باستان كاسىبي ىلەسپە اۋدارماشىنى تابۋ وڭاي ەمەستىگىن تۇسىنۋشىلىك بار. سوندىقتان كادر ىرىكتەۋ كەزىندە اۋدارماشىنىڭ وسى قيىن ماماندىقتى يگەرگەنىنە ءمان بەرىلەدى. اپپاراتتا قىزمەت ەتەتىن ىلەسپە اۋدارماشىنىڭ ەڭبەگى باعالانىپ, مۇمكىندىگىنشە جاعداي جاسالىپ وتىرادى.
وسى رەتتە, كەزىندە ىلەسپە اۋدارماشىلارعا كومەك رەتىندە شىعارعان «ماقال-ماتەلدەردىڭ, تۇراقتى تىركەستەردىڭ قازاقشا-ورىسشا ماعىنالىق اۋدارماسى» دەگەن كىتاپشامدى سىيعا تارتقانىمدا سەنات توراعاسى ق.توقاەۆتىڭ ەڭبەك جولىنىڭ باسىندا ءوزى دە ىلەسپە اۋدارماشى بولعانىن, ونىڭ قانشالىقتى قيىن ءارى جاۋاپكەرشىلىگى زور ماماندىق ەكەنىن ايتقانىن مىسالعا كەلتىرە كەتكىم كەلەدى. بالكىم سودان دا بولار, سول جىلدارى سەناتتا ىلەسپە اۋدارماشىلاردى دايىنداۋعا زور ءمان بەرىلەتىن. ءسويتىپ, قىزمەت ەتە ءجۇرىپ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە شاكىرت تاربيەلەدىم. ولاردى تاجىريبەدەن وتكىزۋگە سەنات اپپاراتى مۇمكىنشىلىك جاسادى. وزىمىزدە ەڭبەك ەتەتىن قىزمەتكەرلەردى جەتەكتەپ ءجۇرىپ, باۋلىدىم. ناتيجەسىندە وندا قازىر قاراشاش ىسمايىلوۆا, گۇلنار سالىقوۆا, ءساتجان مەيىرمانوۆ سياقتى مىقتى شاكىرتتەرىم جۇمىس ىستەۋدە.
بۇل ءداستۇر قازىر دە جالعاسۋدا. ىلەسپە اۋدارما باستاۋ الىپ, جيىندى ىلەسپە اۋدارمامەن جۇرگىزۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋشى ورگان رەتىندە سەنات اپپاراتىنىڭ باسشىسى سەرىك سىدىقوۆ قولدان كەلگەن كومەگىن جاساپ وتىرادى. ىلەسپە اۋدارماشىلاردى دايىنداۋ, بىلىكتىلىكتەرىن ارتتىرۋ, اسىرەسە, ىلەسپە اۋدارما جاساۋ شەبەرلىگى ۇدايى شىڭداۋدى تالاپ ەتەتىنىن ءتۇسىنۋ بار ەكەنى قۋانتادى.
ءماجىلىس اپپاراتىنداعى اۋدارما ءبولىمىن كەزىندە ءوزى ىلەسپە اۋدارماشى بولعان ءداۋىتالى وماش ۇلى باسقاراتىنى, وندا دا ىلەسپە اۋدارماشىلاردىڭ جاس بۋىنىن دايىنداۋعا ءمان بەرۋ ءداستۇرىن قالىپتاستىرعان. تاياۋدا عانا ماماندىقتىڭ قىر-سىرىن سوناۋ پاۆلوداردان كەلىپ ۇيرەنگەن شاكىرتىم جاننا تاسبولاتوۆا قىزمەتىنىڭ ءوسىپ جاتقانىن قۋانا حابارلادى.
بىرنەشە جىل بويى ۇكىمەت وتىرىستارىندا ىلەسپە اۋدارما جاساپ كەلە جاتقان دينارا قۇسمانوۆا دا – بۇگىندە توسەلگەن, بىلىكتى اۋدارماشى. ۇلتتىق بانكتە سايدا ناجىمەدەنوۆا باستاعان ءبىر توپ مىقتى مامان وتىر. تۇتاستاي العاندا بىزدە تاپ وسىنداي دەڭگەيدە اۋدارما جاساي الاتىن ىلەسپە اۋدارماشى تىپتەن از. سەبەبى ىلەسپە اۋدارما ءارى قيىن, ءارى دەنساۋلىققا زيان ماماندىق بولعاندىقتان, ونى يگەرۋگە ۇمتىلۋشىلار كوپ ەمەس. وسى سالانى زەرتتەۋدى قولعا العاندا اۋىرلىعى جانە ادامعا كەلتىرەتىن زياندىلىعى جاعىنان ىلەسپە اۋدارمانىڭ جاڭا ۇشاقتى سىناۋشىلار, جىرتقىش حايۋانداردى قولعا ۇيرەتۋشىلەر سياقتى كاسىپتەر قاتارىنا قوسىلاتىنىن بىلگەندە ءوزىمىز دە تاڭعالعانبىز.
ءيا, بىزدە ىلەسپە اۋدارماشىلار سانى كوپ ەمەس, ال بيىك دەڭگەيلى جيىنداردى اۋداراتىندار ساۋساقپەن سانارلىق قانا. حوردا ءان ايتاتىننىڭ ءبارى بىردەي جەكە كونتسەرت بەرەتىن ءانشى بولمايتىنى, كونكي تەبە بىلەتىننىڭ ءبارى مانەرلەپ سىرعاناۋ شەبەرى بولمايتىنى سياقتى, جازباشا اۋدارما جاساي الاتىنداردىڭ كەز كەلگەنى ىلەسپە اۋدارماشى بولا المايدى. ىلەسپە اۋدارماشىلاردىڭ از بولۋىنىڭ ءبىر ۇشىعى وسىندا جاتىر.
وسىعان دەيىن ەلباسى قانشا رەت نازار اۋدارتسا دا, ءتىپتى ءىرى حالىقارالىق جيىنداردا قازاق تىلىنەن ىلەسپە اۋدارما بولماۋىنان ۇياتتى جاعدايلارعا تاپ بولىپ جۇرسەك تە, ۇزاق جىلدار بويى بۇل ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى شەشىلمەي كەلدى. ىلەسپە اۋدارمانىڭ انا ءتىلىمىزدىڭ مەرەيىن ءوسىرىپ, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جيىنداردىڭ جۇمىس ءتىلى بولۋى ءۇشىن كەرەك ەكەنىن ءتىل سالاسىنداعى شەنەۋنىكتەر ەلەمەي-اق قويىپ ەدى. سەڭنىڭ قوزعالۋىنا مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2015 جىلى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىندا قازاق تىلىندە سويلەگەن ءسوزى سەبەپشى بولدى.
ءسويتىپ 2016-17 جىلدارى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ءتىل كوميتەتىنىڭ تاپسىرۋىمەن ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى تىلدەردى دامىتۋدىڭ رەسپۋبليكالىق ورتالىعى كۋرس ۇيىمداستىرىپ, ءوز ادىستەمەمدى قولدانا وتىرىپ, 2 توپتى وقىتىپ شىعاردىم. سولاردىڭ ىشىنەن بىرنەشەۋى «جۇزدەن جۇيرىك» شىعىپ, ىلەسپە اۋدارماشىلار قاتارىن تولىقتىردى. تاعى ءبىر ناتيجەمىز كۋرسقا قاتىسقان اقتوبە وبلىستىق ءتىل باسقارماسىنىڭ باسشىسى گ.تولەباەۆانىڭ ءوز وڭىرىندە سول فورماتتا كۋرس وتكىزۋى بولدى. ناتيجەسىندە, ەكونوميكاسى قارقىنداپ دامىپ, ەلىمىزدىڭ ميلليون تۇرعىنى بار وبلىسى بولايىن دەپ تۇرعان اقتوبەدە وتەتىن جيىنداردا قازاق ءتىلى – جۇمىس ءتىلى بولۋىن قامتاماسىز ەتە الاتىن ىلەسپە اۋدارماشى شاكىرتتەر دايىندالدى.
ىلەسپە اۋدارماشىلاردى تاربيەلەۋدىڭ جاقسى, ۇتىمدى جولى «حابار» ارناسىندا جۇرگىزىلەتىن «بولاشاققا باعدار» باعدارلاماسىنىڭ اۋدارما ماسەلەسىنە ارنالعان 14-شىعارىلىمىندا ۇسىنىلدى. ول – ءبىر ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جانىنان جوعارى كۋرستار اشىپ, اۋدارمانىڭ سالالارى بويىنشا (كوركەم اۋدارما, ىلەسپە اۋدارما) مامانداردى دايىنداۋ. ەلىمىزدىڭ قازىناسىن سىرتقا, ال الەمنىڭ ءىنجۋ-مارجاندارىن قازاق وقىرمانىنا تانىتۋ ءۇشىن ءوز ەلىمىزدە انا ءتىلىمىزدى وگەيلىكتەن قۇتقارىپ, ۇلكەن جيىنداردىڭ جۇمىس ءتىلى ەتۋ ءۇشىن بۇل كۋرستار اسا پايدالى بولار ەدى.
ىلەسپە اۋدارما جيىندارداعى كوممۋنيكاتسيا قۇرالى عانا ەمەس, ول ارقىلى بەلگىلى ءبىر ۇيىمدار, ەل الدىندا جۇرگەن ازاماتتار تۋرالى قوسىمشا وي تۇزۋگە بولادى. ەلىمىزدە ىلەسپە اۋدارمانىڭ پايدا بولۋى مەن دامۋىن ۇزاق جىلعى زەردەلەۋىمىز مىنالارعا كوز جەتكىزدى: ىلەسپە اۋدارمانى ءوزى ۇيىمداستىراتىن ءىس-شاراسىنا تەرەڭ ءمان بەرىپ, ونىڭ قوعام ومىرىندەگى بەلگىلى ءبىر پروبلەمالاردى شەشۋدەگى ماڭىزىن تۇسىنەتىن; جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ ۋاقىتىنا قۇرمەتپەن قاراۋدى; كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ بارشاعا تۇسىنىكتى بولۋىن; ولار بويىنشا قابىلدانار شەشىمنىڭ ورتاق تۇجىرىمداماسى ءتۇزىلۋىن كوزدەيتىن ۇيىمدار جۇزەگە اسىرادى.
ەلىمىزدە وتكىزىلەتىن جيىندارعا كەلگەن شەتەلدىك قوناقتار سويلەنەتىن سوزدەرىنىڭ مىندەتتى تۇردە قازاق تىلىنە اۋدارىلۋىنا ءمان بەرەدى. سەبەبى بۇل – بۇكىل دۇنيە جۇزىندە قابىلدانعان ادەپ نورماسى. وركەنيەتتى ەلدەردىڭ وكىلدەرى ءۇشىن ونى ورىنداۋ – زاڭدىلىق. ءبارىن بەلدەن باساتىن – ءوز وتانداستارىمىز. «جينالعانداردىڭ بارلىعى دا ورىس ءتىلىن تۇسىنەدى عوي» دەپ قاراۋشىلىق حالىقارالىق جيىنداردىڭ جۇمىس ءتىلى – ورىس ءتىلى بولۋىنا, اۋدارمانىڭ دا شەت تىلىنەن ورىس تىلىنە عانا جاسالۋىنا نەگىز بولىپ كەلەدى.
ەندى ەلباسى تاپسىرماسىنان كەيىن, بۇل ادەت جوندەلەدى دەگەن ويدامىز. بۇل ىستە ءداستۇردى قالىپتاستىرۋشى پارلامەنتكە قوسا, سوڭعى جىلدارى جيىندارىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزەتىن «نۇر وتان» پارتياسى, وتىرىستارى بۇرىن ارالاس تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلسە, سوڭعى كەزدەرى تازا قازاق تىلىندە وتكىزە باستاعان ۇكىمەتتىڭ ۇلگىسىمەن مينيسترلىكتەردە, وڭىرلەردە انا ءتىلىمىز تورگە شىعىپ, بارشا جيىنداردىڭ جۇمىس تىلىنە اينالاتىنىنا سەنگىمىز كەلەدى.
ءوز كەزەگىندە بۇل ول جيىنداردا اۋدارما جاسايتىن مامانداردى كوپتەپ تاربيەلەۋ قاجەتتىگىنە الىپ كەلەدى. ال ول – ءبىر-ەكى جىلدان بەرى شەشىلۋى قولعا الىنىپ, ناتيجەسىن دە بەرە باستاعان ماسەلە. ەندى ونى جوعارىدا, «حابار» ارناسىندا ايتىلعان ۇسىنىستار ارقىلى جەتىلدىرە ءتۇسۋ عانا قالدى.
كامال الپەيىسوۆا,
ىلەسپە اۋدارماشى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
