دەگەنمەن بۇل سالادا شەشىمىن كۇتىپ تۇرعان ماسەلەلەر بارشىلىق. بۇۇ ماماندارى مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالار مەن جاس انالاردى الەۋمەتتىك, مەديتسينالىق, باسقا دا تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ كەلەدى. ماسەلەن, يۋنيسەف باعدارلاماسى اياسىندا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەرگە نازار سالساق, مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنە تىركەلگەن 3-6 جاس ارالىعىنداعى سابيلەر قاتارى 2010 جىلدان بەرى ارتقان. بىراق رەسپۋبليكادا مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ماماندار تاپشىلىعى بايقالادى. بالاباقشا تاربيەشىلەرى جالاقىسىنىڭ تومەندىگى, ت.ب. سەبەپتەرمەن وزگە كاسىپكە اۋىسۋ ءۇردىسى كەيىنگى 25 جىلدا انىق بايقالۋدا.
بالالار دارىگەرىنىڭ سانى دا رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ايماعىندا بىركەلكى ەمەس. يۋنيسەف زەرتتەۋشىلەرى قازاقستاندا بىلىكتى كادرلار نەگىزىنەن الماتى, استانا سياقتى ءىرى قالالارعا شوعىرلانعاندىعىن ايتۋدا. سوندىقتان اۋىلدىق جەردەگى انالار مەن بالالار دەنساۋلىق كۇتىمى تۇرعىسىنان دا, باسقا جاعىنان دا شەت قالۋدا. يۋنيسەف بايانداماسىندا كورسەتىلگەندەي, حالىقارالىق ۇيىم تاراپىنان 0-3 پەن 3-6 جاس ارالىعىندا سابيلەر كۇتىمىمەن, تاربيەسىمەن اينالىساتىن مامانداردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا قاتىستى ۇسىنىستار قۇزىرلى مەكەمەلەرگە تۇراقتى تۇردە جولدانادى.
قازاقستاندا سوڭعى 25 جىلدا بالا تۋ كورسەتكىشىنىڭ اناعۇرلىم تومەندەگەنىن ايتقان ءجون. 1990 جىلدان بەرى ەسەپتەگەندە ءبىر ايەلدىڭ دۇنيەگە بالا اكەلۋ كورسەتكىشى 2,7 دەڭگەيىنە دەيىن تۇسكەن. ەلىمىزدەگى وڭتۇستىك وڭىرلەردە سابيلەردىڭ دۇنيەگە كەلۋ دەڭگەيى قۋانتارلىق بولعانمەن, سولتۇستىك ايماقتاردا تۋ كورسەتكىشى ازايعان. بالا كۇتىمى مەن ايەلدەردىڭ دەنساۋلىعىنا ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ اسەرى زور. شەتەل ساراپشىلارى ەلدەگى ىشكى جالپى ءونىم 2014 جىلى 4,1 پايىز بولسا, 2015 جىلى 1,2 پايىزعا تومەندەگەن دەيدى. ونىڭ ۇستىنە جالاقى مولشەرى كوپ جاعدايدا كوڭىل كونشىتەرلىك ەمەس.
يۋنيسەف بايانداماسىنا نازار اۋدارساق, رەسپۋبليكادا ەل الەۋەتىن كوتەرەتىن ءتۇرلى باعدارلامالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلعانىنا قاراماستان, كەدەيشىلىك دەڭگەيى جوعارى كۇيىندە قالىپ وتىر. دۇنيەجۇزىلىك بانك كورسەتكىشى بويىنشا حالىقتىڭ 42 پايىزى كەدەيشىلىكتە كۇي كەشۋدە. روەلەن, گوسسمانن ءتارىزدى شەتەل عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋى بويىنشا, رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 33 پايىزىنىڭ تۇرمىسى تومەن ەكەن. ونىڭ ىشىندە ناشار وتباسىندا تۇراتىن 18 جاسقا دەيىنگى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر 45 پايىزدى قۇرايدى. ازيا دامۋ بانكىنىڭ 2010 جىلعى دەرەگىنە جۇگىنسەك, اۋىلدىق جەرلەردەگى كەدەيشىلىك دەڭگەيى قالا تۇرعىندارىمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسەگە جوعارى.
ءسابي دامۋى اتا-انانىڭ جۇمىسى مەن وتباسىلىق جاعدايىنا, قورشاعان ورتاداعى الەۋمەتتىك فاكتورلارعا تاۋەلدى. تۇرمىسى ناشار وتباسىنان شىققان بالالاردىڭ قوعامعا بەيىمدەلۋ قابىلەتى دە ءالسىز ەكەنى بەلگىلى. قازاقستاندا مەديتسينالىق, الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ ناشارلىعىنان بەس جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ شەتىنەۋى 1990 جىلدان بەرى ەكى ەسەگە ازايعان. بىراق ۇلدار سانىنىڭ كەمۋى انىق بايقالادى. بۇۇ-نىڭ ءولىم-جىتىمگە قاتىستى زەرتتەۋىنە نازار سالساق, 100 مىڭ نارەستەنىڭ ىشىندە قىز بالا شەتىنەۋى 12 بولسا, ەر بالاعا قاتىستى بۇل كورسەتكىش 16-نى كورسەتكەن.
انا ءسۇتىنىڭ بالا دەنساۋلىعى ءۇشىن عانا ەمەس, ونىڭ بۇكىل ومىرىندە زور ءمانى بار ەكەنى بەلگىلى. بۇگىندە الەم بويىنشا التى ايعا دەيىنگى نارەستەلەردىڭ 36 پايىزى انا سۇتىمەن قورەكتەنەدى. حالىقارالىق ۇيىم ساراپشىلارى قازاقستانداعى جاس انالار سابيلەرىن ەمشەكتەن ەرتە شىعاراتىنىن ارنايى زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە انىقتادى. بۇۇ تاراتقان باياندامادا قوستاناي, الماتى, اتىراۋ, قىزىلوردا, وڭتۇستىك قازاقستان, پاۆلودار وبلىستارىندا تۇراتىن انالار سابيلەرىن مەرزىمىنەن ەرتە ەمشەكتەن شىعاراتىنى كورسەتىلگەن. ءسابيدى سۇتتەن ەرتە اجىراتۋعا وتباسىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ قاتىسى بولماسا كەرەك. رەسپۋبليكاداعى التى ايعا دەيىنگى نارەستەلەردىڭ تەك 38 پايىزى عانا انا ءسۇتىن ەمەدى. كوپتەگەن كەلىنشەكتەر تابيعي قورەكتەندىرۋدەن گورى جاساندى قوسپالار بەرۋگە كوشكەن. الايدا انا ءسۇتىنىڭ قۇرامىنداعى پايدالى ەلەمەنتتەردىڭ وزگە ەشبىر تاعام قۇرامىندا كەزدەسپەيتىنىن كوپتەگەن جاس انالار ەسكەرمەيتىنى وكىنىشتى.
يۋنيسەف مالىمەتتەرىندە اتاپ كورسەتىلگەندەي, دۇنيە ءجۇزى بويىنشا 77 ميلليون جاڭا تۋعان ءسابي, ياعني ءاربىر ەكىنشى نارەستە انا ءسۇتىن ەمبەيدى ەكەن. بۇل دۇنيەگە كەلگەن ءاربىر ەكىنشى نارەستەنىڭ اعزاسىنا اقۋىز بەن مينەرالدى زاتتار تۇسپەيدى دەگەن ءسوز. بۇل تۋرالى جىل سايىن دۇنيەجۇزىلىك ەمىزۋ اپتالىعى قارساڭىندا جاسالاتىن يۋنيسەف قورىنىڭ بايانداماسىندا ايتىلىپ ءجۇر. «ەگەر سابيگە جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقاننان كەيىن اناسىنىڭ باۋىرىنا سالۋدى ۇزاق كۇتتىرسە, ونىڭ ءتىرى قالۋ مۇمكىندىگى كەميدى. بۇل ايەل اعزاسىنىڭ ءسۇت شىعارۋ قابىلەتىنە دە تەرىس اسەر ەتەدى», دەگەن ەدى يۋنيسەف-ءتىڭ اعا ديەتولوگى فرانس بەگين. مامانداردىڭ سوزىنە سەنسەك, بالا تۋىلعاننان كەيىن تاۋلىك وتكەندە بارىپ ەمىزسە, ءسابي شەتىنەپ كەتۋى مۇمكىن. ياعني, بىردەن ەمبەگەن سابيلەر 80 پايىز جاعدايدا كوز جۇمادى دەگەن ءسوز.
«انا ءسۇتى – ءسابي ءۇشىن العاشقى ۆاكتسينا. بۇل – اۋرۋلارعا قارسى العاشقى جانە ەڭ ءتيىمدى كۇرەس» دەيدى فرانس بەگين. يۋنيسەف تاراتقان مالىمدەمەدە العاشقى جارتى جىلدا بالانى تەك انا سۇتىمەن قورەكتەندىرۋ قاجەتتىلىگىنە ءمان بەرۋگە شاقىرادى. دارىگەر عالىمدار انا ءسۇتىن ەمىپ وسكەن بالا مەكتەپتە جاقسى وقيتىنىن جانە سەمىزدىك, ديابەت سياقتى اۋرۋلارعا از شالدىعاتىنىن ايتادى. ءسابيدى ەمىزۋ انا دەنساۋلىعى ءۇشىن وتە پايدالى. بالاسىن ەمىزگەن ايەل ءسۇت بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىگى سياقتى دەرت تۇرلەرىنەن ادا بولادى.
رەسپۋبليكادا بالا دۇنيەگە كەلگەندە تولەنەتىن جورگەكپۇل, جاردەماقى مولشەرى ءسابيدىڭ بارلىق قاجەتتىلىكتەرىن وتەۋگە جەتپەيتىنى بەلگىلى. مىسالى, قازبا بايلىعى جوق جاپونياداعى جۇكتىلىك, بالانى دۇنيەگە اكەلۋ جانە بالا كۇتىمىنە بايلانىستى تولەنەتىن جاردەماقى مولشەرىنە كەلسەك, بالانى دۇنيەگە اكەلۋ مەن ونى كۇتۋگە بايلانىستى ءبىر رەتتىك جاردەماقى 420 مىڭ يەن (4078 دوللار). بۇل قارجى ءبىر بالاعا مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ ەسەبىنەن جانە ايەلدىڭ جۇمىس ىستەۋ-ىستەمەۋىنە بايلانىسسىز بەرىلەدى. جۇكتىلىك كەزىندەگى دەمالىستا ايەلدەرگە ايلىق جالاقىنىڭ ۇشتەن ەكىسى مولشەرىندە جاردەماقى تولەنەدى ەكەن.
شەتەلدىك ساراپشىلار سونداي-اق قازاقستانداعى مەكتەپكە دەيىنگى بالالار دامۋىنىڭ يندەكسى تومەندىگىن ايتۋدا. فيزيكالىق, الەۋمەتتىك, ەموتسيونالدى دامۋ دەڭگەيى جاقسى سانالاتىن, تۋعانىنا 35-59 اي بولعان نارەستەلەردىڭ پايىزدىق كورسەتكىشى 2010 جىلعى 86,1 پايىزدان 2015 جىلى 85,5 پايىزعا كەمىگەن. مەكتەپكە دەيىنگى بالالاردىڭ ساۋاتتىلىق دەڭگەيى باسقا كورسەتكىشتەرمەن سالىستىرعاندا تومەن. ددسۇ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, 2013 جىلى الەمدەگى بەس جاسقا تولماعان 161,5 ميلليون بالانىڭ بويى قورەك جەتىسپەۋى سالدارىنان دۇرىس وسپەگەن. 50,8 ميلليون بالانىڭ سالماعى بويىنا ساي ەمەس. ال 41,7 ميلليون جاس وسكىن سەمىزدىككە شالدىققان. ونىڭ 35 ميلليونى دامۋشى ەلدەردە تۇرادى. قازاقستاندا بەس جاسقا تولماعان سابيلەردىڭ 10 پايىزدان استامىنا سەمىزدىك دەرتى ءتان.
رەسپۋبليكانىڭ ءبىلىم, عىلىم جونىندەگى 2016-2020 جىلدارعا ارنالعان ۇلتتىق باعدارلاماسىنا سايكەس 2020 جىلى 3-6 جاستاعى بالالار تولىعىمەن مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنە باراتىن بولادى. بۇگىنگە دەيىن شىعىس قازاقستان, باتىس قازاقستان, سولتۇستىك قازاقستان, قوستاناي, پاۆلودار وبلىستارىندا اتالمىش مەجەگە قول جەتكىزىلدى. بۇۇ ماماندارى جۇرگىزگەن العاشقى جان-جاقتى ساراپتاما ناتيجەسىندە رەسپۋبليكاداعى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى, جاسى التىعا تولماعان بالالاردىڭ 67 پايىزى جانە مەكتەپ جاسىنداعى وسىنداي بالالاردىڭ 46 پايىزى بالاباقشا نەمەسە مەكتەپ قابىرعاسىن كورمەگەندىگى انىقتالعان.
رەسپۋبليكادا جىل سايىن ەكى مىڭنان استام بالا مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ قاراۋىنا بەرىلەدى ەكەن. ولاردىڭ 75 پايىزىنىڭ اتا-اناسى بولسا دا, بالا باعۋعا جاعدايى جوق. قازاقستاندا سابيلەردى ءبىلىم مەكەمەلەرىمەن قامتۋعا بولىنەتىن قارجى 2013 جىلى ءىجو-ءنىڭ 0,6 پايىزىن قۇراعان. بۇل دامىعان ەلدەرمەن سالىستىرعاندا اناعۇرلىم تومەن. مىسالى, دانيادا ءىجو-ءنىڭ 2 پايىزى بالالاردىڭ مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىمى مەن تاربيەسىنە جۇمسالادى.
يۋنيسەف ماماندارى اتا-انالاردىڭ بالا تاربيەسىنە كوڭىل ءبولۋ كورسەتكىشىن دە سارالاعان. ەلىمىزدە تۋعانىنا 35-39 اي بولعان سابيلەردىڭ 87,3 پايىزىندا اكە بولا تۇرا, ولاردىڭ بالامەن جۇمىس جاساۋ كورسەتكىشى 6,6 پايىز دەڭگەيىنەن اسپاعان. رەسپۋبليكادا سوڭعى ۋاقىتتا اكەلەردىڭ وتباسىنداعى بەدەلىن كوتەرۋ, بالا تاربيەسىندەگى بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا قاتىستى كەلەلى ماسەلەلەر كوتەرىلىپ, «اكە مەن بالا» تاقىرىبى اۋقىمدى جيىنداردا قوزعالىپ ءجۇر. ءتىپتى بالاسىنان زاڭ جۇزىندە قول ۇزگەن اكەلەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ جايى دا ايتىلۋدا. بىراق اكەنىڭ دە, انانىڭ دا ابىروي-بەدەلى قۇجات جۇزىندە ەمەس, ءار وتباسىنىڭ ۇلتتىق تاربيە قۇندىلىقتارىن قانشالىقتى ساقتاي بىلۋىمەن بايلانىستى بولسا كەرەك.
ەلىمىزدەگى وتباسىلاردىڭ بارلىعى كىتاپ سورەسىنە كىتاپتاردى تولتىرىپ قويادى دەسەك, جالعان بولار. كىتاپ وقۋ كورسەتكىشى دە تومەندەپ بارا جاتقانى جاسىرىن ەمەس. بۇۇ-نىڭ زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك, تۋعانىنا 0-59 اي بولعان سابيلەردىڭ 50,9 پايىزى كىتاپ سانى ۇشتەن اساتىن وتباسىنىڭ مۇشەسى. ال بالالار كىتابىنىڭ سانى وننان اساتىن وتباسىندا تۇراتىن سابيلەر بار بولعانى 22 پايىز عانا. رەسمي دەرەكتەر بويىنشا, قالاداعى بالالاردىڭ 60,1 پايىزىندا, اۋىلداعى بۇلدىرشىندەردىڭ 42 پايىزىندا عانا كىتاپ بار.
شەتەل ماماندارى قازاقستانداعى بالالاردىڭ 47,2 پايىزى پسيحولوگيالىق اگرەسسياعا ۇشىرايتىنىن دا انىقتاپتى. مەكتەپتەردەگى ءۇش بالانىڭ ەكەۋى قاتارلاستارىنان ءزابىر كورەدى. بالالار اراسىنداعى زورلىق-زومبىلىق ينتەرناتتار مەن مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالارعا ارنالعان مەكەمەلەردە كوپ ەكەنى ايتىلىپ ءجۇر. وسى ورايدا يۋنيسەف بالالار قورى الەمنىڭ 190 ەلىنەن بۇلدىرشىندەر مەن جاسوسپىرىمدەرگە جاسالاتىن قىلمىسقا قاتىستى دەرەكتەردى دە جاريالادى. 2013 جىلدىڭ 31 شىلدەسىندە يۋنيسەف بالالارعا زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋدى تۇبەگەيلى توقتاتۋ تۋرالى جاھاندىق باستاما كوتەرىپ, ءىس-شارالار جوسپارىن بەكىتكەن بولاتىن. بۇل باستاماعا الەمنىڭ 70 مەملەكەتى قوسىلدى.
حالىقارالىق ۇيىم ماماندارىنىڭ زەرتتەۋ قورىتىندىسىنا نازار سالساق, رەسپۋبليكاداعى بالالاردىڭ 50 پايىزى جابىرلەۋدىڭ الۋان ءتۇرىن باستان وتكەرەدى ەكەن. ينتەرناتتارداعى وقۋشىلاردىڭ 35 پايىزى ەرەسەك قىزمەتكەرلەردىڭ ادىلەتسىز قارىم-قاتىناسىنان قورلىق كورەدى. ال مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بۇلدىرشىندەرگە ارنالعان مەكەمەلەر تاربيەشىلەرىنىڭ 56 پايىزى بالالارعا فيزيكالىق, مورالدىق قىسىم كورسەتەتىنى انىقتالعان. بالالار ۇيىندەگى جاس وركەندەردىڭ 8 پايىزى, ارنايى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندەگى جاسوسپىرىمدەردىڭ 12 پايىزى ورتاداعى قىسىمعا شىداي الماي, وزىنە ءوزى قول جۇمساعان.
ەلىمىزدە اتا-انالاردىڭ بالالارىنا دۇرىس تاربيە بەرۋگە ۋاقىتىنىڭ تاپشى بولۋىنا ماماندار الاڭداۋدا. قازاقستانداعى اتا-انالار بالاسىمەن كۇنىنە تەك 20 مينۋت قانا بىرگە بولادى ەكەن. ءتىپتى ەرەسەكتەردىڭ دەنى ۇل-قىزىنىڭ مەكتەپتەن سوڭ قايدا بارىپ, نە ىستەگەنىنەن دە بەيحابار. يۋنيسەف ماماندارى تاراپىنان بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە جاسالاتىن زورلىق-زومبىلىق, قاستاندىقتى ازايتۋ ماقساتىندا التى ستراتەگيالىق جوسپار دايىندالدى. بۇعان اتا-انالاردىڭ بالالار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ, بۇلدىرشىندەردى قاۋىپسىز ءومىر سۇرۋگە باۋلۋ, بۇل تاقىرىپتاعى قۇقىقتىق جۇيەنى جەتىلدىرۋ جانە الەۋمەتتىك قىزمەت تۇرلەرىن دامىتۋ, ت.ب. كىرەدى. ءار بالا مەملەكەت بولاشاعى ەكەنىن ءاردايىم ەستە ۇستايىق.
شارافات جىلقىباەۆا
