بۇگىندە دۇنيە جۇزىندەگى ميگراتسيالىق ۇدەرىستەردەن 50 ميلليونعا جۋىق بالا جاپا شەگىپ وتىر. بۇل بالالار تىركەۋدە بولماعاندىقتان ءبىلىم الۋ, مەديتسينالىق قىزمەتكە جۇگىنۋ, ازاماتتىق مارتەبەگە قول جەتكىزۋ قۇقىعىنان ايىرىلعان. وقۋ-توقۋدىڭ ورنىنا جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر. ادام ساۋداسى مەن زورلىق-زومبىلىقتىڭ دا قۇربانى بولىپ جاتادى. جالپى, الەمدە سوڭعى جارتى عاسىردا ميگراتسيا كولەمى 2,5 ەسەگە ءوسىپ, ميگرانتتاردىڭ سانى 200 ملن ادامعا دەيىن جەتتى. ولاردىڭ باسىم بولىگى – 16 مەن 35 جاس ارالىعىنداعى جاستار. جاستاردىڭ ميگراتسياعا كەتۋىنە جوعارى ءبىلىم الۋ, شەتەلدىك ازاماتپەن نەكەگە تۇرۋ نەمەسە ءومىر سۇرۋگە قولايلى وڭىرگە قونىس اۋدارۋ, ومىرىنە قاۋىپ تونۋىنە بايلانىستى باسقا جاققا بوسۋ سياقتى ءتۇرلى فاكتورلار اسەر ەتەدى.
بۇگىندە بوسقىن بالالاردى قولداۋ شارالارىن جۇرگىزىپ جاتقان بۇۇ بالالار قورىنىڭ قازاقستانداعى وكىلى يۋري وكساميتنىي ەلىمىزدەگى بالالاردىڭ 23 پايىزىن حالىقارالىق ميگرانتتار قۇرايتىنىن ايتادى. بۇل جاعداي قىرعىز ەلىندە – 13, تاجىكستان مەن وزبەكستاندا – 7, تۇرىكمەنستاندا 4 پايىزعا تەڭ كورىنەدى. قازاقستانعا كوپ كەلەتىن 20 جاسقا تولماعان ميگرانتتاردىڭ شامامەن 40 پايىزى – 15-19 جاستاعى جاسوسپىرىمدەر بولسا, 11 پايىزى 4 جاسقا دەيىنگى بالالار ەكەن. ارينە قاجەتتى قۇجاتتارىنىڭ بولماۋى ولاردى جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ الدىندا دارمەنسىز ەتەدى. سوندىقتان يۋنيسەف ۇكىمەتكە بالالاردى كوشى-قون كەزىندە قاجەتتى قولداۋدان ايىراتىن, ومىرلىك ماڭىزى بار قىزمەتتەرگە قول جەتكىزۋىنە بوگەت جاسايتىن كەدەرگىلەردى جويۋدى, كومەككە مۇقتاج بالالاردى, كوشى-قون ۇدەرىستەرىندەگى جانە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردى قورعاۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك ساياسات ازىرلەۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساپ وتىر. بۇل ءالجۋاز بالالاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىن جاقسارتۋ مەن كەڭەيتۋدى, ونىڭ ىشىندە قاقتىعىستار مەن ەكونوميكالىق قيىندىقتاردان جان ساۋعالاۋعا ءماجبۇر بولعان بوسقىنداردىڭ بالالارىنا قاتىستى كەمسىتۋشىلىك پەن وقشاۋلاۋدى, جاعىمسىز اسەردى, باس بوستاندىعىنان ايىرۋدى, زورلىق-زومبىلىقتى بولدىرماۋدى كوزدەيدى. اتالعان مىندەتتەردى شەشۋ ماقساتىندا يۋنيسەف, ەۋرووداق, بۇۇ بوسقىندار ءىسى بويىنشا جوعارعى باسقارما كوميسسارى جانە حالىقارالىق كوشى-قون ۇيىمى ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى ميگراتسيالىق ۇدەرىسكە قاتىسۋشى بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرىپ, 2021 جىلعا دەيىن بالالاردى ءوز وتباسىمەن قاۋىشتىرۋ بويىنشا مەملەكەتارالىق بايلانىستار مەن زاڭناماعا ۇسىنىستار ەنگىزبەك. ياعني ىرقىنان تىس ميگرانت بولعان بالالار قوعامنىڭ تولىق ءارى تۇراقتى مۇشەسى بولۋى ءۇشىن ءبىلىم, مەديتسينا مەن قۇقىقتىق قىزمەت الۋىنا جان-جاقتى جاعداي جاساۋ قاراستىرىلادى.
«ورتالىق ازيا ەلدەرى ورنىقتى دامۋ ماقساتىمەن كوشى-قون ساياساتىن دامىتۋدا. قازاقستاننىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىنداعى قاتەرلەردىڭ ءبىرى – دەموگرافيا ماسەلەسى. وسى بويىنشا ۇكىمەتپەن جۇمىس ىستەۋدەمىز. وڭىردە بىرقاتار زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, 10 ميلليونعا جۋىق ادامنىڭ كوشى-قون پروتسەسىندە ەكەنىن انىقتادىق. كوشى-قون جۇيەسىن نىعايتۋ جانە رەتتەۋ بويىنشا بايىپتى باعدارلاما قاجەت. ونىڭ ۇستىنە ميگرانتتار مەن ۇكىمەتتىڭ اراسىندا ءوزارا سەنىمنىڭ ورناۋى وتە ماڭىزدى», دەيدى حالىقارالىق كوشى-قون ۇيىمى مەن بۇۇ-نىڭ كوشى-قون اگەنتتىگى ميسسياسىنىڭ باسشىسى ءارى ورتالىق ازيا بويىنشا ۇيلەستىرۋشىسى دەيان كەسەروۆيچ.
جۋىردا ەلوردادا «ورتالىق ازياداعى ميگراتسيا مەن جاستار: دامۋ ماقساتىنداعى مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋ» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل باسىندا باس قوسقان كورشىلەس ەلدەردىڭ رەسمي وكىلدەرى ىشكى جانە سىرتقى ميگراتسيانىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپ بولىپ وتىرعان جاعدايلاردى اتاعان بولاتىن. ماسەلەن, قىرعىز رەسپۋبليكاسى ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك دامۋ ءمينيسترىنىڭ كومەكشىسى ايداي اسقاربەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, 6 ملن-نان استام حالقى بار ايىر قالپاقتى اعايىندار ەلىنىڭ ەڭبەك نارىعىندا جاستاردىڭ جۇمىسسىزدىعى الاڭداتادى. ياعني ەلدەگى ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىقتىڭ 30 پايىزعا جۋىعىن عانا جاستار قۇرايدى. قىرعىز ەلىنىڭ ۇلتتىق ستاتيستيكالىق كوميتەتىنىڭ ەسەبىنشە, فورمالدى ەمەس سەكتوردا جاستاردىڭ 78 پايىزى ەڭبەك ەتەدى. سونداي-اق ەش تىركەۋسىز قازاقستاندا جانە باسقا ەلدەردە جۇمىس ىستەپ جاتقان قىرعىز جاستارى حالىقتىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندى بولىگىنە جاتقىزىلمايدى. بۇگىندە قىرعىز ەلىندە رەسمي جۇمىسسىزدار سانى 57 مىڭ بولسا, ونىڭ ىشىندە 21 مىڭىن جاستار قۇراپ وتىر.
تاجىكستاننىڭ ەڭبەك, كوشى-قون جانە حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ مينيسترلىگىنىڭ حالىقتىق كوشى-قون باسقارماسىنىڭ باسشىسى موەنشو ماحمادبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەل حالقى جىل سايىن 2,1 پايىزعا وسەدى. بۇل ءبىر جاعىنان ەكونوميكالىق ءوسىمدى قولداۋعا قاجەتتى ادام رەسۋرسىن كورسەتكەنىمەن, ەكىنشى جاعىنان حالىقتىڭ جوعارى ءوسىمى الەۋمەتتىك سالا مەن ىشكى ەڭبەك نارىعىندا قولداۋدى قاجەت ەتەدى. اتالعان ەلدەن جىل سايىن 700 مىڭعا جۋىق ەڭبەككە جارامدى ازامات شەتەلدەرگە ۋاقىتشا جۇمىس ىستەۋگە شىعادى. تاجىك ميگرانتتارىنىڭ باسىم بولىگىن رەسەي قابىلدايدى. بىلتىر قازاقستانعا 12 مىڭنان استام تاجىك ازاماتى ەكى قولعا ءبىر كۇرەك ىزدەپ كەلگەن ەكەن. ەكى ەلدىڭ ۇكىمەتتەرى اراسىندا تاجىكستان ازاماتتارىنىڭ قازاقستانعا كەلۋى مەن قازاقستاندىقتاردىڭ تاجىكستانعا بارۋ ءتارتىبى تۋرالى كەلىسىمى بار. كەلىسىمگە سايكەس تاراپتار 30 كۇنگە دەيىن تىركەۋدەن بوساتىلعان, ال تىركەۋدەن سوڭ 60 كۇنگە دەيىن بولا الادى. جالپى العاندا, اتالعان قۇجات ازاماتتاردى تىركەۋ ارقىلى 90 كۇنگە دەيىن بولۋ قۇقىعىن بەرەدى, دەيدى ول.
ال ماسكەۋدەگى ميگراتسيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى دميتري پولەتاەۆ ەڭبەك ميگراتسياسى – ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيا ەكەنىن, زەرتتەۋ قورىتىندىلارى بويىنشا رەسەيگە كەلگەن ورتالىقازيالىق ميگرانتتاردىڭ 40 پايىزىنىڭ ءوز وتانىندا جۇمىس تاجىريبەسى بولماعانىن, 65 پايىزىنىڭ العاشقى جۇمىسى بىلىمىنە سايكەس كەلمەيتىنىن, سوندىقتان 20 پايىزى كوللەدجدەردە, 31 پايىزى كاسىپتىك كۋرستاردا قايتا وقۋعا دايىن ەكەندىگىن جەتكىزدى. سونداي-اق ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە جۇمىسقا ورنالاسۋ جەڭىلدەتىلگەنىمەن, كوبىنىڭ زاڭدى جۇمىسقا ورنالاسپايتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇل ميگرانتتار بۇگىندە رەسەيلىكتەرمەن 30 پايىزعا دەيىن باسەكەگە ءتۇسۋ بەلدەۋىندە تۇر, ال 60 پايىزى جۇمىسقا ورنالاسۋعا وڭتايلى بولۋى ءۇشىن رەسەي ازاماتتىعىن الۋدى قالايدى, دەدى ول.
جاھاندىق ميگراتسيا ماسەلەلەرى توبىنىڭ ميگراتسيا مەن جاستار جونىندەگى ەسەبىنە سۇيەنسەك, جاس ءارى حالقى تەز ءوسىپ كەلە جاتقان, كەدەيلىك دەڭگەيى جوعارى, اسىرەسە اۋىلدىق جەرلەردە جۇمىسقا ورنالاسۋ مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى قىرعىزستان, وزبەكستان جانە تاجىكستان سياقتى ەلدەردە 14 پەن 28 جاس ارالىعىنداعى تۇرعىندار حالىقتىڭ ۇشتەن ءبىرىن قۇرايدى. ولاردىڭ باسىم بولىگى رەسەي مەن قازاقستانعا جۇمىس كۇشى رەتىندە اعىلادى. حالىقارالىق كوشى-قون ۇيىمىنىڭ وڭىرلىك باعالاۋى كورسەتكەندەي, كورشىلەس ەلدەردىڭ رەسەيگە قايتا كەلۋگە تىيىم سالىنعان تىزىمىنە ەنگەن ازاماتتارى بالامالى باعىت رەتىندە قازاقستاندى تاڭدايدى. ارينە جاس ميگرانتتار ءۇشىن بۇل كەيدە جاڭا داعدىلاردى مەڭگەرۋگە, كاسىپتىك ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىمەن بارلىعىنا بىردەي بۇل بۇيىرا بەرمەيدى. مەكتەپ بىتىرە سالىسىمەن وزگە ەلگە بەت الاتىن ميگرانتتاردىڭ كوبىنىڭ بىلىكتىلىگى جوق بولعاندىقتان لاس, قاۋىپتى, قورلايتىن جۇمىستاردى اتقارۋعا ءماجبۇر. ميگرانت قىزدار كوبىنە اسپاز, داياشى, ىدىس جۋشى, تازالىقشى سياقتى قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىندىكتەن ءوزىن-ءوزى دامىتۋعا, ەكونوميكالىق قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە جەتكىلىكتى تابىسى بولمايدى. كوپشىلىگىنىڭ ميگراتسيادان كەيىن جۇمىس تابۋ مەن وتباسىن قامتاماسىز ەتۋگە قاجەتتى ءبىلىمى مەن داعدىسى, جيناعان قورى مەن جەكە مۇلكى جوق. ولار وسى جانە باسقا دا ماسەلەلەرگە بايلانىستى ۇيلەرىنە ورالعاننان كەيىن دە قوعامنىڭ قىسپاعىنا تۇسەدى, كوزتۇرتكى بولادى.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قازىر حالىق وسىمىنە بايلانىستى تۇرعىندارى قارتايا باستاعان كوپتەگەن ەلگە جاس ميگرانتتاردىڭ كەلۋى ينكليۋزيۆتى ەكونوميكالىق ءوسىمدى قولداۋعا جانە الداعى جىلدارداعى تۇراقتى دامۋعا نەگىز بولماق. ماسەلەن, قازاقستاننىڭ 2012-2016 جىلداردىڭ ستاتيستيكالىق جيناعىنىڭ دەرەگى بويىنشا, كورشى ەلدەردەن كەلەتىن ميگرانتتار تاسقىنىن رەسەيدەن كەيىن كوپ قابىلدايتىن ەلىمىزدە 14 پەن 28 جاس ارالىعىنداعى حالىقتىڭ ۇلەسى 25 پايىزداي عانا ەكەنىن ەسكەرسەك, باسقا ورتالىقازيالىق ەلدەرمەن سالىستىرعاندا جاستار سانى جىلدان جىلعا ازايىپ بارا جاتقانىن بايقايمىز. ياعني حالىقتىڭ جاس بولىگىن قۇراۋدا ميگرانتتار ۇلەسىنىڭ ارتۋى الداعى ۋاقىتتا كوشى-قون ساياساتىنا بايىپپەن قاراۋ كەرەكتىگىن كورسەتەدى. حالىقتىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭدەگى گەوگرافيالىق جىلجۋى كوشى-قون ۇعىمىمەن سالىستىرعاندا كەڭ ەكەنىن دە ەستەن شىعارماۋ كەرەك. ويتكەنى ونىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋداعى ءرولى زور. جالپى, ميگراتسيانىڭ قايتىمسىز (قونىس اۋدارۋ), قاتىنامالى, ماۋسىمدىق جانە ەڭبەك پەن ىشكى كوشى-قون سياقتى تۇرلەرى بار. ارقايسىسى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ساياسي نەمەسە ەتنوسارالىق جاعدايعا بايلانىستى داميتىندىقتان مەملەكەت ميگراتسيالىق ساياساتتى جۇرگىزۋدە وڭىرلىك تۇرعىدان كەلگەنى دۇرىس. ادامزات تاريحىنداعى ميگراتسيالىق ۇردىستەر الەمنىڭ دەموگرافيالىق كەلبەتىن قالىپتاستىرۋدا ايتارلىقتاي ءرول اتقاردى, الەم ەكونوميكاسىنىڭ جاھاندانۋىنا اسەر ەتتى. ەلدەر اراسىنداعى تۇراقتى بايلانىسقا نەگىزدەلگەن, قوعامنىڭ تۇتاستىعىنا الەۋمەتتىك مادەنيەت ارقىلى ىقپال ەتەتىن حالىقارالىق ميگراتسيانىڭ جاڭا فورمالارى پايدا بولىپ جاتقان كەزەڭدە جاس ءارى ادام رەسۋرسى از قازاقستاننىڭ ناقتى شارالار قابىلداۋى قاجەت-اق.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
