مەملەكەتتىڭ ەرتەڭگى مىقتى تۇعىرى – جاس ۇرپاق. وسكەلەڭ ۇرپاق قامىن ويلاۋ, بالالىق شاقتىڭ باسىمدىعىن مويىنداتاتىن تەرەڭ مورالدىق قۇندىلىق ەكەنى دە ءسوزسىز. وتانىمىز العاشقى قادامىنان باستاپ-اق بالا قۇقىقتارى تۋرالى الەمدىك كونۆەنتسياعا ەرەكشە ءمان بەرىپ, سونىڭ تالاپتارىنىڭ اياسىندا جۇمىس جۇرگىزۋمەن كەلەدى. بۇل حالىقارالىق كەلەلى قۇجاتتىڭ ەلىمىزدە جۇيەلى جۇرگىزىلۋى جونىندەگى جارلىققا ەلباسى 1994 جىلى قول قويعان بولاتىن. سونىمەن قاتار پرەزيدەنت ءوزىنىڭ باعدارلامالىق سوزدەرىندە بالا قۇقىعىن قورعاۋ ىسىنە, جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قاراۋىنسىز قالعانداردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا ءمان بەرىپ, باسىم شارالاردى ناقتىلاپ بەردى. اسىرەسە بالالار ۇيىندە تاربيەلەنۋشىلەر سانىن مۇمكىندىگىنشە قىسقارتۋ, ونداعى جۇمىستى ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋ, جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار تۋرالى ۇلتتىق دەرەكتەر قورىن قۇرۋ جونىندە دە ناقتى تاپسىرمالار جۇكتەدى.
بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكامىزدا 6 ميلليونعا جۋىق بالا بار دەسەك, ونىڭ 27 274-ءى جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قاراۋىنسىز قالعاندار. ەكىنشى دەرەكتەگى, ياعني بالالاردى وتباسىلارعا ورنالاستىرۋ بويىنشا قازىر جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ, بۇل وڭ وزگەرىسكە باستاپ, كوپتەگەن وڭىرلەردە جەتىم بالالار ازايا باستادى. بۇعان ناقتى مىسالدار كەلتىرەر بولسام, وسى ساناتتاعى بالالاردىڭ, ياعني 20841 (76 پايىز) ۇل مەن قىزدى مەيىرىمى مول, الاقانى ايالى ازاماتتار ءوز وتباسىلارىنا الىپ, ونەگەلى تاربيە بەرىپ كەلەدى. تەك 6223 (22 پايىز) جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنا ءزارۋ بالا 132 ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, الەۋمەتتىك قورعاۋ مەكەمەلەرىنىڭ قامقورلىعىندا ەكەنىن ەسكە سالا كەتەلىك. ونىڭ ىشىندە ءبىر مىڭنان استام عانا بالا تۇل جەتىم, قالعان 83 پايىزى الەۋمەتتىك جەتىمدەر ساناتىنا جاتادى. ولار اتا-انالارىنىڭ كەرى كەتۋىنەن جەتىم قالعان بالالار. مىنا جايدى دا جۇرتشىلىقتىڭ نازارىنا سالار بولسام, 2017 جىلدان باستاپ, تاعدىرلى بالالاردى نيەت بىلدىرگەن وتباسىلارىنا بەرۋ ماسەلەسى زاڭنامالىق تۇرعىدا رەتتەلدى. بالانى قامقورلىعىنا العان وتباسىلاردى مەملەكەت قارجىلاي قولداپ وتىرۋعا كەپىلدىك بەردى.
بالا اسىراپ الۋشىلاردى دا ماتەريالدىق جاعىنان ىنتالاندىرۋ ءىسى ءوز شەشىمىن تاپتى. ايتالىق, جانى جومارت ازاماتتارعا 75 ايلىق كورسەتكىش كولەمىندە تولەماقى بەرۋ كوزدەلگەن. 2015 جىلدان بۇگىنگە دەيىن 1239 بالا قامقورشىسىن تاپسا, ولارعا ۇكىمەت ەسەبىنەن 174 ميلليون تەڭگەگە جۋىق جاردەماقى تولەندى. بۇل شارالار بالالار ۇيلەرىنىڭ ازايۋىنا اكەلۋدە. سوڭعى 5 جىل شاماسىندا بالالار ۇيلەرىندەگى تاربيەلەنۋشىلەر سانى 40 پايىزعا ازايىپ, 10 مىڭنان 6 مىڭعا تومەندەدى. ال 4445 بالا وزدەرىنىڭ تۋعان وتباسىنا ورالدى. وسىعان بايلانىستى ەلىمىزدە 50 بالالار ءۇيى قايتا ۇيىمداستىرىلىپ, ءبىرازى جابىلدى.
قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە وتباسىلىق تيپتەگى ءۇش SOS بالالار اۋىلى جۇمىس ىستەيدى. الەمدە مۇنداي بالالار اۋىلىنىڭ جۇمىس ىستەي باستاعانىنا 60 جىل بولدى. ول بالالار مۇددەسىن, قۇقىقتارىن قورعايتىن, قاجەتتىلىگىن وتەيتىن الەۋمەتتىك ۇيىم بولىپ سانالادى. وسىنداي اۋىلداردىڭ بىزدەگى ۇزىن سانىنا كەلسەك, 9 مەملەكەتتىك, 4 ۇكىمەتتىك ەمەس بالالار جانە وتباسى ۇلگىسىندەگى ۇيلەر جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ نەگىزگى مىندەتى – اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنان ايىرىلعان بالالاردى جاسىتپاي, زامانداستارىنىڭ قاتارىندا قوعام دامۋىنا ساي بەيىمدەۋ, بۇعان قوسا ەرتەڭگى بولاشاعىن انىقتاۋعا كومەكتەسۋ. ومىرلىك داعدى ۇستانىمدارىن ورنىقتىرۋعا جاردەمدەسۋ, وتباسىلىق, مورالدىق-رۋحاني قۇندىلىقتاردى تانىپ, بىلۋگە داعدىلاندىرۋ. بۇعان قوسا وتباسىلىق ۇلگىدەگى 26 بالالار ۇيىنە قامقور بولا وتىرىپ, ورايى كەلسە تۋىستارىن تابۋعا سەپ بولۋ. ونداي ۇيلەردە قازىر 118 بالا تاربيەلەنىپ جاتىر.
بالالار ءۇيىنىڭ تاربيەلەنۋشىلەرىن الەۋمەتتەندىرۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ جۇيەسى شەڭبەرىندە 2014 جىلدان باستاپ بالالار ءۇيىنىڭ ءاربىر تاربيەلەنۋشىسىنە جوعارى وقۋ ورنىندا, كوللەدجدەردە ماماندىق الۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ ماقساتىندا ارنايى ەسەپشوتتار اشىلعان. بۇل جۇمىستىڭ اياسىندا 7779 تاربيەلەنۋشىگە 5 ميلليارد تەڭگەدەن استام سوماعا قايىرىمدىلىق كومەك كورسەتىلدى. بۇگىنگى تاڭدا جوو مەن كوللەدجدەردە اقىلى نەگىزدە 245 تۇلەك ءبىلىم الۋدا. ولاردى الەۋمەتتىك جاعىنان بەيىمدەۋ جانە ءوز بەتىنشە ءومىر سۇرۋگە دايىنداۋ ءۇشىن جاستار ۇيلەرى دە اشىلا باستادى. وندا جوو جانە كوللەدجدەردە ءبىلىم الۋ بارىسىندا تالاپتانىپ جۇرگەن 16-23 جاس ارالىعىنداعى بالالار ءۇيىنىڭ تۇلەكتەرى تۇرادى. 2013 جىلدان باستاپ وسى ساناتتاعى بالالاردىڭ باسپانا الۋ قۇقىعى ءبىرىنشى كەزەككە شىعىپ, ولاردىڭ اراسىندا زاڭدى تۇلعالاردىڭ باسپاناسىن ساقتاپ قالۋ جاۋاپكەرشىلىگى دە زاڭمەن بەكىتىلدى. بالالار ۇيلەرىنىڭ تۇلەكتەرى ءۇشىن جوو جانە كوللەدجدەرگە ءتۇسۋ كەزىندە مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ گرانتىنىڭ 1 پايىزى قاراستىرىلعانى بەلگىلى. ولاردىڭ ءبىلىم الۋ بارىسىندا تەگىن باسپانامەن, تاماق, كيىممەن, مەديتسينالىق كومەك, وقۋلىقتارمەن قامتۋ, ستيپەنديا الۋ بويىنشا دا كوپ جاعداي قاراستىرىلعان. وسى ساناتتاعى بالالار اسىراۋشىسىنان ايىرىلعاندىعى, مۇگەدەكتىگى دايەكتەلسە, جاردەماقى الۋعا قۇقىسى بار.
جەتىمىن جىلاتپاعان حالقىمىزدىڭ شاپاعاتتى ازاماتتارى, بۇگىنگى تىلمەن ايتساق, مەتسەناتتارى دا قول ۇشىن بەرۋدە. بۇل بويىنشا ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىندا كاسىپكەرلەر, ءىرى مەكەمەلەر, بيزنەس قۇرىلىمدار قىزمەتكەرلەرى جاناشىرلىعىمەن جەتىم بالالارعا قولداۋ كورسەتۋ ىسىندە كەشەندى جوسپار جۇزەگە اسىرىلۋدا. وسىنىڭ شەڭبەرىندە ءبىلىم العان جاستار جۇمىسقا ورنالاسىپ, باسپاناعا قول جەتكىزىپ, ەل دامۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسۋدا.
قازىرگى تاڭدا قاراعاندى, شىعىس قازاقستان, قىزىلوردا, اقمولا وبلىستارى, الماتى جانە استانا قالالارىندا قامقورلىق جانە قورعانشىلىق ورگاندارى الەۋمەتتىك جەتىمدىكتىڭ الدىن الۋ بويىنشا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن ءوزارا كەلىسىم جاساۋدى جاقسى جولعا قويدى. 2017 جىلدىڭ العاشقى ايىنان باستاپ جەتىم جانە اتا-انالارىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردى وتباسىندا تاربيەلەۋگە تىلەك بىلدىرگەندەرگە رەسپۋبليكالىق دەرەكتەر بانكى كوپ كومەك كورسەتۋدە. سول دەرەكتەر بانكى ناتيجەسىندە 3640 جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالا ءتۇرلى وتباسىنان پانا تاپتى. مىسالى, 375 بالانى وتباسىلار اسىراپ السا, 621 بالا پاتروناتتىق تاربيەلەۋگە بەرىلىپ, 2644 بالا قامقورلىققا قول جەتكىزگەن. 2018 جىلدىڭ 5 ايىندا بۇل كورسەتكىش 711-گە ارتتى. ەلىمىزدە الەۋمەتتىك جەتىمدىككە جول بەرمەۋ ءۇشىن دە ەلەۋلى جۇمىستار اتقارىلىپ كەلەدى.
ءيا, جاناشىر ازاماتتارمەن بىرلەسىپ شەشەتىن ماسەلەلەر دە از ەمەس. ونىڭ باستىسى, كەي وبلىس پەن قالالارداعى بالالار ءۇيىنىڭ ەسكى تاسىلمەن جۇمىس ىستەپ جاتقانى دەر ەدىم. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە الماتى قالاسى, الماتى, شىعىس قازاقستان, قاراعاندى, پاۆلودار, قوستاناي, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنداعى بالالار ۇيىنە سەرپىلىس كەرەك بولىپ تۇر. بۇعان قوسا, بالالاردى الەۋمەتتەندىرۋدىڭ باستى ماسەلەسى, ناقتىلاي تۇسسەك, بالالار ۇيلەرى تۇلەكتەرىن قوعام دامۋىنا قاراي, ءومىر ءسۇرۋ ۇردىسىنە ساي بەيىمدەۋ جايى دا ويلاندىرماي قويمايدى.
ءبىر اتاپ وتەرلىگى, بالالاردىڭ بالالار ۇيىنە قايتا ورالۋى سيرەدى. ايتسە دە وتكەن جىلى 125 بالا بالالار ۇيىنە قايتا ورالدى. بۇل كورسەتكىش 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا 2 ەسەگە (246, 2016 جىلمەن ولشەگەندە 1,5 ەسەگە (195) از دەۋگە بولادى. ارينە بارعان جەرىنە تاستاي باتىپ, سۋداي سىڭگەنگە نە جەتسىن.
تاۋەلسىز ەلىمىزدەگى قولعا الىنىپ جاتقان كەلەلى ءىستىڭ بىرەگەيى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان وتباسى ينستيتۋتىن جەتىلدىرىپ, تىرلىگىن نىعايتۋ باستى مىندەتكە اينالدى. ءبىز مۇنى تياناقتى تۇردە جۇزەگە اسىرساق, ءتىرى جەتىم بولمايدى. ايرانداي ۇيىعان وتباسى قالىپتاسادى. جاقسى وتباسىنان جات مىنەزدى ۇرپاق ءوسىپ شىقپايدى. بۇل ىستە ءبىز بالالار ءۇيىن جانە ورتالىقتاردى زامانعا ساي ۇيىمداستىرىپ, قالىپتاستىرۋدى قولعا الدىق. سول ورتالىقتاردان بالا الۋعا نيەت بىلدىرگەن اتا-انالاردى الدىن الا دايىنداۋ, قيىن جاعدايعا تاپ بولعان وتباسىلارىن انىقتاۋ, سەبەبىن ءبىلىپ, سالدارىن جويۋ, انا مەن بالا قۇقىعىن ساقتاۋ – اينالىپ كەلگەندە, ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى سانالاتىن بارلىق ۇرپاقتى كەمەل ەتىپ ءوسىرۋ. بۇل ىستە ءاربىر اتا-انانىڭ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ, جەكە تۇلعالاردىڭ اتقارار جۇمىسى از ەمەس. «وتباسىندا ادام بويىنداعى قاسيەتتەر جارقىراي كورىنىپ, قالىپتاسادى. وتانعا دەگەن ىستىق سەزىم جاقىندارىنا, تۋعان-تۋىسقاندارىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتەن باستالادى. «وتباسىنىڭ ونەگەسى – وتان ونەگەسى» دەپ جازعان ەدى كەزىندە باۋىرجان مومىش ۇلى. بۇل جاي عانا ءسوز تىركەسى ەمەس. زور ماعىنالى سالماعى بار, جانعا جىلۋ, قانعا قىزۋ بەرەتىن ءسوز», دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى. ەندەشە بولاشاعىمىزدىڭ تىرەگىن تاربيەلەۋدە بۇگىن كىشكەنتاي بولعانمەن, ەرتەڭگى مىقتى ازاماتتارىمىزدىڭ زامانعا ساي ءبىلىمدى دە بىلىكتى ەتىپ قالىپتاسۋى جولىندا ولاردىڭ ءدال قازىر قۇقىعىن قورعاۋ, قولداۋ باستى مىندەت بولىپ تابىلادى.
نۇربەك ورشۋبەكوۆ,
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى
بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى
