بولاشاعىن مەديتسينا سالاسىمەن بايلانىستىراتىن جاستار مەن وسى سالادا ەڭبەك ەتەتىن مامانداردىڭ شەتەلدە ءبىلىم الىپ, تاجىريبە الماسىپ, بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋىنىڭ دا مۇمكىندىكتەرى ارتىپ كەلەدى. بۇل شارالاردىڭ ماڭىزى زور. سەبەبى وسى قادامدار ارقىلى دەنساۋلىعىن ساقتاۋ جانە جاقسارتۋ ماقساتىندا قاراپايىم حالىققا ساپالى مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ دەڭگەيى جوعارىلايدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەسىنىڭ ەكىنشى جاعى – وتانداستارىمىز وسى ءبىر ماسەلەگە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە كوڭىل بولمەۋى, ادامداردىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا سالعىرت قاراۋى. جەرلەستەرىمىز مەملەكەت ۇسىنىپ وتىرعان مۇمكىندىكتەردى تولىعىمەن قولدانبايدى. مىسالى, كەز كەلگەن مەملەكەتتىك مەديتسينا ورتالىعىندا تەگىن سكرينينگ وتۋگە جاعداي جاسالعان. الايدا ادامدار اۋىرمايىنشا دارىگەرگە بارمايدى. ساۋ ادام كەم دەگەندە جىلىنا ءبىر رەت ەمحانادان سكرينينگ وتسە, دەنساۋلىعىنا ساۋاتتى بولسا, جاڭادان باستالىپ كەلە جاتقان اۋىتقۋلاردى ەرتەرەك انىقتاسا, ونى تەز ەمدەۋگە مۇمكىندىك بولار ەدى. ال اسقىنىپ كەتكەن كەيبىر اۋرۋلاردان ايىعۋعا كوپ جاعدايدا زاماناۋي مەديتسينا دا كومەكتەسە المايدى. ءححى عاسىردىڭ دەرتى بولعان بەدەۋلىك تە سونىڭ سالدارىنان.
– بۇگىندە دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ پايىمداۋىنشا, رەپرودۋكتيۆتى جاستاعى ەرلى-زايىپتىلاردىڭ 15-20 پايىزى, ياعني ءاربىر بەسىنشى-التىنشى جۇپ بالا كوتەرە المايدى. ونىڭ كوپتەگەن سەبەبى بار. مىسالى, جاس كەزىندە اياقتى جىلى ۇستاماۋ جانە باسقا سەبەپتەرگە بايلانىستى جىنىستىق مۇشەلەرگە سۋىق تيۋ, تەمەكى شەگىپ, اراق ءىشۋ, ەرتە جانە رەتسىز جىنىستىق قاتىناسقا ءتۇسۋ. ەڭ سوراقىسى, جاساندى تۇسىك جاساتۋ. بۇگىندە بەدەۋلىكتى ەمدەۋ ورتالىقتارىنا كەلەتىن ايەلدەردىڭ 70-80 پايىزعا جۋىعى وسى جاساندى تۇسىك جاساتۋ زاردابىنان بالا كوتەرە الماي جۇرگەندەر. ياعني كەزىندە بەيسانالى تۇردە بالا كوتەرىپ, تۇسىك جاساتىپ, ال كەيىن تۇرمىس قۇرىپ, ەسى كىرىپ, ءسابي كوتەرگىسى كەلگەندە, بەدەۋلىك دەگەن ماسەلەگە تاپ بولادى.
بەدەۋلىكتى ەمدەۋدىڭ ناقتى سەبەپتەرىن انىقتاۋ ماڭىزدى. مىسالى, كەيبىر ەمدەلۋشىلەر ۋاقىتىن ءارتۇرلى ينفەكتسيا اۋرۋلارىن ەمدەۋگە جوعالتادى. بىراق ونىڭ قاۋىپتى جانە قاۋىپسىز ءتۇرى بار ەكەنىن تۇسىنە بەرمەيدى. قاۋىپسىز تۇرلەرى 95 پايىز ادامدا بار. ەمدەلۋشى بۇرىن اۋىرىپ, قازىرگى كەزدە اعزادا يممۋندىق كورسەتكىشتەرى عانا كالۋى مۇمكىن. ال قاۋىپتى ءتۇرى – ەمدەلۋشىنىڭ اعزاسىندا ينفەكتسيانىڭ ءورشىپ جاتقان ءتۇرى بولعاندىقتان جەدەل تۇردە ەمدەۋدى قاجەت ەتەدى. مىسالى, ءۇش-ءتورت بالا تۋعان دەنى ساۋ ايەلدىڭ قانىن الساڭىز, ودان دا ءتۇرلى ينفەكتسيالارعا بايلانىستى يممۋندىق كورسەتكىشتەر شىعۋى مۇمكىن. ونى ەمدەي بەرسەك, ول اعزاعا زيان. ويتكەنى ادام كوپ انتيبيوتيكتەر قابىلدايدى, گورمونالدى ءدارى-دارمەك ىشەدى. سونى اجىراتا بىلۋگە كەيبىر دارىگەرلەردىڭ بىلىكتىلىگى جەتپەي جاتادى دا, وسى سەبەپتەن ماڭىزى جوق ينفەكتسيالاردى جىلدار بويى ەمدەۋمەن ەمدەلۋشىلەردىڭ التىن ۋاقىتى ىسىراپ بولادى.
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, ادام دەنساۋلىعىنا اسەر ەتەتىن بىرنەشە فاكتور بار. وندا 20 پايىزىندا ادامعا تۋا بىتە بەرىلگەن گەنەتيكالىق ەرەشەلىكتەرى, 20 پايىزىندا ەكولوگيالىق فاكتورلار, اينالانىڭ لاستانۋى, 10 پايىزى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا بايلانىستى, ال 50 پايىزىندا ادامنىڭ ءوزىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا تىكەلەي قاتىسى بار دەلىنگەن. ياعني ادام ءوز دەنساۋلىعىنا الدىمەن ءوزى جاۋاپتى.
مىسالى, بالالى بولۋدى تەك بەدەۋلىكپەن كەزدەسكەن جۇپتار عانا ەمەس, تابيعي جولمەن بالالى بولۋ مۇمكىندىكتەرى بار ەرلى-زايىپتىلار دا الدىن الا جوسپارلاۋى قاجەت. مۇنداي سانالى قادامدار انا مەن بالا دەنساۋلىعى كورسەتكىشتەرىنىڭ جاقسارۋىنا اپارادى, ءولىم-ءجىتىم جاعدايلارىنىڭ الدىن الادى.
قازىر ونكولوگيالىق اۋرۋلار دا وتە كوپ كەزدەسەدى. ونى العاشقى ساتىسىندا بايقاپ, ەمدەمەسە, اسقىنىپ كەتەدى دە ادام ولىمىنە الىپ كەلەدى. قازىر جاتىر مويىنىنىڭ قاتەرلى ىسىگى, ءسۇت بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىگى وتە كوپ. سوندىقتان جىلىنا كەم دەگەندە ءبىر رەت گينەكولوگقا, ماممولوگقا قارالۋ, ۋاقىتىندا مامموگرافيا ءوتۋ, ەر ازاماتتارعا دا اندرولوگقا تەكسەرىلىپ تۇرۋ كەرەك.
جاقىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ەلجان ءبىرتانوۆ «ەگەر ۋاقىتىلى مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن وتپەسەڭىز, دەرت سول سەبەپتەن اسقىنعان بولسا, وندا ەمدەلۋشىگە تەگىن قىزمەت ەتىلمەيدى» دەگەن ەدى. بۇل ءسوز ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋ ماقساتىندا ايتىلعانى انىق. مەنىڭ تاجىريبەمدە دە 5-6 جىل بالا كوتەرمەي جۇرسە دە, تەكسەرىلمەي جۇرە بەرەتىن ايەلدەر كەزدەسەدى. ال كەيدە كەرىسىنشە, ايەل ۇنەمى تەكسەرىلىپ, دەر كەزىندە ەمدەلىپ, ءوزىنىڭ دە, جولداسىنىڭ دا دەنساۋلىعى جاقسى بولسا دا, بالا كوتەرە الماي جاتادى. وندا مۇنى پسيحولوگيالىق جاعىنان قاراۋ كەرەك. ماسەلەن, ايەل «كەلىن» بولىپ ءبىر ۇيگە تۇسەدى. بىردەن بالا كوتەرمەيدى. كەيدە ول بىرنەشە جىلعا سوزىلىپ كەتەدى. مۇنداي كەزدە بەتىنە باسىپ, اۋىر سوزدەر ايتىپ, اجىراتامىز دەپ جاتاتىندار دا كەزدەسەدى. ايەل دەپرەسسيادا جۇرگەننەن كەيىن, انالىق ۇرىق دۇرىس دامىمايدى. سالدارىنان جۇكتىلىك تە بولمايدى. كەيدە كەلگەن پاتسيەنتتەردى قاراپ وتىرساق, تەكسەرۋ ناتيجەلەرى جاقسى, قاۋىپتى ينفەكتسياسى جوق, ەتەككىرى دە ۋاقىتىلى كەلەدى, جاتىر تۇتىكشەلەرىنىڭ دە وتكىزگىشتىك قابىلەتى بۇزىلماعان. بىراق جىگەرى باسىلىپ قالعان, ءومىردىڭ ءمانىن جوعالتقانداي كۇي كەشەدى. ال اتا-ەنەسى, قايىن اپاسى-ءسىڭلىسى, ءبارى سونىڭ ومىرىنە ارالاسىپ كەتەدى. تەك سونىڭ كوتەرگەنىن كۇتىپ جۇرەدى. ۇنەمى جۇكتىلىكتى كۇتە بەرگەننەن ايەل پسيحولوگيالىق بەدەۋلىككە شالدىعادى, جۇكتىلىك سول سەبەپتەن دە بولمايدى. بۇل ايەلى مەن كۇيەۋىنىڭ اراسىنداعى عانا ماسەلە بولۋ كەرەك. سونى وتباسىلار تۇسىنسە ەكەن دەيمىن.
تاعى ءبىر ايتىپ كەتەتىن ماڭىزدى ماسەلە بار. بىزگە ەرلى-زايىپتىلاردىڭ كوپشىلىگى كەلگەن كەزدە دتۇ-نىڭ (ەكو) نە ەكەنىن تۇسىنە بەرمەيدى. مۇنداي جەرگە اياق باسىپ كەلگەن ادام مىنا نارسەنى جاقسى ءتۇسىنىپ كەلۋى كەرەك. دتۇ سىزگە ءبىر تسيكلدا, ياعني ءبىر دتۇ باعدارلاماسىن وتكەندە, بالا كوتەرۋگە تەك 30-40 پايىز عانا مۇمكىندىك بەرەدى. ويتكەنى تابيعي مۇمكىندىكتىڭ ءوزى 1 ايدا 15-20 پايىز عانا, ونى ەل تۇسىنە بەرمەيدى. وعان ايەل جانە ەر ادامنىڭ ۇرىقتارىنىڭ ساپاسى, ايەل اعزاسىنداعى ماماندارعا تاۋەلسىز وزگەرىستەر جانە باسقا دا فاكتورلار اسەر ەتەدى. ەڭ باستىسى, جاراتۋشىنىڭ ءامىرى ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. «قانشاما اقشا تولەپ جاتىرمىز. نەگە بالا بولماي جاتىر؟» دەگەن ۇعىم دۇرىس ەمەس. دتۇ-نى جاساۋعا نەگىزى 300-500 مىڭ تەڭگەدەي كەتەدى. ودان باسقا قوماقتى قاراجات قىمبات ءدارى-دارىمەككە جاراتىلادى. فرانتسيادا دتۇ جاساتۋ ءۇشىن جۇپ ارنايى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ كەرەك. ەگەر ولار ونىڭ نە ەكەنىن, قانداي ەرەشەلىكتەرى بار ەكەنىن تۇسىنبەسە, پاتسيەنتتەردى ەمدەۋگە المايدى. ال بىزدە ادامدار كوبىنەسە اقپاراتتىق تۇرعىدان دايىندىقسىز كەلەدى. قانشا ءتۇسىندىرىپ جاتساڭ دا, ەمدەلۋ ءادىسىنىڭ قىر-سىرىن تولىق تۇسىنبەيدى, ەمدەلۋدىڭ وڭ-تەرىس جاقتارى, مۇمكىندىكتەرى جازىلعان قۇجاتتارعا قول قويادى, الايدا ول جەردەگى ماعلۇماتتاردى تولىعىمەن سانالى تۇردە قابىلداماي ەمگە كىرىسەدى دە, ارتىنان شۋ شىعارىپ, رەنجىپ جاتادى.
ەكىنشى رەت دتۇ جاساۋعا قاراجاتى بولماعاندىقتان, كوپ پاتسيەنتتەر «كۆوتا» سۇراپ ءجيى كەلەدى. بىراق كۆوتا ءالى دە كوپ ەمەس. ويتكەنى مەملەكەت ءۇشىن دە بۇل قىمبات تەحنولوگيا. بيىلعى كۆوتانى ەلىمىز بويىنشا 950 ادام عانا الا الادى. ونىڭ وزىندە جالپى دەنساۋلىعى جاكسى جانە رەپرودۋكتيۆتى مۇمكىندىگى جوعارى جۇپتارعا بەرىلەدى. قازىر مەملەكەت مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ باعدارلاماسىن 2020 جىلعا دايىنداپ جاتىر. بۇل بەدەۋ جۇپتارعا ۇلكەن كومەك بولايىن دەپ تۇر. بالالى بولا الماي جۇرگەن ءار ايەلدىڭ جىلىنا 1-2 رەت دتۇ جاساۋعا مۇمكىندىگى تۋادى دەپ ويلايمىز.
سالتانات بايقوشقاروۆا,
«ەكومەد» ادام ۇرپاعىن ءوربىتۋ كلينيكاسىنىڭ عىلىمي ديرەكتورى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
