– ابدراحمان باتىربەك ۇلى, ەكونوميكانى سەرپىندى دامىتۋ ءۇشىن ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ماڭىزى قانداي؟
– ەلباسى قازاقستان حالقىنا ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى بيىلعى جولداۋىندا «الەمنىڭ ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا داۋىرىنە, تەحنولوگيالىق, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك سالالارداعى تەرەڭ جانە قارقىندى وزگەرىستەر كەزەڭىنە قادام باسىپ كەلە جاتقانىن» ايتتى. ادامزات دامۋدىڭ جاڭا, سەرپىندى ساتىسىنا اياق باستى. تاۋەلسىزدىگىن العان 25 جىل ىشىندە قازاقستان ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتتى. ەلىمىزدىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى باستاۋ الىپ, يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. «تسيفرلى قازاقستان» كەشەندى باعدارلاماسى قابىلداندى. بۇل تسيفرلاندىرۋ باعدارلاماسى ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيانىڭ نەگىزى, ىرگەتاسى بولىپ تابىلادى. ول تەك ونەركاسىپ پەن يندۋستريالىق وندىرىستە عانا ەمەس, ءومىردىڭ بارلىق سالاسىن, ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك سالانى دا تۇتاس قامتيدى. تسيفرلاندىرىلعاندا ەكونوميكادا ەڭبەك ونىمدىلىگى ارتادى, ءوندىرىس پەن اۋىل شارۋاشىلىعىندا قول ەڭبەگى بارىنشا جەڭىلدەيدى, الەۋمەتتىك سالادا تۇرمىس جاقسارادى, ۋاقىت ۇنەمدەلەدى. بۇل جونىنەن الەمدەگى الپاۋىتتار قاتارىنداعى اقش, گەرمانيا, جاپونيا سياقتى بىرقاتار ەلدەر وق بويى العا كەتتى. ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا تسيفرلاندىرۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرماي, قازاقستان الەمدەگى وزىق 30 ەلدىڭ قاتارىنان كورىنە المايدى. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن ماتەريالدىق بايلىقتى جاساۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن ەكونوميكانىڭ وندىرىستىك سالاسى الدىڭعى ورىنعا شىعاتىنى بەلگىلى عوي. ونسىز جاھاندىق باسەكەگە توتەپ بەرۋ قيىن. وزگە تاڭداۋ جوق. بۇل – بۇگىنگى ۋاقىتتىڭ اقيقاتى.
– تسيفرلاندىرۋ ءىسى ەكونوميكانىڭ قاي سالاسىنىڭ دا سەرپىندى دامۋىنىڭ كەپىلى بولاتىنىن سەزەمىز. بىراق ول ايتۋعا عانا وڭاي بولماس ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
– ءومىردىڭ بارلىق سالاسىن تسيفرلاندىرۋدىڭ دۇرىس باعىت ەكەنىن دۇنيە جۇزىندەگى دامىعان ەلدەردىڭ مىسالىنان كورىپ وتىرمىز. ونىڭ ءوزى بولا قالاتىن ءىس ەمەس, ونىمەن قوسارلانىپ كوپ وزەكتى ماسەلە باسىن كوتەرەدى. تسيفرلاندىرۋ دامۋدىڭ جوعارى ساتىسى بولعاندىقتان ءوندىرىس پەن اۋىل شارۋاشىلىعىندا تەحنيكانى بارىنشا جاڭالاۋ, كومپيۋتەرلەندىرۋ, كەڭ جولاقتى ينتەرنەت اپارۋ, روبوتتاندىرۋ, اۆتوماتتاندىرۋ جانە ءىس قاعازدارىن جۇرگىزۋدى ءداستۇرلى قاعاز قۇجاتتاردان ەلەكتروندى نۇسقاعا كوشىرۋ ءىسىن جەدەلدەتە جۇرگىزۋدى ۋاقىت تالاپ ەتەدى. ال مامان دايىنداۋدىڭ وزەكتىلىگى وسى جۇمىستاردىڭ بارلىعىنىڭ سالماعىن باسىپ كەتەدى. بىلىكتى مامانسىز, كادرسىز تسيفرلاندىرۋ ءىسى ءسوزسىز اقسايدى. رۋدنىي يندۋستريالىق ينستيتۋتى ءبىرسىپىرا مامانداردى ەلىمىز ءوندىرىسىنىڭ فلاگمانى بولىپ سانالاتىن سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگىنە جانە تاعى دا باسقا سالالارعا ارناپ دايىندايدى. بۇگىنگى ۋاقىت ماماندار دايارلاۋعا زاماناۋي كوزقاراس قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگىن كورسەتىپ وتىر. ەسكى سۇرلەۋمەن جۇرسەك ۇتىلامىز. مىسالى, بۇگىندە كەن ينجەنەرىنە كەن ءوندىرۋدىڭ قىر-سىرىن, ونىڭ وزىق تەحنولوگياسىن عانا ءبىلۋ تىم ازدىق ەتەدى. مۇنداي دەڭگەيدەگى تۇلەك كەن وندىرىسىنە ەرتەڭ كەرەكسىز بولىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. بۇگىنگى كەن ينجەنەرى وزىق تەحنولوگيامەن بىرگە ونىڭ باعدارلامالىق باسقارىلۋىن, روبوتتانۋىن بەس ساۋساقتاي بىلمەسە, وندىرىستە جۇمىس ىستەي المايدى, ونسىز تسيفرلاندىرۋ جۇزەگە اسپايدى دا, كەن ءوندىرۋدىڭ دامۋى كەنجەلەيدى. اۆستراليا دۇنيە جۇزىندە كەن ءوندىرۋ سالاسىنداعى وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جونىنەن كوش باسىنداعى ەلدىڭ ءبىرى. وسى ەلدە ومىرگە كەلگەن Mikromine باعدارلاماسىنىڭ ءبىر ءوزى كەن قورىن باعامداۋعا, ونى ۇيلەستىرۋگە, كەنىش پەن شاحتالاردى جوبالاۋعا, كەن بار جەردى بۇرعىلاپ جارۋعا جانە ونىڭ قۇرامىن باقىلاۋعا, كەن ىزدەۋ جۇمىسىن جوسپارلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سول سياقتى اشىق جانە جەراستى كەن ءوندىرۋ جۇمىستارىن مودەلدەۋدە, جوسپارلاۋ قۇرالدارىن قۇرۋدا جانە كۇندەلىكتى وندىرىستىك تاپسىرمالاردى اتقارۋدا Surpac باعدارلاماسى ەڭبەكتى سونشالىقتى جەڭىلدەتەدى جانە تيىمدىلىكتى ارتتىرادى. دۇنيە جۇزىندەگى كەن وندىرەتىن ءىرى كومپانيالار Mikromine جانە Surpac باعدارلامالار كەشەنىن گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنا, رەسۋرستاردى مودەلدەۋگە, كەن جۇمىستارىن جوسپارلاۋعا پايدالانادى. بىراق كەن شىعارۋ كومپانيالارىنىڭ ماماندارى جۇمىس ۇدەرىستەرىنىڭ وتە جوعارى دارەجەدە اۆتوماتتاندىرىلۋى ناتيجەسىندە عانا مەن ايتىپ وتىرعان وزىق باعدارلامالاردى پايدالانۋدىڭ قاراپايىم ءارى وتە ءتيىمدى بولاتىنىن ايتادى. ستۋدەنتتەر وسى باعدارلامالاردى تەرەڭ بىلمەي, مامان بولا المايدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ ينستيتۋت «سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگى» جانە «كازمينەرالس» اكتسيونەرلىك قوعامدارىنىڭ كەڭەسىمەن بۇل باعدارلامالاردى ساتىپ الىپ, وقۋ ۇدەرىسىندە پايدالانا باستادى.
باعدارلامالىق ونىمدەردى جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنىڭ كاسىپورىندارىندا, قۇرىلىستا, كەن وندىرۋگە پايدالاناتىن تەحنيكالاردىڭ اقاۋىن بىلۋدە, ەكونوميكا مەن الەۋمەتتىك ءومىردىڭ بارلىق سالالارىندا پايدالانۋ بارىنشا ءتيىمدى. ستۋدەنتتەر وسىنىڭ بارلىعىن ءبىلىم ورداسىندا وقىپ قانا قويماي, تاجىريبە جۇزىندە ۇيرەنۋى ءۇشىن ءوندىرىس پەن ونەركاسىپتەگى وزىق تەحنولوگيالاردى باعدارلامالىق باسقارۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ونىمدەردى ساتىپ الۋدى جالعاستىرىپ وتىرمىز.
– جاس مامان كەن ورنىنا نەمەسە كاسىپورىندارعا بارعاندا ءوزىن وزىق تەحنولوگيالاردى باعدارلامالىق باسقارۋدى مەڭگەرگەن مامان رەتىندە كورسەتە الا ما؟ الدە جاس ماماننىڭ الدىندا ونداعى بىلىكتى مامانداردان ۇيرەنۋ مەرزىمى تۇرا ما؟
– مامانعا بۇگىنگى ۋاقىت تالابى جوعارى. ستۋدەنت ينستيتۋتتى ءبىتىرىپ, وندىرىسكە بارعاندا بارلىعىن بەس ساۋساقتاي بىلەتىن مامان دارەجەسىندە بولۋى ءتيىس. ول ءۇشىن وندىرىستەگى تەحنولوگيالاردى باعدارلامالىق باسقارۋدىڭ بارلىعىن ستۋدەنت كەزىندە وقىپ, ۇيرەنىپ, تاجىريبەدەن كورىپ ۇلگەرۋى ءتيىس. ءومىر وسىعان جەتەلەپ كەلە جاتىر. ءبىزدىڭ ينستيتۋتتا قازىر وعان جاعداي جاسالعان. جوعارىدا ايتقانىمداي, ءبىز دايىندايتىن ماماندىقتارعا قاجەتتى باعدارلامالاردى ساتىپ الىپ جاتىرمىز. ەكىنشىدەن, ءوندىرىس ورىندارىمەن, كاسىپورىندارمەن, بەلگىلى كاسىپكەرلەرمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەيمىز. كاسىپورىندار تاجىريبەدەن وتۋگە بارعان ستۋدەنتتەرگە بولاشاق ءوز ماماندارى رەتىندە قارايدى, جۇمىستىڭ بۇگە-شىگەسى ۇيرەتىلەدى. الايدا, قازىر مامان دايىنداۋ ءىسى تەك ينستيتۋتتان باستالماۋى ءتيىس.
– نەگە؟
– ومىرگە دەندەپ ەنىپ كەلە جاتقان تسيفرلاندىرۋدىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن باعدارلامالاردىڭ «الىپپەسىن» بالالار مەكتەپ قابىرعاسىندا وقىپ, ۇيرەنۋى كەرەك. جوعارى وقۋ ورنىندا ستۋدەنت ءوزىنىڭ ماماندىعىنا ساي باعدارلامالىق باسقارۋدى بىردەن تەرەڭدەپ مەڭگەرۋدى باستايدى. سوندىقتان مەكتەپتە وقۋشىلار كومپيۋتەردە جۇمىس ىستەۋدەن باستاپ, روبوتتاردى, باعدارلامالاۋدى ءبىلۋ دەڭگەيىن يگەرمەسە, جوعارى وقۋ ورنىندا ول تەرەڭدەتىلىپ وقىتىلعان كەزدە وقۋ باعدارلاماسىنا ۇلگەرە المايدى. ماماندىعىن يگەرۋ قيىن بولادى. بيىل وبلىس اكىمى ارحيمەد مۇحامبەتوۆتىڭ باستاۋىمەن اۋداندار مەن قالالاردا جيىرمادان اسا تسيفرلى تەحنولوگيالىق ءىت كابينەتتەر اشىلدى. بۇل اۋىل بالالارىن دا تسيفرلى تەحنولوگيانىڭ «الىپپەسىمەن» تانىسۋعا, جۇمىس ىستەۋگە, ىزدەنىستەرگە باۋليتىن يگى ءىس بولدى.
مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورنى اراسىندا تىعىز بايلانىس ورناعاندا جاستار ءوزىنىڭ بولاشاق ماماندىعى جونىندە الدىن الا مول اقپارات, باعىت الادى, ونىڭ قىر-سىرىنا كوزى قانىعا بەرەدى. كەنشىلەر قالاسىنداعى مەكتەپتەر مەن رۋدنىي يندۋستريالىق ينستيتۋتى اراسىندا جاقسى بايلانىس بار. مەكتەپ وقۋشىلارى ينستيتۋتقا كەلىپ, بارلىق سالاداعى باعدارلامالىق ونىمدەرمەن, لابوراتوريالار جۇمىسىمەن تانىسادى, ۇيرەنەدى.
– ءسىز مەكتەپ وقۋشىلارىن ماتەماتيكا-فيزيكا, ينفورماتيكا پاندەرىنە باۋلۋ, تەحنيكالىق ماماندىققا تارتۋ كەرەكتىگىن ءجيى ايتاسىز.
– ول راس. بۇل تۇسىنگەن ادامعا نارىقتىڭ ىڭعايىمەن «كورپەنى وزىڭە قاراي تارتۋ» ەمەس, ەلباسىمىز ايتىپ كەلە جاتقان وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. وسىعان دەيىن ءبىلىم گرانتى ازدىق ەتەتىن, جاستار كورشى ەلدەر بولگەن گرانتتاردى الۋعا تىرىسقان ۋاقىت بولدى. بيىل نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسىندا» جاستارعا جوعارى ءبىلىم الۋدىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن قوسىمشا 20 مىڭ ءبىلىم گرانتى بولىنەتىنىن ايتتى. سونىڭ 11 مىڭى تەحنيكالىق ماماندىقتار بويىنشا باكالاۆرلىق ءبىلىم بەرۋگە تيەسىلى بولادى. بۇل ءبىلىم العىسى كەلگەن جاستار ءۇشىن وتە ۇلكەن قامقورلىق. ال مەكتەپ وقۋشىلارى كوبىنەسە, گۋمانيتارلىق ماماندىقتاردى, حالىقارالىق ديپلوماتيانى, زاڭگەرلىكتى, ونىڭ سىرتىندا ەكونوميست, بۋحگالتەر بولۋدى قالايدى. ءسوز جوق, وسى ماماندىقتاردىڭ قايسىسى دا مەملەكەتكە كەرەك. بىراق ەلىمىزدىڭ ماتەريالدىق بايلىعىن يندۋستريالىق وندىرىستەر, اۋىل شارۋاشىلىعى, قۇرىلىستار, وڭدەۋ كاسىپورىندارى جاسايدى. مۇنسىز مەملەكەتتىڭ بايۋى, ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك گۇلدەنۋى دە مۇمكىن ەمەس. ال وسى سالالارعا تەحنيكالىق ماماندىقتار اۋاداي قاجەت. بالانىڭ بەلگىلى ءبىر پانگە, سوعان سايكەس ءبىر ماماندىققا بەيىمدىلىگى بولادى, ونى جوققا شىعارمايمىن. بىراق وعان جاس كەزىنەن تەحنيكالىق ماماندىقتى اتا-اناسى, ۇستازى ايتىپ تۇسىندىرسە, ماتەماتيكا, فيزيكا پاندەرىنە قىزىقتىرسا, بالانىڭ وسە كەلە تەحنيكالىق ماماندىق يەسى بولۋى ابدەن كامىل. جاستار مەملەكەت بولگەن ءبىلىم گرانتىنىڭ ماڭىزىن ءتۇسىنىپ, ونى دۇرىس پايدالانعاندا, تەحنيكالىق مامان جەتىسپەۋ ماسەلەسى دە شەشىمىن تابادى. سوندا «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدا كىدىرىس بولمايدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ءنازيرا جارىمبەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي وبلىسى,
رۋدنىي قالاسى
