تاۋەلسىزدىك – ەڭ قىمبات بايلىق

ءبىزدىڭ قاتارىمىز ورتا بۋىننان ءوتىپ, اعا بۋىنعا اياق باسقاندار ەكى عاسىردىڭ كۋاسى بولدىق, «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان» كەڭەستىك قامسىز, بەيبىت قوعامنىڭ ەكىنشى جار­تىسىندا ارمانسىز ءومىر سۇردىك. ءبىزدىڭ باقىتىمىز – تۋعان حالقى­مىزدىڭ بوداندىقتان بوستاندىققا قالاي وتكەنىن كوزىمىزبەن كوردىك, كوپ نارسەگە سەنەر-سەنبەسىمىزدى بىلمەي جۇرگەن كەزىمىز دە بولدى. ستۋدەنتتىك كەزىمىزدە (1980 جىلدارى) قازاق­ستان­نىڭ رەسەيگە «ءوز ەركىمەن» قو­سىل­عانىنىڭ 250 جىلدىعى تويلان­دى, سول جىلدارى بارىمىزدى, باي­لى­عىمىزدى, ەڭ باستىسى تاعدى­رى­مىز­دى دا رەسەيسىز ەلەستەتە الماي­تىن كۇيگە جەتكەن ەدىك. بارىنەن دە زورى رەسەيدەن ءبولىنىپ, تاۋەلسىز­دىك­كە جەتۋدى ويلامايتىنبىز, ال ەڭ سوراقىسى 1917 جىلعى توڭكەرىستەن كەيىن ءبىز «تاۋەلسىزدىككە» جەتتىك دەپ ءوزىمىزدى-ءوزىمىز الدايتىنبىز. حوش, تاۋەلسىزدىك العالى دا 20 جىل ءوتتى, بۇل اتا تاريح ءۇشىن قاس قاعىم ءسات. ەندىگى ارمان نە؟ ءۇش ءجۇز جىلعا جۋىق قانىن توگىپ, جانىن پيدا ەتىپ, ازاپ پەن قاسىرەتتەن قۇ­تى­لۋ ءۇشىن كۇرەسكەن بابالارىمىز جەتە الماعان بوستاندىققا ءبىز جەتتىك. بيىلعى 2011 جىل ەلباسى جارلى­عى­مەن تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى دەپ جاريالاندى. بۇل مەرەيتويدىڭ باستى ۇرانى ۇلت كوشباسشىسى اتاپ كورسەتكەندەي: «بەيبىتشىلىك پەن جاسامپازدىقتىڭ 20 جىلى». تاۋەلسىزدىك اتتى قاسيەتتى توي­دىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا قالىڭ وقىرمان قاۋىممەن از-كەم وي ءبو­لىسكەندى ءجون سانادىق. تاۋەلسىزدىك, بوستاندىق جايىندا جادىدا جۇرگەن كەيبىر جاعداياتتاردى ورتاعا سا­لۋدىڭ رەتى ەندى كەلگەندەي. قازاق حالقى 1990 جىلدىڭ 25 قازانىندا ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدادى, ودان ءارى 1991 جىلى 16 جەلتوقسان كۇنى تاۋەل­سىز­دى­گىن جاريالاپ, زاڭ جۇزىندە شىنايى بوستاندىققا جەتتىك. جەتپىس جىل بويى ۇستەمدىك ەتكەن كەڭەستىك قو­عام­نىڭ كۇيرەۋ كەزەڭىنە تاپ بولعان ءبىزدىڭ ەل كوپتەگەن قيىنشىلىقتارعا تاپ بولدى. ءبىر قۋانارلىعى بابا­لا­رىمىز ايتقانداي: «كۇننىڭ جامانى كەتتى»… «مەن اۋىزبىرشىلىكتەن اي­نى­مايتىن اقجۇرەك جۇرتىمنىڭ قۋات­تى ۇلتقا, شۋاقتى ۇلىسقا اينا­لارىنا كامىل سەنەمىن» (پرەزيدەنت­تىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋى­نان) دەيتىن ەلباسى اماناتىنىڭ جۇزەگە اسىپ جاتقانىنا بارشامىز كۋامىز. قازاق حالقىنىڭ الدىندا ماڭگىلىك مۇراتتار مەن ۇلى مىندەتتەر بار, سونىڭ ءبىرى, ەڭ باستىسى – بوستاندىقتى باياندى ەتۋ, ساقتاپ قالۋ, ودان ءارى نىعايتۋ. تاۋەلسىزدىكتى جاڭادان الىپ جات­قان جىلدارى, ياعني توقسانىنشى جىل­داردىڭ باس كەزىندە ەستىگەن ءبىر اڭىز اڭگىمە ءالى ەسىمنەن كەتپەيدى, قىسقاشا مازمۇنى مىناداي: ورمان ىشىندە قورەك ىزدەپ كەلە جاتقان اش قاسقىر ويدا جوقتا جال ءجۇنى كۇدى­رەيگەن, سەمىزدىكتەن نايقالىپ جۇرە الماي قال­عان ءبىر يتكە كەزدەسەدى. ءبىر-بىرىنە تۇقىمداس جانۋارلار بول­عا­ندىقتان تەز ءتىل تابىسىپ, اش قاس­قىر ءيتتىڭ مۇن­داي توقتىعىنا ءسۇي­سى­نىپ, سەمىز­دىك­تىڭ سىرىن سۇرايدى. يت ءوز كەزەگىندە ماقتانىپ, «مەنىمەن ءبىر­­گە ءجۇر», «جە­گەنىڭ الدىڭدا, جە­مە­گەنىڭ ارتىڭدا, ياعني اشتىقتان قۇتىلاسىڭ» دەپ جۇباتادى. اشتىق­تان كوزى قاراۋىتىپ جۇرگەن قاسقىر بىردەن كەلىسىپ, ەرە جونەلەدى. جولاي كەلە جاتىپ ءيتتىڭ موينىنداعى قار­عىباۋدى كوزى شالىپ قالادى دا, قارعىباۋدىڭ قانداي قا­جەت­تىلىگى بار ەكەنىن سۇرايدى. سوندا الگى توق يت كەرەك كەزىندە ءوز يەسىنىڭ قار­عىباۋعا شىنجىر تاعىپ قازىققا بايلاپ قوياتىنىن ەسكەرتەدى. مۇنى ەس­تىگەن الگى قاسقىر «اش جۇرسەم دە, بوس­تان­دىعىم قىمبات» دەپ كىلت بۇ­رى­لىپ, ءوز جونىمەن كەتە بەرگەن ەكەن. ۇزاق­تاۋ بولسا دا تاپتىشتەپ بايانداپ جات­قان بۇل مىسالدى كەلتىرىپ جاتقان سەبەبىمىز, ءالى كۇنگە دەيىن كەشەگى كۇندى اڭساپ, «اناۋ ارزان» ەدى, «مى­ناۋ بار» ەدى, «ايلىعىمىز جاقسى» ەدى, بارىنە جەتەتىن, كەزەكتە تۇرىپ ءسۇت-ماي الۋشى ەدىك ىسپەتتى اڭگىمەنى ايتۋشىلار جوق ەمەس, قىسقاسى كەڭەس وداعىنان بولىنبەۋ كەرەك ەدى, وسى تاۋەلسىزدىك بىزگە نە بەرەدى دەگەنگە دەيىن سايادى. وسىنداي اڭگى­مە­نى ەستىگەندە جوعارىداعى مىسال ويى­ما ەرىكسىز تۇسەدى. بىزگە كەرەگى تەك توقشىلىق پا؟ ەڭ قىمبات باي­لىق بوستاندىق ەمەس پە, سول بوس­تاندىقتى باعالاۋعا كەلگەندە نەگە ەنجارلىق تانىتامىز, قاستەرلى بوس­تاندىقتى قارىن توقتى­عىمەن ءول­شەۋ­گە بولا ما؟ ەندىگى رەتتە ەڭ باستى بايلى­عى­مىز بوستاندىق, تاۋەلسىزدىكتىڭ قىم­بات قاسيەتى جايىندا وي وربىتسەك. ەڭ الدىمەن, قول جەتكەن جەتىستىك بوس­تاندىق جايىندا بىرەر ءسوز. تاۋەل­سىزدىككە قول جەتكەن حالىقتىڭ بوس­تاندىعىن ايعاقتايتىن قاسيەتتى اتا زاڭىمىز بار. ودان ءارى مەملەكەت ەكەنىمىزدى الەمگە تانىتاتىن ەل­تاڭ­با, تۋ, ءانۇران بار. قانشاما عاسىر­لار بويى بىلەكتىڭ كۇشى, نايزانىڭ ۇشىمەن قورعاعان جەرىمىزدى, شەك­ارا­مىزدى تۇگەلگە جۋىق بەلگىلەدىك, بۇل دا ەڭ قىمبات بوستاندىقتىڭ باستى سيپاتى. ەكونوميكالىق ورلەۋ ۇستىندەمىز, قۇرساق تويىپ, كيىم ءبۇ­تىندەلىپ, ماشينە ءمىنىپ, جەكەمەنشىك يەسى, جەر يەسى بولىپ شىققان حالىق بوستاندىقتىڭ ءتاتتى جەمىسىن كورۋدە. ءبىلىم-عىلىمدا دا بوستاندىق ءيسى اڭقىپ تۇر, كۇنى كەشە عانا (1990 جىلدارى) ەكى عانا ۋنيۆەرسيتەت بولسا, ەندى ەكى ينستيتۋت تابۋ قيىن, ءبىلىمدى تولىعىمەن ۋنيۆەرسيتەت, اكادەميا دارەجەسىنە جەتكىزدىك, بوستان­دىق ەمەي نەمەنە, ماسكەۋدى مەنسىنبەي تەڭىزدىڭ ار جاعىندا بالا وقى­تىپ جاتىرمىز. ءبىلىم تۋرالى ايت­قاندا ءتىلدى دە ۇمىتپايىق, «قازاق ءتىلى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى», بۇل دا ەسىكتەگى ءتىلىمىزدى تورگە شىعارۋداعى يگىلىكتى قادام, ءتىل بوستاندىعىنا قامقور بولاتىن اتا زاڭنىڭ ءبىر بابى بار. بوستاندىقتىڭ ەڭ ۇلكەن جەتىستىگى – ەندى ءوز بايلىعىمىزعا ءوزىمىز يە بول­دىق, كەڭەس كەزىندەگى الىپ زاۋىتتار, كومبيناتتار, مۇناي, گاز, مىس, ال­تىن قورلارىنا ءوز قولىمىز جەتتى, ماسكەۋدىڭ نۇسقاۋىمەن, شەشىمىمەن ميللياردتاعان پۇت استىعىمىزعا دەيىن باتىستاعى باتىر قالالاردى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كەتىپ جاتاتىن, سوڭعى جەتپىس جىلدا قازاقستاننان تاسىلىپ كەتكەن باي­لىق­تى ايتىپ تاۋىسا المايسىڭ, قال­عانىنا بەرەكە بەرسىن, قايتا دەر كەزىندە بوستاندىققا جەتىپ ۇلگەردىك پە دەپ ويلايمىن, ايتپەسە جاۋلاپ الۋ­شىلار جەردىڭ ۇستىندەگىنى تاۋى­سىپ, استىنداعىعا اۋىز سالىپ جاتىر ەدى. ەڭ سوڭعى تاۋەلسىزدىكتىڭ ءبىر جەمىسى – ول ەل بيلەۋ جۇيەسى, پاتشا­لىق كە­زەڭدە «بولدىم-تولدىم» دەگەن با­با­لارىمىزدىڭ قولى بولىس­تىققا جەت­كەن ەكەن, العاشىنداعى اعا سۇل­تاندىقتىڭ ءومىرى تىم قىسقا بولدى. كەڭەستىك كەزەڭدەگى 70 جىلدا ەلى باي, جەرى باي قازاقستاندى گرۋزين, ەۆرەي, ورىس, ارميان, ۋكراين, ۇيعىر ت.ب. باۋ­ىرلار ارمانسىز بيلەدى, قازاقتان شىق­قان مىرزاعاليەۆ, شاياحمەتوۆ, قو­ناەۆ سىندى ساناۋلى عانا تۇلعا­لار بولدى, كوبىرەك ەل بيلەۋ ىسىندە بولعانى د.ا.قوناەۆ, ول كىسىنىڭ ءوزىن دە ون سەگىز مينوتتىك پلەنۋممەن تاق­تان تايدىردى. ءماس­كەۋ نە دەگەن تاس­باۋىر, قاتال ەدىڭ, كولبيندى اكەپ قون­جيتقانىڭا نە جورىق؟ ەسكە ءتۇس­كەندە «قاينايدى قانىڭ, اشيدى جا­ن­ىڭ». بۇل كۇندەرى بوستاندىققا شىن مانىندە جەتتىك, بۇكىل حالىق بولىپ سىيلاعان ەلبا­سى­مىز, پارلامەنتىمىز بار, ۇكىمەت, سەنات, اكىم – ءبارى دە ءوز بيلىگىمىزدە, ءوز بيلەۋشىلەرىمىز, ءوز قولىمىز ءوز اۋزىمىزعا جەتتى. بيلىك – حالىقتىڭ قامىن ويلاپ, حالىق بيلىك باسىن­داعىلارعا قولداۋ كورسەتىپ ءتاۋ­ەلسىز, ازات ەل ەكەنىمىزدى دالەلدەپ كەلەمىز. باياعى پارتيا كەلمەسكە كەتتى, ونعا جۋىق پارتيا بار, «الۋان-الۋان جۇيرىك بار, الىنە قاراي شابادى» ەكەنىن كورىپ تە, ەستىپ تە ءجۇرمىز, بو­داندىقتان بوستاندىققا جەتكەن ەلى­مىزدىڭ قانداي پارتيا مۇشەسى بول­عى­سى كەلسە تاڭداۋ جاساۋعا مۇمكىندىگى بار, ەرىك وزىڭدە. تاۋەلسىزدىك تاعىلىمى جايىندا ايتقاندا بار داۋسىمىزبەن ماقتا­نىپ, شاتتانىپ ايتاتىن ءبىر بەلگى – ءوز استانامىز بار. ۇلى حاندارىمىز تۋ تىككەن ۇلىتاۋ, كوكشەتاۋ, ءتۇر­كىس­تان ايماعى مەن كەڭەس بيلىگى قا­زاق­ستاننىڭ استاناسى ەتكەن ورىنبور, قىزىلوردا, الماتى قالالارى تاريح قويناۋىنا ءوتىپ, عاسىرلار تو­عى­سىندا ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان مەملەكەتتەردىڭ ىشىندە ءبىز تۇڭعىش رەت عاجايىپ استانا قالاسىن اسقاق­تاتتىق. بۇل تاۋەلسىزدىگىمىزدى الەمگە تانىتۋداعى باستى كورسەتكىشىمىز, جەتىستىگىمىز بولدى. جۇرت تىعى­رىق­تان شىعۋدىڭ جولىن ىزدەپ ءجۇر­گەن­دە, ءبىز قىرانداي سامعاپ, ازيا با­رى­سىنا اينالۋدى الدىمىزعا ماقسات ەتىپ قويىپ, اسەم قالا تۇرعىزدىق. استانا ءور رۋحتىڭ, اسقاق سەزىمنىڭ, ۇلتتىق ماقتانىشتىڭ باستى كورسەتكىشى. تاۋەلسىزدىڭ ارەناسىنا ءوز جەلكەنىن كوتەرىپ شىققان ەلىمىزدىڭ حا­لىق­ارالىق قاتىناستاعى جەڭىسى مەن جەتىستىگى دە بوستاندىعىمىزدى اي­قىن­دايتىن بيىك ولشەم. بۇل كۇندەرى ءبىزدى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرى تانيدى, جۇزدەن استام ەلدەرمەن ەلشىلىك قا­تىناس ورناتقان ساليقالى, سالماقتى ەلدەر ساناتىندامىز. حالىقارالىق ارەناداعى بارشا جەتىستىكتىڭ ءبىر بيىگى وتكەن جىلعى سامميت ەكەنى ەل تاريحىنداعى, تاۋەلسىزدىك تاريحىن­دا­عى التىن ارىپپەن جازىلاتىن جەتىستىكتەر دەسەك ارتىق ايتقاندىق بول­­ماس. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نا­زار­باەۆتىڭ: «بۇل تاعى دا ءبىزدىڭ ەل­دىڭ دارەجەسىن كوتەرەدى, قازاقستاندى دۇنيە جۇزىنە تانىتا تۇسەدى», – دەگەن پىكىرىن ەسكە سالا وتىرىپ, ازات ەل رەتىندە تاريح تورىنە ۇمتىلعان ەلىمىز ءوزىنىڭ ءتاي-ءتاي قادامىن ءدال وسىلاي نىق, دوسى ءسۇيىنىپ, دۇشپانى كۇيىنىپ وتىراتىن سامميت سامعاۋىمەن باس­تاۋىنا شىن جۇرەگىمىزبەن قۋاندىق. ءبىز بوستاندىقتىڭ ەڭ قاستەرلى, ەڭ قىمبات, ەڭ ۇلگىلى جاعىن سانامالاپ قانا كورسەتتىك, ال بوستاندىق­تىڭ اسىل قاسيەتى, ىزگى مۇراتى ءجو­نىن­دە ايتىپ تاۋىسۋ مۇمكىن ەمەس. وكى­نىشكە وراي, تاۋەلسىزدىك اتتى قاس­تەرلى ۇعىمعا كولەڭكە تۇسىرەتىن, سول تاۋەلسىزدىكتى باعالاۋدا ەنجار­لىق تانىتاتىن ءجايت­تەر دە كەزدەسىپ جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس, ايتسەدە ول باياندى, كوڭىل تۇك­پىرىندەگى كىر­بىڭ­دى مەرەيتوي قارسا­ڭىن­دا جۇرت­تىڭ كوڭىلىنە قاياۋ ءتۇسىر­مەۋ ءۇشىن ىركىپ قالدىق. ونداعى ماق­سات ءبارىمىز, بارشامىز جاقسى ءجايت­تار مەن جەتىستىكتەردى ايتۋ ارقىلى دا العا ۇمتىلىپ, بيىككە سامعاۋعا بولادى دەپ سەندىم. تاۋەلسىزدىك, بوستاندىق ءبىر كۇن­نىڭ اڭگىمەسى ەمەس, نەمەسە تاۋەل­سىز­دىكتى ايتۋلى تويدىڭ 20 جىلدىعى كۇندەرى عانا مەرەكەلىك لەبىزدەرمەن, كەيدە-كەيدە ماقتانگويلىك اڭگىمەگە جەتكىزىلەتىن شارا دەۋگە بولمايدى. ءور رۋحتى بابالارىمىزدىڭ ارمانى بولعان, بۇگىنگى باقىتتى ۇرپاقتىڭ كەلەشەگىن باياندى ەتەتىن بوستان­دىق­تى بيىك كوتەرىپ تاعزىم ەتۋ – ۇلتتىق پارىزىمىز. تاۋەلسىزدىك, ازاتتىق, بوس­تاندىق – ەڭ قىمبات بايلىعىمىز. قورىتا كەلىپ ايتقاندا, قازاق حالقىنىڭ كارى تاريح الدىندا ءجۇزى تازا, پەيىلى اق, نيەتى ءتۇزۋ بولدى. حال­قىمىزدىڭ ءدال وسى پەيىلىنە عا­سىرلار بويى كۇتكەن, ىزدەگەن تاۋەل­سىزدىك, بوستاندىق اق پەرىشتەدەي («بوستاندىق ىزگى پەرىشتە...» م.جۇ­ما­باەۆ) ءوزى كەلىپ قولىمىزعا قوندى. ەندى وسى پەيىلىمىزگە كەلگەن تاۋەل­سىز­دىكتىڭ تۋىن بيىك ۇستاۋ – پەرزەنتتىك پارىزىمىز, بابالار الدىنداعى ماڭگىلىك قارىزىمىز. ناريمان نۇرپەيىسوۆ, م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. شىمكەنت.