ۇستاز قاي زاماندا بولسىن پاراساتتىلىق پەن كورەگەندىكتىڭ سيمۆولى بولعان ۇلى ۇعىم. ادامزاتتى اداستىرماي قيىننان جول تاۋىپ, ناداندىققا ساۋلە تۇسىرەتىن, ءبىلىم مەن عىلىمعا باعىت بەرەتىن دە ۇستاز. الەمنىڭ ءبىرىنشى ۇستازى اريستوتەل, ەكىنشى ۇستازى اتانعان ءال-فارابي ءبىلىم-عىلىم جولىمەن عانا جۇرمەي, ادامدى ادام ەتەتىن ادىلەتتىڭ اق جولىن دا ۇسىندى. عىلىمنىڭ باستاۋىندا تۇرعان عۇلامالار ەسىمىنە ۇستاز ۇعىمىنىڭ قوسىلىپ ايتىلۋى ۇستاز بولا ءبىلۋدىڭ ۇلىلىعىن ايقىنداسا كەرەك. ۇستازدى قۇرمەتتەۋ, ونىڭ عيبراتتى جولىمەن ءجۇرۋ شاكىرت ءۇشىن دە ۇلكەن سىن ءتارىزدى.
ورىس حالقىنىڭ بەلگىلى پەداگوگى, رەسەيدىڭ عىلىمي پەداگوگيكاسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى كونستانتين ۋشينسكي «مۇعالىم ءىسى سىرتتاي قاراپايىم بولعانىمەن – تاريحتاعى ەڭ ۇلى ءىستىڭ ءبىرى» دەپ ۇستاز قىزمەتىنە جوعارى باعا بەرگەن. ۇلى ءىستى اتقارۋ, ءوز ىسىڭە ءومىر بويى بەرىلىپ, عۇمىرىڭدى ارناۋ دا ونەر. دەمەك ۇستازدىق مانساپ ەمەس, ول – ماقسات. ولاي بولاتىنى ۇستازدىڭ كوزدەگەنى شاكىرتىنىڭ ومىردەن ورنىن تاۋىپ, ازامات اتانۋىنا ىقپال ەتۋ. شاكىرتكە جول كورسەتىپ, بار بىلىمىمەن, تاجىريبەسىمەن ءبولىسۋ, قاجەت بولسا ءبىلىم-عىلىم جولىنا ءومىرىن ارناۋ ۇستاز ءۇشىن ىزگىلىگى مول ءىستىڭ ءبىرى دەپ ويلايمىن.
ۇستاز ۇلى ماقساتتاردى العا قوياتىن بيىك پاراسات يەسى. ولاي بولسا, ەل بولۋدىڭ ءتۇپ قازىعى ءبىلىمى ۇشقىر, كوكىرەك كوزى وياۋ, وتانىن سۇيەتىن ۇرپاق تاربيەلەۋ ۇستازدىڭ ومىرلىك قاعيداسى. ياعني, ەل بولۋ ءۇشىن «بەسىكتى تۇزەۋ» كەرەك بولسا, «ماڭگىلىك ەل» بولۋ ءۇشىن جاستارعا ساپالى ءبىلىم, مازمۇندى تاربيە بەرۋ قاجەت.
بۇگىندە جاستارعا ساپالى ءبىلىم مەن مازمۇندى تاربيە بەرىپ كەلە جاتقان عىلىمي عانا ەمەس, رۋحاني وردانىڭ بىرىنە اينالعان ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلوسوفيا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتى دەسەك اسىرا ايتقاندىق بولماس, ءسىرا. ارينە اتالعان فاكۋلتەتتىڭ جۇرەگى, كەرەك دەسەڭىز رۋحاني قازىعى ۇستازدارى, وقىتۋشىلارى مەن پروفەسسورلارى. ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيلوسوفيا فاكۋلتەتىن ءتامامداپ شىققالى دا جيىرما جىلعا جۋىقتاپتى. قانشاما ۇستازدىڭ ءتالىمىن, تاربيەسىن بويعا سىڭىردىك, وقىدىق, وقىعاندى كوڭىلگە توقىدىق. قارا شاڭىراقتىڭ قابىرعاسىندا ۇزاق جىلدار بويى ەڭبەك ەتكەن كورنەكتى عالىمدار ا.قاسىمجانوۆ, م.ورىنبەكوۆ, ب.نۇرجانوۆتىڭ دارىستەرىن تىڭداۋدىڭ جانە سۇحباتتاسۋدىڭ ءبىز ءۇشىن تاعىلىمدىق جانە عىلىمي ماڭىزى جوعارى بولاتىن.
قازىرگى قازاق فيلوسوفياسىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى ا.قاسابەك, ت.عابيتوۆ, ج.مولدابەكوۆ جانە وزگە دە ايتۋلى ۇستازدار فيلوسوفيا فاكۋلتەتىن تامامداعان بىرنەشە بۋىنعا مول ءبىلىم مەن تاربيە بەردى, ءالى دە تالاي جاس بۋىنعا دارىستەرى مەن تەرەڭ فيلوسوفيالىق وي تولعامدارى ارقىلى سانالارىنا ساۋلە ءتۇسىرىپ, اقىلدارىنا اقىل قوساتىنى ءسوزسىز. سول ۇستازداردىڭ ءبىرى – جاقىپبەك التاەۆ. جاقىپبەك التاي ۇلىمەن العاش 1993 جىلى تانىستىم. ءومىر دەيتىن بۇرالاڭى كوپ جولدىڭ وي-شۇقىرىن ءالى تولىق كورمەگەن, مەكتەپتەن جاڭا كەلگەن ستۋدەنت ءۇشىن فيلوسوفيانىڭ عىلىم رەتىندەگى مازمۇنىن تولىقتاي ءتۇسىنۋ قيىنعا سوققانى شىندىق.
ءبىز ءۇشىن عىلىم دوكتورىمەن سويلەسۋ, كافەدراعا كىرىپ اڭگىمەسىن تىڭداۋ وڭاي شارۋا كورىنبەيتىن. دەگەنمەن فيلوسوفيا فاكۋلتەتىندە ەرەكشە رۋحتىڭ بارى ايقىن سەزىلدى. ول رۋح ۇستاز بەن ستۋدەنت اراسىنداعى ساباقتاستىق, شىنايى قامقورلىق پەن قۇرمەتكە نەگىزدەلگەن بولاتىن. ونى قالىپتاستىرعان دا, ساقتاپ كەلە جاتقان دا ءبىزدىڭ ارداقتى ۇستازدارىمىز. ۇستاز بەن ستۋدەنت اراسىندا ساباقتاستىق بار جەردە شىنايى قۇرمەت قاشاندا بولا بەرمەك.
ءبىرىنشى كۋرستا وقىپ جۇرگەندە جاقىپبەك التاي ۇلى العاش اۋديتورياعا ءدارىس وقۋعا كىرىپ كەلگەن ساتتەن-اق, اشىق ءارى مەيىرىمگە تولى ءجۇزى كوڭىلگە جىلى ۇشىرادى. قاتالدىق پەن تالاپتىڭ اراسىن انىق ايقىنداي بىلەتىن ۇستازدىڭ دارىسىنە توپ ستۋدەنتتەرى تولىعىمەن جينالىپ كەلۋشى ەدىك. ەركىن وي-پىكىر الماسۋ, ستۋدەنتتىڭ كوزقاراسىمەن ساناسۋ جاقىپبەك التاي ۇلىنىڭ فيلوسوف رەتىندەگى كەلبەتىن ايقىنداي تۇسەتىن. عالىمدىق جولىمەن قاتار ۇستازدىق جولى بار جاقىپبەك التاي ۇلى عىلىم سالاسىندا, جەكە ومىردە ۇستامى بەرىك, شاكىرتتەرىنە قوياتىن تالابى مىعىم تۇلعا.
ءبىزدىڭ ستۋدەنتتىك ءومىرىمىزدىڭ العاشقى جىلدارى مەملەكەتىمىز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولىپ, تاريحىن تۇگەندەپ, تاريحي تۇلعالارىنىڭ شىعارماشىلىعى مەن دۇنيەتانىمىن قايتا زەردەلەپ جاتقان كەزەڭمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. وسىعان وراي قازاق فيلوسوفياسى عانا ەمەس, قازاق تاريحىنىڭ ءوزى تەرەڭنەن زەرتتەۋدى قاجەت ەتتى. وسى ورايدا تاۋەلسىز ەلدىڭ عالىمدارىنىڭ الدىندا ۇلكەن باستامالار تۇرعانى انىق بولاتىن. ۇلت ماڭدايىنا بىتكەن تۇلعالاردىڭ دۇنيەتانىمى ادەبيەت, تاريح تۇرعىسىنان عانا زەرتتەلىپ, ايتىلدى. قازاق فيلوسوفياسى دەگەن ۇعىمنىڭ ءوزى قولدانىسقا ەركىن ەنىپ, عالىمداردىڭ زەرتتەۋ وبەكتىسى رەتىندە ءبىر جۇيەگە تۇسپەي جۇرگەن كەز ەدى.
قازاق فيلوسوفياسى بۇرىن كەڭىنەن زەرتتەلمەگەن تاقىرىپ رەتىندە ەلىمىزدىڭ فيلوسوفتارىن قىزىقتىردى. ناقتىلى تەرەڭنەن زەرتتەۋگە كىرىسىپ, وقۋ قۇرالدارى مەن عىلىمي ەڭبەكتەر جازۋعا تالپىنعان عالىمداردىڭ قاتارى كوبەيە باستادى. وسىنداي ۋاقىتتا قازاق فيلوسوفياسى تۋرالى وي قوزعاعان, زەرتتەۋ جۇرگىزگەن فيلوسوفتاردىڭ قاتارىندا جاقىپبەك التاي ۇلى دا بولدى.
فيلوسوفيا فاكۋلتەتىندە 90-جىلدارى قازاق ءبولىمى جاڭادان اشىلدى. قازاق تىلىندەگى فيلوسوفيا ماماندارىن دايارلاۋ ءىسى ەندى قولعا الىنعان شاقتا وقۋلىق تاپشىلىعى ايتارلىقتاي سەزىلدى. الەمدىك فيلوسوفيا وكىلدەرىنىڭ ەڭبەكتەرى قازاق تىلىنە اۋدارىلماي جاتتى. سونداي كەزەڭدە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ «فيلوسوفيا جانە مادەنيەتتانۋ», «فيلوسوفيا تاريحى» وقۋلىقتارىن قازاق تىلىندە جارىققا شىعاردى. جوعارى وقۋ ورىندارىندا مىندەتتى سانالاتىن فيلوسوفيا ءپانىن وقىتۋدا مامانداردى قازاق تىلىندە دايارلايتىن بولىمدەر ءۇشىن قاجەتتى وقۋ قۇرالدارىنا اينالعانى دا جاسىرىن ەمەس.
قازاق فيلوسوفياسى تىڭ تاقىرىپ بولعاندىقتان ونى زەرتتەۋ, عىلىمي نەگىزدەۋ ىزدەنىستى قاجەت ەتتى. ءبىزدىڭ كۋرستىڭ نەگىزگى باعىتى دا وسى قازاق فيلوسوفياسىنىڭ تاريحىنا, الەۋمەتتىك تاقىرىپتار مەن انتروپولوگيا, تانىم, ەكزيستەنتسيا ماسەلەسىنە باعىتتالدى.
تاقىرىپ كۇردەلى, ادەبيەتتە ايتىلىپ كەلگەن تۇركى ويشىلدارىن, قازاق اقىن-جىراۋلارىن, الاشوردا وكىلدەرىن, جازۋشىلارىن فيلوسوف, ويشىل تۇرعىسىندا كورسەتۋ, ولاردىڭ شىعارمالارى مەن دۇنيەتانىمىن فيلوسوفياعا ويىستىرۋ دالەلدەۋدى قاجەت ەتتى. فيلوسوفيالىق كاتەگوريالار ارقىلى قازاق دۇنيەتانىمىن زەردەلەۋگە, باتىستىق مازمۇنداعى جۇيەلى فيلوسوفيامەن ۇشتاستىرۋعا بايلانىستى ەڭبەكتەر بولعانىمەن ونى ءبىر عالىمدار مويىنداسا, ەكىنشىلەرى سىناپ جاتتى. كوشپەندىلەر ءۇشىن فيلوسوفيا ءپان بولعان جوق, ءومىر ءسۇرۋدىڭ ءبىلىمى بولدى دەگەن دە ويلار ايتىلىپ جاتتى.
الايدا ۋاقىت پەن كەڭىستىك, وزگەرىس, تانىم مەن اقىل-وي ماسەلەسى قازاق اقىن-جىراۋلارىنىڭ, ويشىلدارىنىڭ شىعارماشىلىعىندا قوزعالىپ كەلگەنى اقيقات. ماسەلە سول فيلوسوفيالىق ويكەشۋلەردى اشىپ كورسەتە بىلۋدە. ونى عىلىمي نەگىزدەۋدە ءارى جۇيەگە كەلتىرۋدە ەلىمىزدىڭ فيلوسوفتارى ەڭبەكتەنگەنى شىندىق. جاقىپبەك التاي ۇلىنىڭ «قازاق فيلوسوفياسىنىڭ تاريحىنا كىرىسپە» اتتى ەڭبەگىندە قازاق دۇنيەتانىمىنداعى فيلوسوفيالىق وي كەشۋدىڭ ەرەكشەلىگى ايقىن زەردەلەندى.
مۇنىمەن قوسا جاقىپبەك التاي ۇلىنىڭ الەمگە تانىمال شىعىس ويشىلدارىن زەرتتەۋدەگى ەڭبەكتەرى ءوز الدىنا ءبىر بولەك ارنا بولدى. شىعىستىڭ عۇلاماسى ءال-ءفارابيدى زەرتتەۋگە, الەۋمەتتىك فيلوسوفيا مەن ادام ماسەلەسىنە تالداۋ جاساۋعا سۇبەلى ۇلەسىن قوستى. ستۋدەنتتەر مەن ءال-ءفارابيدى زەرتتەۋشىلەرگە باعىت-باعدار ۇسىنۋعا مول ەڭبەك ءسىڭىردى. ءال-ءفارابيدى زەرتتەۋدە شەتەلدىك عالىمدارمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, قازاقستاندا بۇرىن-سوڭدى جاريالانباعان تىڭ دەرەكتەردى الۋعا ىقپالىن تيگىزىپ جۇرگەن بىردەن-ءبىر عالىم ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت جانىنان ءال-فارابي اتىنداعى عىلىمي ورتالىقتىڭ اشىلۋىنا مۇرىندىق بولدى. عىلىمي ورتالىق قۇرىلعان ۋاقىتتان بەرى حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرىپ, ءال-فارابي شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋدى جانداندىرىپ كەلەدى.
جاقىپبەك التاي ۇلىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن عىلىم كانديداتتارى مەن دوكتورلارىنىڭ تۇتاس ءبىر بۋىنى شىقتى. ولار عىلىمي ماقالالار مەن ەڭبەكتەرى ارقىلى ەل رۋحانياتىنا زور ۇلەس قوسۋدا.
«ۇستازدىق ەتكەن جالىقپاس, ۇيرەتۋدەن بالاعا» دەمەكشى, بىرنەشە بۋىنعا تاربيە بەرگەن, ءبىلىم ءنارىن سىڭىرگەن جەتپىستىڭ اسقارىنا شىعىپ وتىرعان عالىم جاقىپبەك التاي ۇلى بۇگىندە ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق بيىگىندە. قازاق حالقىندا ەڭبەگىمەن زور بەدەلگە يە بولعان ادامدى ساناتكەر دەپ اتايدى. جاقىپبەك التاي ۇلى ءوز سالاسىنداعى تاڭداۋلى, الدىڭعى قاتارلى ساناتكەر تۇلعا. عالىمنىڭ ءالى دە عىلىمعا بەرەرى مول. ونىڭ ۇستانعان ماقساتى – ۇستازدىق جول.
عالىمنىڭ بۇگىنگى شىققان بيىگى عىلىم جولىنا تۇسكەن وسكەلەڭ ۇرپاق پەن شاكىرتتەرىنە ۇلگى-ونەگە.
دارحان جازىقباەۆ,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
