جۇرتتىڭ تۋىندى, قوسىلمالى ۇزىن سوزدەرى اۋىزشا ايتىلعاندا قىسقارىپ, ىقشامدالا بەرەدى. ءسوز – ىقشامدىق تىلەيدى. قاراپ وتىرساق, ىقشامدالىپ, سىعىلىسىپ كەتكەن سوزدەر تولىپ جاتىر. ماسەلەن ايتسە دە, قايتسە دە, قايتىپ, ءسويتىپ, و دا, بۇ دا, بيىل, كادىمگى, اشە, قايدام, اكەل, اپەر, ءموت, مۇتشاق, بويسۇنۋ, ۇساپ, قايتكەندە. تۋ باستا بۇل سوزدەردىڭ بىلاي ەكەنى انىق: «الاي ەتسە دە, قالاي ەتسە دە, قالاي ەتىپ, سولاي ەتىپ, ول دا, بۇل دا, بۇ يىل, قادىم كۇنگى, ەندەشە, قايدان بىلەيىن, الىپ كەل, الىپ بەر, ءۇمىت, ۇمىتشاق, بوي ۇسىنۋ, ۇقساپ, قالاي ەتكەندە».
وسىنداي ىقشامدالعان, ىقشامدالىپ كەلە جاتقان سوزدەرگە: مۇت, مۇتشاق, بويسۇنۋ, كۇنەلتۋ, بار-دى (بار ەدى), جوق-تى (جوق ەدى), بولىپتى-مىس, بولماسبەدى (بولماس پا ەدى), جۇرسيگەدىم (جۇرسە يگى ەدىم), ءجۇرالمايمىن (جۇرە المايمىن), بارالمايمىن-دار دا قوسىلادى (بارا المايمىن). مۇنداي سوزدەر اۋەلدەگى شىققان ءتۇبىرىن كوكسەمەي, قىسقارعان تۇرىندە جازىلۋعا ءتيىس. «بار-دى, ايتقان-دى, جوق-تى»-لاردىڭ «ەدى»-ءسى قىسقارىپ, «دى» بوپ قالسا, «بولماسبەدى, جۇرسيگەدى» بولىپ, «ەدى» قىسقارۋ كەرەك. ەگەر «يگى» ءبولىنۋ قاجەت تابىلسا, «جۇرسە يگەدى» بولىپ جازىلۋعا ءتيىس. جوعارىداعى «الىپ كەل, اپەر, قايدام»-دار سىقىلدى «جۇرە-المايمىن, بارا-المايمىن»-دار دا قىسقارتىلىپ, ء(«جۇرالمايمىن, بارالمايمىن») جازىلۋ كەرەك.
دايەكشى تۋرالى ويلاپ-ويلاپ, مىنانداي قورىتىندىعا كەلدىم. دايەكشى, كوبىنەسە, باس بۋىندى جىڭىشكەرتەدى. ءسوزدىڭ ىشىندەگى «ە», «ك», «گ» دىبىستارى وزدەرى جىڭىشكە ەستىلگەنى بولماسا, ءبۇتىن ءسوزدى جىڭىشكەرتە المايدى. سوندىقتان ءسوزدىڭ باس بۋىنى جىڭىشكە ەستىلگەن جەردە, ىشىندە «ە», «ك»,«گ», «ق», «ع» بولسا دا, دايەكشى قالماي جازىلعان دۇرىس بولار دەپ ءبىلدىم. بۇل جوبا جازۋعا كوپ جەڭىلدىك كەلتىرەدى. بۇرىنعى ء«ىس, ىسكە, ءپىس, پىسپەك, ءور, ورلە, ءبىز, بىزگە, ءسوز, سوزگە, ءتۇر, تۇرلەس» دەگەندەگى تۇبىرىندە ءبىر دايەكشىلەر جوعالمايتىن بولادى: ء«ىس, ىسكە, ءپىس, پىسپەك, ءور, ورمەك...» بولىپ جازىلادى. ءبارى بىركەلكى. بۇرىنعى ەرەجەدە بولمايتىن تاعى ءبىر پايداسى: شۇبالاڭقى ۇزىن جازىلاتىن, سىزىقپەن قوسىلاتىن سوزدەر قىسقارادى, جازۋ ىقشامدالادى. سىدىرتىپ, تەز وقۋدىڭ ءبىر شارتى – ءسوزدىڭ ىقشامدىعى. كىتاپ وقىعاندا كىسى ەجەلەپ وتىرمايدى, ءسوزدىڭ تۇلعاسىنان تاني كەتەدى. نەعۇرلىم تۇلعانىڭ تۇرقى قىسقا, ىقشام بولسا, سوعۇرلىم وقۋعا دا جەڭىل بولماق. جازۋ ۇيرەتۋگە تاعى سولاي.
وسى ايتىلعاندارعا سۇيەنىپ, جوعارىدا كورسەتىلگەن مىسالداردى بىلاي جازۋدى ۇسىنامىن:
«اتتى كىسى مىلتىق اتتى. قاسىمبەك, قويشىعۇل, تۇيەباي, ءبىر-اق, مالعوي, جوققوي, كەرەكقوي, ادامدا, قۇستا, اڭدا, بارايىنبا, كەلەيىنبە, الامىنبا, بارعانبىسىڭ, كەلگەنبىسىڭ, جازعانسوڭ, مالمەن, كوپپەن, بيەكە, اعاكە, مولدەكە, تايسىماي, ياپىرماي, جارىقتىعاي, اپپاق, ساپسارى, بارالمايمىن, ءجۇرالمايمىن, بيمازا, بەيباستاق, بيتاراپ, بيقام, بەتباق, بولماسپەدى, جۇرسە يگەدىم...».
قازاق تىلىندە ۇندەستىك (سينگارمونيزم) بار دەپ, ءبىرتالاي باستى قاتىردىق. و دا جوق ءسوز بولىپ بارادى. قاراڭىز مىنا مىسالداردى:
«ماقامبەت, اقمەت, قۇدىرەت, قاسيەت, قانىبەت, قاۋەسەت, قىزمەت, بىراق, قانە, قورەك, قىركۇيەك, قالپەتىمەن, قابەن, ساۋداگەر, قانىكەي, قاجەت, قازىر».
مۇنداي سوزدەردى ىزدەي بەرسەك, اتتىڭ قارا قاپتالىنان كەلەتىن. ارينە, ولاردىڭ ىشىندە شەتتەن كىرسە دە, بايىرعى بولىپ كەتكەندەرى دە بار, ءوز بايىرعىمىز دا بار. قايتكەنمەن ولاردان قۇتىلۋ, ايتپەسە, ەلدەسشىلەپ «كاسيەت, كىزمەت, اكمەت, (اقمەت), كۇدىرەت, كاجەت...» دەپ بۇزۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ۇندەستىكتى (سيگارمونيزمدى) ءتىل بىلىمدەرىنىڭ (يازىكوۆەد) سىباعاسىنا قالدىرىپ (ەگەر ولار قاشپاي الا قويسا), ءسوزىمىز بەن جازۋىمىزدان اۋلاق قىلۋ كەرەك. ەندى ەلدەستىڭ كوكەيىن تەسكەن «ۋ», «ي», «ى»-لار تۋرالى ءبىر-ەكى ءسوز. «ۇۋ» مەن «ي» ەكى دىبىستان قۇرالعانىنا تالاسپاي-اق قويالىق.
ۇ+ۋ=ۇۋ.
ى+ۋ=ۇۋ.
ى+ي=ي» دەپ-اق قويايىق. بىراق تاڭبانى ىقشامداۋ كەرەك بولسا, ولاردى ىقشامداۋ كەرەك.
وسى كۇنگى ورىستىڭ «ە», «يو», يا», «يۋ» دەگەن قارىپتەرى مىنا دىبىستاردان قۇرالعان:
ي+ە=ە
ي+و= يو
ي+ا=يا
ي+ۋ=يۋ
ورىستىڭ بۇدان نەشە عاسىرلار بۇرىن قولدانعان قوسپاق تاڭبالارىن ءبىز وسى كۇنى قولدانىپ وتىرمىز. نەگە؟ لومونوسوۆتارىمىز جاڭادا شىقتى. ءبىز ورىستىڭ تاپتاعان جولىن تاپتاعىمىز كەلمەسە, قوسپاق تاڭبادان وسى باستان قۇتىلۋىمىز كەرەك. ەلدەس ەتيمولوگيا ء(تىل زاڭى), فونەتيكاعا (ەستىلۋ بويىنشا) سۇيەنىپ, ولاردى قورعاپ-اق شىعار. ءىس جۇزىندە قولايلى بولۋىنا كەلگەندە, ىلگەرىدەن تىلەۋىمىز بار عوي دەسەك, ولاردى قىسقارتۋ ءتيىس. «ۋ» دا, «ي» دا, قاي جەردە بولسا دا, ءبىر تاڭبامەن جازىلسىن: شولاعى دا, ۇزىنى دا.
«ى» قالماي جازىلسىن. «وزگەدە جوق, بىزدە بار» دەگەن پىكىرلەر ءجۇر. سوندىقتان «كەلۋ, بارۋ, سارىق, قايىق, قيىن, قارىت, تارىق, تروتسسكي, قىرىق...» دەپ جازامىز دەسىپ, وپ-وڭاي كورىپ ءجۇر. بۇل – ءسوزدى ىقشامداۋعا جاتپايدى, شۇبالتىپ, سوزا بەرۋ بولادى. «ى» دەگەن دىبىس بىردە بار, بىردە جوق, ويناقشىپ, تۇرمايتىن ساعىم سىقىلدى دىبىس. «سارت-سۇرت, قىرت, قارت, (كارى), قارق, مۇرت»- تارداعى «ى» ەمەس, ساكۇن () ءتارىزدى بىردەمە. «كەلۋ, بارۋ»-دىڭ ىشىندەگى «ى» دىبىسى دا ءدۇدامال. ونداي ءدۇدامال دىبىسقا بولا «اشىق بۋىندا, بىتەۋ بۋىندا «ى» دىبىسى قالماي جازىلادى» دەپ ەرەجە شىعارۋ كەرەك ەمەس. ايقىن ەستىلەتىن جەردە «ى» جازىلا بەرسىن. تۇبىندە تىرشىلىك تارتىسىندا كۇشتىلەر جاسايتىنى شىن بولسا, «ى» سىقىلدى شالاعاي, تۇرلاۋسىز «مەنشەۆيكتەر» سۇيرەگەنمەن اڭعا جارامايدى, ءبىر كەزدە شىعىپ قالادى.
تاڭبا (قارىپ) تۋرالى قازىردەن-اق احاڭنىڭ جازبا ماشيناعا ارناپ شىعارعان تاڭبالارى قابىلدانسىن. ول مۇمكىن بولسا, از دا بولسا جەڭىلدىك كەلتىرۋ ءۇشىن بۇرىنعى باسىلعان جوبامدى جاقتايمىن. تىڭنان شىعارعان, تاتاردىڭ وزگەرتكەن, بولماسا لاتىننان العان تاڭبالار تۋرالى مەنەن باسقا دا ايتۋشىلار تابىلاتىن. سوندىقتان ءسوزدى دوعارامىن.
دايىنداعان
ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
