ءXVىى عاسىردىڭ باسىندا ءبىر دارىگەر ىرىمشىلدىقتى اڭقاۋ ادامداردىڭ كادۋىلگى اداسۋى دەپ بىلگەن ەكەن. ال حح عاسىر باسىندا عىلىم كادىمگىدەي جەتىستىكتەرگە جەتە باستاعاندا, 1910 جىلى باسىلعان «بريتان ەنتسيكلوپەدياسى» بولاشاقتا وركەنيەت ىرىمشىلدىقتىڭ سوڭعى ەلەستەرىنەن قۇتىلادى دەپ ساۋەگەيلىك ايتىپتى.
بىراق ءالى كۇنگە جۇرتتىڭ ىرىمشىلدىقتان ادا بولعانى شامالى. كوپ ادامدار الدىنان قارا مىسىق كەسىپ وتسە, اسىرەسە ەۋروپالىقتار ابايسىزدا اينا سىندىرىپ السا, زارەسى كەتەدى. كوشەدە كەلە جاتىپ تۇشكىرىپ قالساڭىز دا كەز كەلگەن ادام «ساۋ بولىڭىز!» دەيدى. تۇشكىرگەن ادامعا ساۋلىق تىلەۋ بارلىق حالىقتا بار. ءبىر قاراعاندا بۇل دا سىپايىلىقتىڭ ءبىر ءتۇرى سياقتى بولعانىمەن, ونىڭ دا ءتۇبى ىرىمشىلدىقتا جاتىر. ويتكەنى كوپتەگەن حالىقتار ادام ءوزىنىڭ جانىن «تۇشكىرىپ» جىبەرەدى دەپ ەسەپتەپ, ساقتىق رەتىندە ساۋلىق تىلەپ جاتادى.
سونىمەن «بريتان ەنتسيكلوپەدياسىندا» ايتىلعانداي, ىرىمشىلدىقتان ارىلىپ كەلە جاتقانىمىز شامالى. ءسوزىمىز قۇرعاق بولماۋ ءۇشىن, قازىرگى «فەن-شۋي» ءىلىمىن دە مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. ۇيدەگى بەرەكەگە, قىزمەت بابىندا مانساپقا, ماحابباتتا ۇيلەسىمگە جەتۋ ءۇشىن ادامدار وسى ءىلىمنىڭ ءتۇرلى ىرىمدارىن جاساپ, بۇيىمدارىن قاستەرلەپ ساتىپ الادى. ءبىز بۇل جەردە سان عاسىرلىق تاريحى بار قىتاي ءىلىمىن جوققا شىعارۋدان اۋلاقپىز. كەزىندە قىتاي يمپەراتورلارى «فەن-شۋي» قۇپيالارىن تەرەڭ بىلگەن ادامداردىڭ ءىلىمىن پايدالانىپ, ونداي ادامداردى ءولتىرتىپ جىبەرگەنى بەلگىلى.
ۆەبستەر سوزدىكتەرىندە ايتىلعانداي, «ىرىمنىڭ ءوزى بەلگىسىزدىكتەن تۋىندايتىن, سەبەپتى-سالدارلى بايلانىستاردى دۇرىس تۇسىنبەۋدەن, ماگيا مەن وقيعالارعا سەنۋدەن شىققان تۇسىنىك نەمەسە ءداستۇر».
سپورتشىلار دا ىرىمشىلدىق جاعىنان الدىنا جان سالمايدى. ولاردىكى دە عارىشكەرلەردىكى سياقتى جاعداي. كوڭىلدەرى كۇپتى, الدارىندا نە جەڭىس, نە جەڭىلىس كۇتىپ تۇرعانىن بىلمەيدى. كەيبىر سپورتشىلار وزدەرىنە ۇلكەن جەڭىس اكەلگەن كيىمدەرىن جۋمايتىنى, ونى ءاربىر جارىسقا كيىپ شىعاتىنى سوندىقتان.
قىسقاسى, ادام بالاسى قانشاما قۇپيالاردىڭ سىرىن ءبىلىپ, عارىشتى باعىندىرسا دا, ىرىمشىلدىقتى توقتاتۋدىڭ ورنىنا, ۇدەتە تۇسكەن سەكىلدى. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى اللانىڭ قۇدىرەتىن ەشقاشان تولىق اشا المايتىندىعىندا.
نەگە ايتپەسە, بىزدەر قارا مىسىق كەسىپ وتسە, ۇنجىرعامىز ءتۇسىپ كەتەدى. كوپتەگەن حالىقتار 13 دەگەن سان مەن ونىڭ جۇماعا سايكەس كەلۋىنەن زارە-قۇتى قاشادى. وسى كۇنى دە موينىنان تۇمارىن تاستاماي جۇرەتىندەر جەتكىلىكتى.
ال «امەريكا ەنتسيكلوپەديالارىنىڭ» حالىقارالىق باسىلىمدارى دا ىرىمشىلدىقتىڭ ومىرشەڭدىگىن العا تارتىپ, مادەنيەتتىڭ بار سالاسىندا ەسكى داستۇرلەر ساقتالىنىپ قانا قويماي, جاڭا مانگە يە بولا باستاعانىن ايتادى.
ءوزىمىزدى الايىقشى, ءوزىمىز دە ەركىمىزدەن تىس ىرىمشىلدىقتىڭ ءتۇرلى ارەكەتتەرىن جاسايدى ەكەنبىز. بىرەۋدىڭ باسىنداعى باقىتسىز وقيعانى ءسوز ەتكەندە اعاش ۇستەل, جاقتاۋلاردى «ايتقان جەردەن اۋلاق» ۇرعىلاپ جاتامىز.
مىسالى, ەلەكتروندى پوشتالار ارقىلى حاتتار كەلىپ جاتادى. وندا مۇنداي مانترا-توتەمدەردى 24 ساعات ىشىندە وزىڭدە قالدىرماي, باقىت پەن ساتتىلىككە ءزارۋ تانىستارىڭا بارىنشا كوپ جىبەرسەڭ, ومىرىڭدە ۇلكەن جاقسىلىقتاردىڭ باستالاتىنى ايتىلادى. مەن بىردە ىرىم-نانىمعا مۇلدە سەنبەيمىن دەيتىن تانىسىمنان ول حاتتى نەگە تاراتقانىن سۇراعانىمدا ول: «ونى ىرىمشىل بولعاندىقتان جاساعان جوقپىن. جاي عانا جاعىمسىزدىقتىڭ بولعانىن قالامايمىن» دەپ جاۋاپ بەردى…
سوناۋ گرەكتەردە دە دىنمەن بايلانىستى ىرىم-نانىمدار كوپ بولعان عوي. ماسەلەن, ۆاۆيلوندىقتار دا ءدۇدامال جاعدايلاردان شىعۋ ءۇشىن مال سويىپ, جانۋارلاردىڭ باۋىرىن قاراعان. قازاقتا دا جاۋىرىن قاراۋ دەگەن بار.
كۇنىمىز ءساتتى باستالسىن دەپ ۇيدەن وڭ اياقپەن اتتاپ شىققاننان باستاپ, ىرىمشىلدىقتىڭ قالىپتاسقان داستۇرلەرىن بۇلجىتپاي ورىنداي باستايمىز. ۇلىن ۇيلەندىرىپ, قىزىن ۇزاتىپ, ەت جاقىندارىن انا دۇنيەگە شىعارىپ جاتقان جاندار ىقىلىم زامانداردان كەلە جاتقان ىرىم-نانىمداردى جاسايدى.
سوندىقتان دا كەيبىر ەنتسيكلوپەديالاردا ايتىلعانداي, «ادامزات بالاسى ءوزىنىڭ بولاشاعىنا سەنىمدى بولمايىنشا… ىرىمشىلدىق دەگەن ەشقاشان جويىلمايدى». كەرەمەت ءبىر اۋليەلەر بولماسا, ادام بالاسى ءوزىنىڭ ەرتەڭىن نە كۇتىپ تۇرعانىن ەشقاشان بىلە المايدى.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
