ش ۇلىق
تاڭەرتەڭ جۇمىسقا بارۋ ءۇشىن ش ۇلىعىن ىزدەپ جۇرگەن 25 جاستاعى ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اڭگىمەسى:
– جانىم, ش ۇلىعىمدى كوردىڭ بە؟
– كوردىم, ۇتىكتەپ قويعام, تارتپانىڭ وڭ جاعىندا تۇر. قازىر الىپ بەرەيىن.
تۋرا سول جاعداي 30 جاستارىندا ەرلى-زايىپتىلار ورتاسىندا تاعى ايتىلادى. «جانىم» دەگەن ءسوز جوق, ۇمىتىلا باستاعان.
– ش ۇلىعىمدى كوردىڭ بە؟
– باتەڭكەڭنىڭ ىشىندە شىعار, ىزدەسەي!
قىرىق 40 جاستاعى كەزدەرىندەگى اڭگىمە:
– ش ۇلىعىم قايدا ەكەن؟
– كوزىڭ سوقىر ما, جاتىر عوي انا بۇرىشتا!
ەلۋدى ەڭسەرگەندەگى دەگەندەرى:
– مىنا بۇرىشتا جاتقان ش ۇلىعىم قايدا ەكەن؟
– مەن كيىپ الدى دەيسىڭ بە, قارا دۇرىستاپ!
الپىستا:
– كەمپىر, ش ۇلىق كورگەن جوقسىڭ با؟
– ش ۇلىعىڭمەن بىرگە ءوزىڭ نەگە جوعالىپ كەتپەيسىڭ وسى!
جەتپىستە:
– مىنا ش ۇلىقتىڭ بىرەۋى تەسىك, سىڭارى جوق, قالاي كيەم؟
– سەن قاقپاسقا بىرەۋ قارار دەيسىڭ بە, جۇرە بەر سولاي.
...ءسويتىپ 80 جاستاعى جەسىر كەمپىر جىلاپ وتىر دەيدى:
– سىڭارىمنان ايىرىلدىم-اۋ, بايعۇس شالىم-اي, ءومىر بويى ش ۇلىق ىزدەپ ءوتىپ ەدىڭ, ەندى مەن سەنى ىزدەيتىن بولدىم-اۋ!
اعاما جەڭگەم ساي
مەنىڭ اعام قىزىق. جەڭگەم ەكەۋىنىڭ باسى پىسە بەرمەيدى. قالاي جيىرما جىلدان استام ۋاقىت بىرگە تۇرىپ جاتقاندارىنا تاڭىم بار. بەس بالاسى بار, ءتورت ۇل, ءبىر قىز. «ەكەۋ بولۋى كەرەك ەدى» دەيدى جەڭگەم. «نەگە ەكەۋ؟». «قالالىق ستاندارت ەمەس پە, ءبىر ۇل, ءبىر قىز بولسىن دەگەنبىز. اعاڭ ۇل كەرەك دەدى, مەن قىز دەدىم. تۇڭعىشىمىز ۇل بولىپ, اعالارىڭ بوركىن اسپانعا اتىپ قۋاندى. كور دە تۇر, ەكىنشىسى قىز بولادى» دەدىم. جاراتقان بىزدەن سۇراي ما, ەكىنشىسى دە ۇل بولدى, ءۇشىنشى, ءتورتىنشى... مەن دە بالەمىن عوي, قىز بولعانشا توقتامادىم» دەيدى جەڭگەم.
ەكەۋىنىڭ كۇندەلىكتى تىرلىكتەرى بىلاي باستالادى. «كۇن جاۋاتىن سياقتى, كۇرتكەڭدى كيىپ شىقساي» دەيدى جەڭگەم. «قايداعى جاڭبىر, جاۋمايدى» دەيدى اعام. جاۋاتىنىن ول دا بىلەدى, بىراق جەڭگەمە قىرسىققان ءتۇرى عوي. ءبىلىپ تۇرعان نارسەسىن نەگە ايتتى دەگەنى. ءسويتىپ, كۇرتكەسىز كەتەدى. سودان كەشكە سۋ-سۋ بوپ ۇيگە قايتادى. باسقا بىرەۋ بولسا, شۋ شىعارار ەدى. اعام ۇندەمەيدى, توڭىپ-جاۋراپ جۇرە بەرەدى.
تاعى بىردە «وسى جەڭگەلەرىڭە ومىردە گۇل مەن قوراپتاعى كامپيت سىيلاپ كورمەپپىن» دەپ, ءبىر كۇنى 8 ناۋرىزدا الىپ كەلمەي مە. اعامنىڭ قولىنداعى گۇل مەن كامپيتتى كورگەن جەڭگەم «نە, قوناققا بارامىز با؟» دەپتى. «جوق, ساعان عوي, سەگىزىنشى ناۋرىزبەن» دەيدى اعام. ء«تۇۋ, سوعان بولا اقشا شىعارىپ, ودان دا ءسۇت الا سالمادىڭ با, ۇيدە ءسۇت جوق ەدى» دەپتى جەڭگەم.
تاعى بىردە جەڭگەم ەكەۋى تروللەيبۋستا كەلە جاتادى. جەڭگەم اعامىز بيلەت الادى دەپ وتىرا بەرسە كەرەك, ال اعام وزىنە عانا العان كورىنەدى. ءبىر كەزدە بيلەت تەكسەرۋشى كەلىپ قالادى. «بيلەتىم كۇيەۋىمدە شىعار» دەپ, جەڭگەم اعام جاققا قاراسا, ول جىلىستاپ تروللەيبۋستان شىعىپ بارا جاتىر دەيدى. تروللەيبۋستاعى وقيعانىڭ قالاي اياقتالعانىن بىلمەيمىز, جەڭگەم ءبىراز كەشىگىپ ۇيگە كەلسە, اعامىز قاننەن قاپەرسىز تەلەديدار كورىپ وتىرىپتى. باسقا ايەل بولسا, سول ساتتە كۇيەۋىن تەلەديداردىڭ ىشىنە كىرگىزىپ جىبەرەر ەدى. ال ءبىزدىڭ جەڭگەي مىقتى عوي, مىقتى, ەشتەڭە دەمەپتى.
ءبارىن ايت تا ءبىرىن ايت, اعام جەڭگەمە, جو-جوق, جەڭگەم اعاما ساي...
سادۋاقاس جۇبات
استانا
Əيەلدەر ء«əلديى»
– مەنىڭ كۇيەۋىم ءبىر ءوزى ءبىر قويدىڭ ەتىن جەپ قويادى.
– ال مەنىڭ كۇيەۋىم ءبىر قويدى قوزىسىمەن قوسىپ تاۋىسا الادى.
– سەندەردىكى تۇك ەمەس ەكەن. مەنىڭ كۇيەۋىم كولحوز تاراعان جىلى ءبىر وتار قويدى تۇتاسىمەن جەپ قويعان...
* * *
– كەشە سەنى ءبىر شوشقاداي سەمىز, مىرجيعان-تىرجيعان بىرەۋمەن كوردىك دەي مە؟..
– ول بولاشاق كۇيەۋىم. تويىمىزعا دەپ ءبىر ارال, ەكى كەمە تارتۋ ەتتى!
– نە دەيدى! سونداي سۇيكىمدى دە, س ۇلىكتەي سۇلتاندى قالاي عانا تابا قويدىڭ-ەي؟!
* * *
– تۇسىنەسىڭ بە, مەن قارجىسى مول ەركەكتى ىزدەپ جۇرگەن جوقپىن, مەنىڭ جان دۇنيەمدى تۇسىنەتىن جان كەزىكسە عوي!
– ناقتىلاپ ايتقاندا؟ – كəرتوشكى تازالايتىن, كيىم-كەشەك, ىدىستاردى جۋا قوياتىن دەگەندەي...
* * *
قۇربى كەلىنشەكتەر əڭگىمەلەسىپ وتىر:
– وتكەندە «ۇيقىداعى ارۋ» بالەتىنە باردىم.
– قالاي بولدى؟
– بىلمەيمىن, مەن دە ۇيىقتاپ قالىپپىن.
شىم… شىم… شۋماقتار
شالقاسىنان تۇسىرەر
بازاردان كورىپ ءجۇرمىز نەشە قىزدى,
تارازىدان تارتىپ جەر ەسەڭىزدى.
ويپىرماي ورىسشالاپ بوقتاعاندا,
تۇسىرەر شالقاسىنان شەشەڭىزدى.
بۇگىنگى بيكەشتەر
ادەپتى كىمدەر قالاي تۇسىنەدى,
بيكەشتەر بۇل كۇندەرى كۇشىنە ەندى.
اكەسى بولساڭداعى جول بەرمەي كور,
قاعىپ كەتىپ ەتپەتتەن تۇسىرەدى.
قىزداردىڭ جاڭا ەرمەگى
اراق پەن تەمەكىگە باسىبايلى,
قىزدارعا جانىڭ قالاي اشىمايدى.
«ەستىمەگەن ەلدە كوپ» دەگەن ءسوز بار,
اتاتىن قىزدار دا بار ناسىبايدى.
توناپ كەتەر
كەي بيكەش قۋلىعىمەن وراپ كەتەر,
قىلىمسىپ ء«ا» دەگەندە جولىڭ كۇتەر.
بەتاشار تويىنان سوڭ ەرتەڭىنە,
ارقالاپ ءۇي-ءىشىڭدى توناپ كەتەر.
ايەلدەر بار
جان جوق شىعار جوقتىققا
جاسىمايتىن,
ازايدى ەركەك باسىن قاسىمايتىن.
باقۋات, جارايتۇعىن ايەلدەر بار,
ءبىر ەمەس, ەكى ەركەكتى اسىرايتىن.
بىرگە ءوتتى
دەمەڭىزدەر كۇندەپتى,
بالا بوسقا جۇرمەپتى.
زامانىنا قاراي قادامى –
شىلدەحانا تويىمەن,
ۇيلەنۋ تويى بىرگە ءوتتى.
شايحان حامزا ۇلى
تاراز
وتباسىنداعى «وشاعان»
الماتىلىق ءبىر وتباسىنداعى جاعداي. كۇيەۋى ايەلىنە:
– شايدى كەسەگە تولتىرماي قۇيساڭشى.
– نە بولىپ قالدى تاعى؟
– جەر سىلكىنسە, توگىلەدى عوي.
* * *
– بولدى! مەن سەنەن كەتەمىن! سەندەي ساراڭ اداممەن تۇرۋ مۇمكىن ەمەس! ءما, ماعان سىيلاعان ساقيناڭدى قايتىپ ال!!
– ال, سىرتىنداعى قورابى قايدا؟..
* * *
كۇيەۋى اشۋلانىپ:
– مىنا بالا تاعى دا مەنىڭ ءاميانىمنان اقشا الىپتى عوي!
ايەلى:
– اقشانى بالاڭ العانىنا سەنىمدىسىڭ بە؟ بالكىم ونى مەن العان شىعارمىن؟
كۇيەۋى:
– ول مۇمكىن ەمەس, ويتكەنى ءامياننىڭ تۇبىندە ازىن-اۋلاق اقشا قالىپتى.
* * *
ايەلى وتە سالاق بىرەۋ قوناققا بارعالى جاتىپ زايىبىنان:
– قالاي ويلايسىڭ؟ جاعاسى كىر كويلەكتى كيەيىن بە, جوق اناۋ ەكى تۇيمەسى جوعىن با؟ – دەپ سۇراپتى.
ايەلىم «موڭىرەدى...»
جىلدا كەلەتىن ايەلدەر مەرەكەسىمەن ايەلىمدى قۇتتىقتاعىم-اق, باعالى سىيلىق العىم-اق كەلدى, بىراق, قۋ جوقشىلىق جولىما كەسە كولدەنەڭ تۇرىپ الىپ, قولىمدى پرەستىڭ جىبىمەن بايلاپ تاستايدى... ءبىزدىڭ اۋىلدا مەن سياقتى قارا كوجە ءىشىپ وتىرعاندار كو-ءوپ, سونى ايەلىم كورىپ-ءبىلىپ وتىرىپ, كەشە: «جانىم, ماعان ايەلدەر مەرەكەسى كۇنى نە سىيلايسىڭ؟» – دەپ سۇرادى عوي. «جانتاق سىيلايمىن!» دەپ ىرجالاقتادىم. بار بولسا, ءوزىم ءسۇيىپ قوسىلعان قوساعىما قانداي سىيلىق اپەرسەم دە جاراسار ەدى! جوق قوي, جوق... ءسىڭىرىمىزدى سورىپ, الاقانىمىزدى جالاپ...
8 ناۋرىز مەرەكەسىنە ەكى كۇن قالعاندا نەسيەگە 20 مىڭ تەڭگە الىپ, بازاردان التىن جۇزىك ساتىپ الدىم. ومىرىمدە ءبىرىنشى رەت قىمبات باعالى سىيلىق بەرمەكشىمىن! كۇيگەن دۇنيە كۇيىپ كەتسىنشى! ءماز بولىپ قالسىنشى! ساۋساعىنداعى مىس جۇزىكتى لاقتىرىپ تاستاسىنشى!
جۇرەگىم كەۋدەمە سىيماعان سوڭ قولىما «ۇستاپ» الىپ, سارايعا كىردىم. «تاعى ءبىر قاراپ الايىنشى» دەپ. وي, ءبىر قۋاناتىن بولدى-اۋ! وي, بۇگىن تۇندە... التىن جۇزىكتى قورابىنان الىپ قاراي بەرگەنىم سول, ءبىزدىڭ قورادا كورشىنىڭ تاناسى تۇر! قاراسان كەلگىر! ءشوبىمىزدى كۇيسەپ... اڭتارىلىپ تۇرعانىمدا, قولىمداعى التىن جۇزىك ءشوپتىڭ ۇستىنە ءتۇسىپ كەتتى دە, «ە-ەي-ي...» دەگەنىمشە, قاراسان كەلگىر شوپپەن بىرگە جەپ قويدى... باس سالىپ, اۋزىن ايقارا اشقىم كەلگەن, باسىن تۇقىرتىپ الىپ, ءوزىمدى ءسۇزىپ, قورادان قۋىپ شىقتى. ابىروي بولعاندا, ايەلىم مەكتەپتە ەدەن جۋاتىن, قاراسى كورىنبەيدى. ءىشىم اشىپ, تانانى تەپكىلىپ جاتقانىمدا, كورشىنىڭ ايەلى كورىپ, «سروچنو» كوگەرىپ كەتتى دە, الدىنا سالىپ, ايداپ اكەتتى. سول ەكەن, كورشىنىڭ تاناسىن اڭدي باستادىم. التىنىمدى جۇتقان الباستىنى كورسەم, جۇرەگىم اينيدى... تۇندەلەتىپ, كورشىنىڭ قوراسىنا ۇرلانىپ بارايىن. قول شام جاعىپ, «جەردە جاتقان تەزەكتەردىڭ اراسىندا جاتقان بولار» دەپ ويلاپ, شىبىقپەن تۇرتكىلەپ قاراي باستادىم. كورىنبەيدى... قايران 20 مىڭ! ەندى ەگەسىنە ون پايىزبەن قايتاراتىنىم ەسىمە تۇسكەندە, تانامەن قوسا موڭىرەپ جىبەردىم. سوسىن قۇيرىعىن كوتەرىپ, ۇڭىلە قارادىم. التىن جۇزىگىم جىلتىراپ تۇرعانداي! «قۇداي-اي, ايەلدەر مەرەكەسىمەن ايەلىمدى ەمەس, قايداعى ءبىر كورشىنىڭ ۇرعاشى بۇزاۋىن قۇتتىقتاعانداي بولدىم-اۋ!» دەيمىن ىشىمنەن ەزىلىپ. قۇيرىعىن كوتەرىپ تۇرىپ, شىبىقپەن شۇقىلاپ تۇرعانىمدا, بىردەڭە گۇرس ەتە قالدى. قاراسام, كورشىم كەزدىكباي! مەنى كورىپ تالىپ قالسا كەرەك. ەسىنە الىپ, ەسىن جيىپ: «سەن... سەن نە, مىناۋ جاس تانا عوي!..» دەمەسى بار ما!
تۇسىندىرەيىن دەسەم, تىڭدامايدى, تومپەشتەپ قۋىپ شىقتى. ء«اي, تىڭداساڭشى, تانانىڭ ىشىندە مەنىڭ التىن جۇزىگىم جاتىر!» دەسەم, ء«بىزدىڭ بۇزاۋ سەنىڭ التىنىڭا دا الدانبايدى, ارى تازا!» دەيتىنىن قايتەرسىڭ! ايەلىم ءجۇر وكپەلەپ. «نە, مانياكسىڭ با؟» دەپ ناعاشىم كەلدى. جىنىم كەلىپ, سول سيىردى ەكى ەسە باعاسىنا قارىزدانىپ ءجۇرىپ ساتىپ الدىم. ساتىپ الدىم دا, سويىپ تاستادىم. ەتىن تاراتىپ جاتقانىمدا... قۇدايىم-اي, باسە, اۋزىن اشا الماي قويىپ ەدىم, التىن جۇزىگىم تانا تىسىنە ءىلىنىپ قالىپتى عوي! ايتەۋىر ايەلىم قۋانىپ كەتىپ, بەتىمنەن ءسۇيدى دە, نەگە ەكەنى بەلگىسىز: ء«مو-ءو!» دەدى. مەن دە «موڭىرەگەن» بولدىم...
مۇحتار شەرىم
شىمكەنت
قىز-جىگىت قىڭقىلى
قىز ءجۇرىپ جۇرگەن جىگىتىنەن:
– ماعان دەيىن بىرەۋمەن ءسۇيىسىپ كوردىڭ بە؟ – دەيدى.
– كوپشىلىكتىڭ الدىندا بىراق رەت بولدى.
– كوپشىلىك نە دەدى؟
– «اششى, اششى!» دەپ ايقايلاۋمەن بولدى.
* * *
– قارىنداس, كەشىرىڭىز, ساعات نەشە بولدى ەكەن؟
– توعىز جارىم.
– راحمەت.
– راحمەتپەن ءبىتتى مە؟! بۇگىنگى جىگىتتەر – جىگىت ەمەس مىگىت! «قانداي ادەمىسىز!», «تانىسۋعا بولار ما ەكەن؟» دەگەن سوزدەردى ەستۋدەن قالدىق ول انتۇرعانداردان!..
* * *
– ازامات, نە ىستەپ تۇرسىز؟!
– قارىنداس, ايعايلاماڭىز! گيمن ورىندالعاندا قولىمدى كەۋدەگە قويۋ پارىزىم.
– قارسىلىق جوق, تەك قولىڭىزدى ءوز كەۋدەڭىزگە قويىڭىز!..
* * *
ءۇيى بار قىزعا ۇيلەنەتىن بولىپ, ول ماعان:
– ءبىزدىڭ ەكى ۇل, ءبىر قىزىمىز بولادى, – دەدى.
ءسويتىپ, ۇيلەنىپ نەكەگە تۇرىپ ۇيىنە كەلسەك... ءبىزدى «پاپا-مامالاپ» ەكى ۇل مەن ءبىر قىز قارسى الدى...
ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن
بەرىك سادىر,
«ەگەمەن قازاقستان»
