ۇكىجانعا اينالعان ءمۇمينا
– اپا, ءوزىڭىز جايلى ايتىڭىزشى.
– ازان شاقىرىلىپ قويعانداعى ەسىمىم ءمۇمينا, بىراق بۇل ات اتالماي كەتتى. ونىڭ سەبەبى 1928 جىلى ءبىزدىڭ ءۇي كامپەسكەگە ىلىكتى دە, اۋىلدان 9 ادام بولىپ اقمولاعا قونىس اۋداردىق. سول كەلگەن كۇنى اكەم ۇستالدى دا, قولىمىزداعى اۋىلدان اكەلگەن بار تاماعىمىزدى ءمىليسا الىپ كەتتى. اكە تۇرمەدە جاتىر, ال انام بايعۇستى قالادا ەشكىم تانىمايدى. اشتىققا ۇرىنىپ, ءۇش ءسابي, اجەم تورتەۋى اقمولادا اشتان ءولدى. ءتىرى قالعان قامات دەگەن جالعىز باۋىرىم ەكەۋمىزدى اكەمنىڭ ءبىر شاكىرتى امان قالسىن دەپ جاڭارقاعا الىپ كەتتى.
تۇرمەدە وتىرعان اكەمدى قۇتقارعىسى كەلگەن ءمىليسالار قالاي شىعارامىز دەپ باسى قاتقاندا اباقتىداعى تۇتقىن ابدىكارىم ءمۇسيموۆ دەگەن كىسى قايتىس بولادى. سول ادامنىڭ قۇجاتىن اكەمە بەرىپ, عىلماني ۇلى ءولدى دەپ, اكەمدى ءمۇسيموۆ قىلىپ شىعارىپ جىبەرەدى. تۇرمەدەن بوساپ وتباسىن ىزدەسە, 9 جاننان جالعىز ايەلى عانا قالعان. ەكى بالا جاڭارقادا, تۇگەندەپ جۇرەر زامان ەمەس, اكەم ايەلىن الىپ ومبى جاققا تارتىپ كەتەدى. سودان باستاپ اكەم سادۋاقاس عىلماني ەمەس, ابدىكارىم ءمۇسيموۆ, مەن ءمۇمينا اتىمدى تاستاپ ۇكىجان ءمۇسيموۆا بولدىم. تەك 1999 جىلى العاش ۇمرا قاجىلىققا باراردا جاڭادان قۇجات تاپسىراردا قابىلداپ وتىرعان ازاماتقا: – بوتام, وسى ۋاقىتقا دەيىن قاشقىننىڭ قىزى بولىپ كەلدىم. ەندى اجال جاقىنداعان سياقتى, ەندى ءوزىمنىڭ اكەمنىڭ اتىن جازۋعا بولا ما؟ – دەپ دۇرىس تەگىمدى قايتىپ الدىم.
ءمۇسيموۆا بولىپ كەشكەن عۇمىر
ۇكىجان اپانىڭ جاسى 95-تە. ىشكى الەمىنەن نۇر توگىلگەن, ق ۇلىنىم, بالام, قاراعىم دەپ وتىرىپ اڭگىمەسىن ايتقان انانىڭ سىرى تەك ءبىر وتباسىنىڭ عانا ەمەس, تۇتاس حالىقتىڭ زارى ىسپەتتى.
– اپا, اكەڭىز ومبىعا كەتتى, سىزدەر بولسا جاڭارقادا جۇرسىزدەر, سودان قالاي قايتا تابىستىڭىزدار؟–دەيمىن ويعا شومىپ كەتكەن اپانى سوزگە تارتىپ. – ق ۇلىنىم-اۋ, ول دا ۇزىن سونار اڭگىمە دەيدى – قيىن كەزەڭدەر بولسا دا بالالىعى ەسكە تۇسكەن ۇكىجان-ءمۇمينا اپا.
ءبىز بارعاننان كەيىن جاڭارقادا دا اشتىق بىلىنە باستادى. ول كەزدە سيىردى بۇزاۋمەن ساۋادى عوي, سوندا ءىنىم انانىڭ-مىنانىڭ بۇزاۋىن ۇستاپ تۇرىپ سيىرىن ساۋعا كومەكتەسەدى دە, ءبىر كۇرىجكە ءسۇتتى ءوزى سول جەردە ءىشىپ, بىرەۋىن ماعان اكەلىپ بەرىپ ءجۇردى. ول ءسۇت ىشكە تۇرمايدى. سودان يە بولىپ اكەلگەن كىسىگە ءبىزدى اقمولادا تۇراتىن ناعاشى اپامىزعا اپارىپ سالىڭىز دەپ جالىندىم. ول كىسى لەنين كوشەسىندە تۇراتىن ناعاشى اپامىزعا اكەلىپ تاستادى.
اپام ءبىزدى جۋىندىرىپ, قولىنداعى بار تاماعىن بەرىپ بولعان سوڭ, «ەل جاقتان اشتىقتان قاشقاندار ومبى اسىپ جاتىر ەكەن, مەن ۆوكزالعا بارىپ, ءبىلىپ كەلەيىن», دەپ كەتكەن. بالام-اۋ, مەن اللانىڭ تالاي رەت ءۇيىرىلتىپ اكەلىپ كومەكتەسكەنىن كوزىممەن كوردىم عوي. بارسا, ۆوكزالدا اتام مەن اكەمنىڭ ءىنىسى كاكەن ومبىعا كەتپەكشى بولىپ اقمولاعا كەلىپتى. ەكەۋمىزدىڭ ارىقتىعىمىز سونداي تەك سۇلدە, سۇيەككە جابىسقان تەرى عانامىز, جۇرەتىن ءال جوقتىعىنان كاكەن اعام ەكەۋمىزدى كوتەرىپ ۆوكزالعا اكەلەدى. سوندا اتاممەن كورىسىپ جىلاعانىم ەسىمدە.
ەكىنشى ءبىر اللانىڭ كومەگىن كورگەنىمدى ايتايىن. زامان كىشكەنە دۇرىستالدى عوي, قوي ومبىدا جۇرە بەرگەنىمىز جاراماس دەپ ەلگە قايتتىق. اكەم كولحوزدا جۇمىس ىستەيدى. بىزدەردى بالالار دەمەيدى, تاڭ اتىسىمەن كولحوزدىڭ جۇمىسىنا اكەتەدى. ءبىر كۇنى ءارامشوپ وتاپ جۇرسەم, الدىما قاعاز ۇشىپ كەلدى. قاراسام گازەت. وقىپ وتىراتىن شاما بار ما, قالتاما سالىپ الىپ جۇمىسىمدى ىستەي بەردىم. كەشكە ۇيگە كەلىپ شام جارىعىمەن وقىسام, «ولجاباي, بارلىبايدىڭ مولداسى بولعان ساكەن قالپەنىڭ تامىرىنا بالتا شابىلسىن. ول ءتۇسىن وزگەرتىپ, ابدىكارىم ءمۇسيموۆ بولىپ ءجۇر», دەگەن مازمۇندا گازەتكە ماقالا باسىلىپتى. قايتادان جىلاپ-سىقتاپ, اكەمنىڭ اشىربەك دەگەن دوسى ءبىر ات تاۋىپ بەرىپ, اكەم سول ءتۇنى ماعان حات جازىپ قالدىرعانداي «ايەل الىپ كەلۋگە كەتتىم» دەپ بوي جاسىرۋىنا تۋرا كەلدى. اكەم ءتۇن ورتاسىندا ءىزىن سۋىتىپ ۇلگەردى, ال تاڭ اتا ۇيگە ءمىليسا كەلدى.
– اكەڭ قايدا؟
– جوق بىلمەيمىن, كەشە ءارامشوپ ج ۇلىپ جۇمىستان كەلسەم مىناداي حات جاتىر, – دەپ كورسەتتىم.
– ءايدا ءجۇر, – دەپ مەنى الىپ ەرەيمەنتاۋدىڭ پاۆلوۆكا دەگەن جەرىنە اكەلىپ قاماپ تاستادى. ەكى كوزىم بۇلاۋداي جىلاپ وتىر ەدىم, تەرەزە شىنىسىن تەسىپ, تاسقا ورالعان حات ءتۇستى. «ەرتەڭ سەنى ماعان الىپ كەلەدى, سوندا ەشتەڭە بىلمەيمىن, اكەسى ءۇشىن بالاسى جاۋاپ بەرمەيدى دەگەن ءستاليننىڭ ءسوزىن ايتا بەر. ال مىنا حاتتىڭ كوزىن قۇرت» دەگەن جازۋ بار ەكەن. الگى حاتتى جىرتقاننىڭ ۇستىنە شايناپ جەپ قويدىم. ەرتەڭىنە جاۋاپقا الىپ كەلدى. قاباعى تۇكسيگەن بىرەۋ زەكىپ سويلەپ, اكەمدى سۇرادى. ء«شوپ ج ۇلىپ كەلسەم, اكەم جوق, ايەل الۋعا كەتتىم دەپ حات قالدىرىپتى دەگەننەن تانباي, اكە ءۇشىن بالا جاۋاپ بەرمەيدى», دەگەن قاۋلى شىققان دەدىم.
اۋىلعا جەتسەم, قولىمىزداعى بارىمىز – ءبىر سيىر مەن ءبىر جىلقىنى كولحوز الىپ قويىپتى. ەندى قايتەمىن, تورعاي دەگەن جەردە اكەمنىڭ ءىنىسى تۇرادى, تاڭەرتەڭ ەرتە تۇرىپ الىپ تورعاي قايداسىڭ دەپ جۇگىرىپ كەلەمىن. ارتىمنان ءبىر بالا قۋىپ جەتىپ, جولدا قاسقىر جەپ قويادى, سەرىك بولايىن دەدى. ەكەۋمىز جەدەل-جەدەل باسىپ, كۇن باتقان سوڭ تورعايعا جەتتىك. اكەم ءالى سول اۋىلدا ءجۇر ەكەن. بولعان وقيعانى ەستىگەن سوڭ, «قوي, قارامدى باتىرۋ كەرەك ەكەن» دەپ ەلدەن كەتتى. ال مەن سول ۇيدە قالدىم. بىراق تامىزدىڭ اياعى بولىپ قالعان, ويىم مەكتەپكە بارۋ. سودان جولعا شىعىپ, قالاعا باراتىن ءبىر جۇك ماشيناسىنا وتىرىپ, اقمولاعا جەتتىم. بولكە اپامنىڭ قولىنا تاعى دا كەلىپ, قازىرگى №4 مەكتەپكە ۇكىجان ءمۇسيموۆا بولىپ ساباققا باردىم. 1937 جىل عوي, ەگەر الگى تەككە جازىلماسام, مەكتەپتە دە وقي المايتىن ەدىم.
ء«دىنىڭدى دۇنيەگە ساتپا»
اڭگىمە ءمۇمينا اپانىڭ اۋزىنان شىققانىمەن, بۇل تەك جەكە ءبىر ادامنىڭ عانا ەمەس, سول كەزدەگى كوزى اشىق ءاربىر ازاماتتىڭ, قۇداي جولىن حاق دەگەن ءاربىر ءدىن وكىلىنىڭ باسىنان كەشكەن زار ەدى.
ۇكىجان-ءمۇمينا اپا اكەسى تۋرالى ايتۋدان جالىقپايدى. جاسى كەلىپ قالسا دا اكەسى مولدالىق ەتكەن مەشىتكە اتىن الىپ بەرۋدە تالاي ەمەن ەسىكتى قاققانىن, يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ استانا قالاسىنىڭ اكىمى بولعاندا قولداۋ كورسەتكەنىن, اكەسىنىڭ ەڭبەكتەرىن زەرتتەپ جارىققا شىعارۋدا تەر توككەن ديحان قامزابەكتىڭ مەشىتكە قۇجات تۋرالايمىن دەگەندە سول كەزدەگى قالالىق ءتىل دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى بولعان قونىسباي ءابىلدىڭ جاناشىرلىق تانىتقانىن ايتۋدان جالىقپايدى.
– اپا-اۋ, اكەڭىز قۋدالانىپ ءجۇرىپ ومبى اسىپ, سول جەردە كولحوزدا جۇمىس ىستەدى دەيسىز, ال مولدالىققا قاشان ورالدى؟ – دەيمىن. – ويبۋي شىراعىم-اي, اتى-ءجونىن جاسىرىپ, باسقا اداممىن دەگەن ادامدا قانداي كۇي بولادى؟ بىراق اكەم ەڭبەكتەن ەش قاشقان جوق. ول كەزدە تۇقىمدى قولمەن شاشادى عوي, سوندا اكەمنىڭ ءبىر كۇنى 7 گەكتار جەرگە تۇقىم سەۋىپ ابدەن قالجىراعانى تۋرالى ءوزى جايىنداعى ەستەلىگىندە جازعانى دا بار. وسىنداي دىڭكەلەتكەن اۋىر جۇمىسقا اكەمدى قيماعاندار, سەيپوللا اقاجان قالپە باستاعان جاقىندارى جاندارىنا كوشىرىپ الادى. سول جەردە ەكى جىل وتىرعان سوڭ 1946 جىلى اقمولادان ارنايى ناعاشىمىز ومار بالاسى سادۋاقاس پەن احمەت بالاسى مۇستاپا ىزدەپ كەلىپ, اقمولاعا ءدىني ۋاكىل بولۋعا شاقىرادى. بارعىسى كەلمەسە دە ەل اتىنان قيىلىپ وتىرعان جاقىندارىن قيماي اكەم اقمولاعا كوشەدى. قازىرگى عىلماني اتىنداعى مەشىتتىڭ ورنىندا ول كەزدە قۇسايىن دەگەن كىسىنىڭ ەكى بولمەلى ءۇيى بولعان. سول ءۇي مەشىتكە اينالىپ, جىل سايىن ۇلكەيتىلىپ, اقمولاداعى يسلام ءدىنىنىڭ ورتالىعىنا اينالدى.
1953 جىلعا دەيىن اقمولادا تۇردىق. ول كەزدە قازاقستاندا ءدىني باسقارما جوق, ءدىنباسى تاشكەندە. 1953 جىلى اكەمدى بۇكىل قازاقستاننىڭ قازيى ەتىپ بەكىتتى دە, ءبىز الماتىعا كوشتىك. كىم-كىمنىڭ دە ءوز اكەسىن كەرەمەت كورەرى انىق, ءاي بىراق, مەنىڭ اكەمدەي جان سيرەك. الدىنا قويعان اسىن ءومىرى ءوزى جەمەيتىن, جانىندا وتىرعاندارعا ءبولىپ سالىپ بەرىپ, اللا بەرگەن ريزىقتى بولە-جارا جەگەن دۇرىس, بەرەكەسى ارتادى دەيتىن. ۇنەمى وقىپ, جازىپ جۇرەتىن, زەردەسىنە توقىعان دۇنيەنى اياماي بولىسەتىن دارحان جان ەدى. بۇرىن اكەمنىڭ سونىسىن ۇعا بەرمەيتىن ەدىم, ەندى قازىر ءوزىم استى جالعىز ىشە المايمىن. بالام-اۋ, اكەم الماتىدا قوناەۆتىڭ قاسىندا جاتىر, ءوز وسيەتى بويىنشا مازار تۇرعىزباي بەلگە دەيىن بەكىتىپ, باسىنا مۇقالاق تاس قويدىق. ءوزى مەن كەتكەندە جەتىسى, قىرقى, جىلى دەگەندى بەرمەي, ول قاراجاتتى جەتىم-جەسىرگە بەر دەگەن سوڭ سولاي جاسادىق. ەرتەڭ مەن ولسەم دە بەلگە دەيىن بەكىتەدى.
اكەمدى مەشىتتەن شىعاردى. سونداعى بالام حالىقتىڭ قۇرمەتىن ايتايىن, كەڭسايعا دەيىنگى 25 شاقىرىم جەرگە مۇردەسىن يىققا سالىپ كوتەرىپ اپاردى. كوشەدە كولىكتەر دىبىستاپ شىعارىپ سالدى. اكەم ء«دىنىڭدى دۇنيەگە ساتپا» دەيتىن سول قالىبىنان جازباي كەتتى جارىقتىق.
ومىردەن جاقسىلىقتى دا, جاماندىقتى دا كوردىم. ازامات بولعان ۇلىم تارازعا جۇمىسپەن كەتتىم دەپ, سول كۇيى ورالمادى. قاتتى كۇيزەلدىم. بىراق تاۋبەمە كەلدىم. الماتىدا مامىر ايى قانداي, ۋىلجىپ تۇرعان, جاز ەمەس پە, سوندا مەن ۇستىمە قالىڭ كۇپايكە, باسىما ءتۇبىت بوكەباي تارتىپ ارىق جاعالاپ ۇلىمدى ىزدەيدى ەكەنمىن. ءبىر كۇنى ارىق جاعاسىندا ەسىمدى جيدىم. قۇداي-اۋ, مەن اللاعا قارسىلىق جاساپ, قايتپاسقا كەتكەن ۇلىمدى ىزدەيمىن دەپ مىنا تۇسكەن كۇيىم نە دەپ, ءوزىمدى سوكتىم. سودان ەس جيدىم. 95-كە جاسىم كەلدى, اكەمنىڭ اتى ولگەن جوق, مەشىتى مەن مۋزەيى بار, ارتىندا قالعان مۇرالارى كىتاپ بولىپ شىعىپ جاتىر, اللاعا شۇكىر, ورەن-جارانىم ايتقانىمدى ەكى ەتپەيدى. باليعاتقا تولعاننان باستاپ ناماز وقىدىم, قازا قىلمادىم. قانشا عۇمىر قالعانىن ءبىر اللا بىلەدى, بىراق انا دۇنيەگە كەتۋدەن قورىقپايمىن. جاقسى كورەتىن جاقىندارىم سوندا, مىنا دۇنيەگە ءبارىمىز قوناقپىز, تەك قانداي قوناق بولا الدىق؟ توبامنان جاڭىلمادىم, ق ۇلىنىم, سونى داتكە قۋات ەتەمىن, مەن دە جۇمىرباستى پەندەمىن, جازا باسىپ, قيانات جاساعان جەرىم جوق سياقتى كورىنەدى, بىراق قاتەسىز ەمەس شىعارمىن.
ءمۇمينا اپام ويلانىپ وتىرىپ قالدى. تىنىشتىعىن بۇزباي تارام-تارام بولعان اپانىڭ قولىنا ءبىر, مەيىرىم تۇنعان جۇزىنە ءبىر قارايمىن. سول ءسات ۇنسىزدىكتى اپانىڭ ءوزى بۇزدى. اۋىز ۇيدە جۇرگەن نەمەرەسىنە دىبىستاپ: – قارعام-اي, اتاڭنىڭ ءبىر كىتابىن الىپ كەلشى, مىنا تاتەڭە جازىپ بەرەيىن, – دەپ سادۋاقاس عىلمانيدىڭ «زامانىمىزدا بولعان عۇلامالاردىڭ عۇمىر تاريحتارى» دەگەن كىتابىن سىيعا تارتتى.
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
