تاراتا ايتار بولساق, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2018 جىلعى 9 قاڭتارداعى №617 جارلىعىمەن بەرىلگەن وكىلەتتىلىككە سايكەس اتالعان شارتقا قازاقستاننىڭ بۇۇ جانىنداعى تۇراقتى وكىلى قايرات وماروۆ قول قويدى.
يادرولىق قارۋسىزدانۋ تاريحىنداعى العاشقى زاڭدىق كۇشى بار قۇجاتقا اينالعان شارتتىڭ ءماتىنىن ازىرلەۋگە جانە ونىڭ قابىلدانۋىنا قازاقستان بەلسەندى تۇردە قاتىستى. قۇجاتتىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرى الەمدەگى ءتورتىنشى ەڭ ءىرى يادرولىق ارسەنال يەسىنەن يادرولىق قارۋسىزدانۋ مەن تاراتپاۋ سالاسىنداعى كوشباسشى مەملەكەتكە اينالۋدىڭ ونەگەلى جولىن كورسەتكەن قازاقستاننىڭ قاعيداتتى ۇستانىمىنا تولىق جاۋاپ بەرەدى. ەلىمىزدىڭ مۇنداي ەرەن جەتىستىكتەرى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەمدەگى ەڭ ءىرى ەكىنشى يادرولىق پوليگوندى جابۋ, قىرعيقاباق سوعىستىڭ يادرولىق مۇراسىنان باس تارتۋ سياقتى تاريحي شەشىمدەرىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. ءبىزدىڭ يادرولىق ستاتۋستان ارىلۋىمىز كەزدەيسوق شەشىم بولعان جوق. ول كەرىسىنشە يادرولىق سىناقتاردىڭ بار قاسىرەتىن ءوز كوزىمەن كورىپ, ءۇشىنشى بۋىنداعى ۇرپاقتارىمىزدىڭ وسى قارۋدىڭ اۋىر سالدارىن باسىنان وتكەرۋىن جەتە ۇعىنعان جاۋاپتى مەملەكەتتىڭ اڭداپ باسقان قادامى بولدى.
بىرقاتار مەملەكەتتەردىڭ, سونىڭ ىشىندە جەتەكشى ەلدەردىڭ قارۋسىزدانۋعا مويىن ۇسىنباۋىنا قاراماستان, ەلباسى الەمدىك قوعامداستىقتى يادرولىق قارۋدان ازات الەمگە قول جەتكىزۋگە شاقىرۋىن تاباندىلىقپەن جالعاستىرۋدا. بيىلعى 18 قاڭتاردا قازاقستان توراعالىعىمەن ۇيىمداستىرىلعان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ «جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىن تاراتپاۋ: سەنىم شارالارى» اتتى جوعارى دەڭگەيدەگى تاقىرىپتىق جيىن بارىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى 2045 جىلعا قاراي, ياعني بۇۇ-نىڭ 100-جىلدىق مەرەيتويىنا وراي يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋعا قايتا ۇندەدى. «كۇش يادرولىق بومبالار مەن زىمىرانداردا ەمەس. ناعىز قورعانىس امالدارى حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ءوزارا سەنىمدىلىگى ارقىلى قامتاماسىز ەتىلەدى», دەي وتىرىپ ەلباسى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا بارلىعىن سەنىم شارالارى نەگىزىندە يادرولىق ارسەنالداردى تۇبەگەيلى جويۋ ارقىلى عانا ونى قولدانۋ نەمەسە قولدانۋ قاۋپىن بولدىرماۋدىڭ جالعىز ءارى ابسوليۋتتىك كەپىلىنە قول جەتكىزۋگە بولاتىنىنا سەندىردى.
سونىمەن قاتار ەلباسى يادرولىق اپاتتى بولدىرماۋ ءۇشىن يادرولىق دەرجاۆالارعا ادامزات الدىنداعى زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلگەنىن اتاپ ءوتتى. «اسىرەسە ءىرى يادرولىق دەرجاۆالار يادروسىز الەم قۇرۋ ءۇشىن كۇرەستىڭ الدىڭعى شەبىندە بولىپ, جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىن قىسقارتۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتۋى قاجەت. بىراق بۇل باسقا ەلدەر سىرت قالۋعا ءتيىس, ولار ەشتەڭەگە ىقپال ەتە المايدى دەگەندى بىلدىرمەيدى. ەكىنشى جاعىنان, ەگەر ءىرى يادرولىق دەرجاۆالار وزدەرىنىڭ يادرولىق ستاتۋستارىن ساقتاپ, قارۋلارىن جەتىلدىرەتىن بولسا جانە باسقالارىنا مۇنداي ارەكەتتەرگە بارۋعا تىيىم سالسا, بۇل وڭ ناتيجەلەرگە الىپ كەلمەيدى. سوندىقتان مەن بۇل باعىتتا ءبارىن بىرلەسىپ كۇش-جىگەر جۇمساۋعا شاقىرامىن», – دەگەن تۇجىرىمداماسىمەن بىرگە ن.نازارباەۆ, بۇۇ جارلىعىندا جازىلعانداي, قاۋىپسىز الەم مەن ادىلەتتى الەمدىك ءتارتىپتى قۇرۋداعى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ەرەكشە ءرولى مەن جانە تاريحي ميسسياسىن ەسكە سالىپ ءوتتى. ەلباسى ادامزاتتىڭ XXI عاسىردا جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىنان ازات الەم قۇرۋ ءۇشىن لايىقتى جولدان وتە الاتىنىنا سەنىمىن ءبىلدىردى.
نەگىزىندە, جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنىڭ ءۇش تۇرىنەن (يادرولىق, حيميالىق جانە بيولوگيالىق) يادرولىق قارۋعا عانا زاڭدى تۇردە تىيىم سالىنباعان بولاتىن. وسىعان بايلانىستى شارتتىڭ نەگىزگى ءتۇيىنى يادرولىق قارۋعا تولىق تىيىم سالۋ تۋرالى ەرەجەلەردى قامتيتىن «تىيىم سالۋ» اتتى 1-بابى بولىپ تابىلادى. اتالعان شارت حالىقارالىق قۇقىقتىق سالاداعى وسى ءبىر زاڭدىق كەمشىلىكتى جويۋعا باعىتتالعان جانە ول يادرولىق قارۋدى جويۋدىڭ العاشقى قادامىنا اينالىپ وتىر.
ايتا قارۋدىڭ تۇبەگەيلى جويىلۋىنا اكەلەتىن يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى زاڭدىق مىندەتتەۋشى كۇشى بار وسى قۇجاتتى ازىرلەۋ بويىنشا بۇۇ كونفەرەنتسياسى ەكى كەزەڭ بويىنشا, ياعني, 2017 جىلعى 27-31 ناۋرىز جانە 15 ماۋسىم-7 شىلدە ارالىعىندا نيۋ-يورك قالاسىندا وتكىزىلگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى شارت اشىق داۋىسقا سالىنىپ, 124 مەملەكەتتىڭ 122-ءسى ونى قولداعان. ال ءبىر مەملەكەت (نيدەرلاند) وعان قارسى داۋىس بەرسە, ەندى بىرەۋى (سينگاپۋر) قالىس قالعان.
بۇل كونفەرەنتسيا بارلىق مەملەكەتتەر قاتىسۋى ءۇشىن اشىق تۇردە وتكىزىلدى. الايدا دە-يۋرە جانە دە-فاكتو يادرولىق قارۋى بار توعىز مەملەكەت جانە ولاردىڭ وداقتاستارى اتالعان كەلىسسوزدەرگە قاتىسۋدان باس تارتقان.
وسى كۇنگە دەيىن شارتقا 56 مەملەكەت قول قويىپ, ولاردىڭ ىشىندە بەسەۋى ونى راتيفيكاتسيالاپ ۇلگەرگەن. قازاقستان بۇل قۇجاتقا 57-ءشى مەملەكەت رەتىندە قول قويدى. شارت ەلۋىنشى راتيفيكاتسيالىق گراموتاسى ساقتاۋعا وتكىزىلگەننەن كەيىن 90 كۇن وتكەن بويدا ءوز كۇشىنە ەنەتىن بولادى.
بۇل قۇجات الەمدىك قوعامداستىقتىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ يادرولىق قاۋىپتىڭ ساقتالۋىنا قاتىستى الاڭداۋشىلىعى مەن وعان قارسى ساياسي كۇش-جىگەرىنىڭ كورسەتكىشى رەتىندە قارۋسىزدانۋ تاريحىنان وزىندىك ورنىن الادى دەپ كۇتىلۋدە.
جالپى, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ جولىن تاڭداعان قازاقستاننىڭ ونەگەلى جولى الەمدىك بيىك مىنبەرلەردە ايتىلىپ ءجۇر. بۇۇ باس اسسامبلەياسى 70-ءشى مەرەيتويلىق سەسسياسىنىڭ جالپى پىكىرتالاستارىندا «يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋدى XXI عاسىرداعى ادامزاتتىڭ باستى ماقساتى ەتۋگە» ۇندەگەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىنا سايكەس, 2015 جىلعى 7 جەلتوقساندا بۇۇ باس اسسامبلەياسىمەن يادرولىق قارۋدان ازات الەمگە قول جەتكىزۋ تۋرالى جالپىعا بىردەي دەكالاراتسيا قابىلداندى.
الەمدىك قوعامداستىق يادرولىق قارۋسىز الەمگە قول جەتكىزۋ بويىنشا بارلىق مۇمكىن دەگەن شارالاردى جۇزەگە اسىرۋعا تىرىسىپ كەلدى. وسى ورايدا, بۇل قابىلدانعان شارتتى بۇۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ سالاسىنداعى يگىلىكتى ىستەرگە قول جەتكىزۋگە دەگەن ايرىقشا ۇمتىلىسىنىڭ ناتيجەسى دەپ قاراستىرۋعا بولادى.
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان»
