ەلىمىزگە بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, اتاقتى عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندەگى «اسىلدار نەگە ەلەنبەيدى؟» دەگەن ماقالاسىندا اتاقتى دوسجان حازىرەتتىڭ رۋحىن ۇلىقتاۋ تۋرالى كەمەلدى ويى بارشامىزدىڭ سانامىزعا قوزعاۋ سالعانى ءسوزسىز.
تاريحىمىزدى زەردەلەپ قاراساق, سوناۋ رەسەيدىڭ پاتشالىق زامانىندا, قازاق حالقىنىڭ بوستاندىعىنان تۋىندايتىن جەر مەن ءدىن ماسەلەسىن كوتەرگەن, كوكىرەگى وياۋ, زامانىنىڭ زيالى وكىلدەرى بولعانى بەلگىلى. سولاردىڭ ىشىندە جۇماعالي ەرباتىر ۇلىن ايتپاسقا بولمايدى.
جۇماعالي اتامىز اقتوبە وبلىسىنىڭ بايعانين اۋدانى, دوڭىزتاۋ ەلدى مەكەنىندە شامامەن 1880 جىلداردىڭ ورتاسىندا, يشان ەرباتىردىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. جاستايىنان ءدىندار اكەسىنەن اراب تىلىنەن ساۋات اشقان جاس بالا ەر جەتكەن سوڭ, اكەسىنىڭ ىقپالىمەن اراب ەلىندەگى ء«ال-اسقاريا» مەدرەسەسىندە يسلام ءدىنى جونىندە جوعارى دەڭگەيدە ءبىلىم الىپ, اراب, پارسى جانە باسقا دا بىرنەشە تىلدەردى مەڭگەرگەن.
ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, اراب ەلىندەگى وقۋىن تامامداعان ول ۋاقىتىندا ەلگە قايتا الماعان. وعان سەبەپ, ەلدەگى اكەسى قايتىس بولىپ, وقىتقان جەردىڭ قاراجاتىن تولەۋگە مۇمكىندىك بولماعاندىقتان, سونداعى ارابتىڭ مەدرەسەسىندە قىزمەتكە قالعان. سول كەزدە جوعارىداعى م.جولداسبەكوۆ ايتىپ وتىرعان دوسجان حازىرەت مەككەگە قاجىلىققا بارعان ساپارىندا جۇماعاليدى جولىقتىرىپ, ونىڭ قارىزىن وتەپ, وزىمەن بىرگە ەلگە الىپ كەلگەن. كەلىسىم بويىنشا, شيبۇلاق ء(شيلى) دەگەن جەردەگى حازىرەتتىڭ مەدرەسەسىندە جۇماعالي ءمۇداريس-ۇستاز بولىپ, شاكىرتتەردى وقىتۋمەن اينالىسقان.
مەدرەسەدە قىزمەتتە ءجۇرىپ, سوندا دوسجان حازىرەتتىڭ ريزاشىلىعىمەن, ونىڭ ۇمماگۇلسىم اتتى قىزىنا ۇيلەنىپ, جيەنعالي اتتى ۇلدى بولعان. كەيىننەن اتاسى دوسجان حازىرەتتىڭ باتاسىن الىپ, كوپتەن ارمانداپ جۇرگەن تۋعان جەرى دوڭىزتاۋعا وتباسىمەن ورالعان. تاسقاباق اتتى جەردە جاڭادان مەشىت سالدىرىپ, يسلام ءدىنىن ۋاعىزداپ, تۇرعىنداردى يماندىلىققا, ادالدىققا, بىرلىككە ۇگىتتەپ, اۋىل بالالارىن وقىتۋمەن اينالىسقان.
حح عاسىردىڭ باسىندا پاتشالىق رەسەيدىڭ قازاقتىڭ شۇرايلى جەرلەرىن كۇشپەن باسىپ الۋ ساياساتىنا قارسى ەلدىڭ قامىن ويلاپ, حالىقتىڭ ءدىنىن, سالت-ءداستۇرىن, جەرىن ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا باسىنا تۇسكەن قاتەرگە قاراماستان كۇرەسكە تۇسكەندەردىڭ ىشىندە جۇماعالي ەرباتىر ۇلى دا بولعان.
1905 جىلى ورال,تورعاي وبلىستارىنداعى كىشى ءجۇز قازاقتارىنىڭ اتىنان زاڭگەر باقىتجان قاراتاەۆتىڭ باسشىلىعىمەن, بارلىعى 22 ادام, سونىڭ ىشىندە, دوڭىزتاۋ-اققولقا بولىستىعىنان مولدا جۇماعالي ەرباتىر ۇلى پاتشا وكىمەتىنە جازباشا قۇزىرحات جولداپ, ءدىن جانە جەر ماسەلەلەرىن ناقتى كوتەرگەن. وندا قازاقتارعا جاسالىپ جاتقان زورلىق-زومبىلىقتى توقتاتىپ, «قازاق حالقىنىڭ قولىنا – «جەر ماڭگىلىك, وزىنىكى – دەپ زاڭدى قۇجات بەرىلسىن» – دەپ تالاپ ەتكەن. سونىمەن قاتار وتارشىلدىق نيەتپەن قازاق جەرىنە ورىستاردى قونىستاندىرىپ, جەرگىلىكتى حالىقتى حريستيان دىنىنە ۇگىتتەپ, مۇسىلمان مەشىتتەرى مەن مەكتەپتەرىنە تىيىم سالۋ تۋرالى پاتشانىڭ 1868 جىلعى «دالالىق ەرەجەسىنىڭ» تارتىپتەرىن بۇزۋدى سۇراعان. وسىنداي الەۋمەتتىك ماڭىزى زور ءىستىڭ بارىسىندا جۇماعالي ەرباتىر ۇلى زاڭگەر ب.قاراتاەۆ باستاعان دەلەگاتسيامەن بىرگە سانكت-پەتەربۋرگكە بارعان. وندا بەلگىلى گەنەرال عۇبايدوللا جاڭگىروۆتىڭ جاردەمىمەن دەلەگاتسيا باسشىسى ب.قاراتاەۆ ورىس پاتشاسىنىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, قۇزىرحاتتا كورسەتىلگەن حالقىمىزدىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن جەتكىزگەن.
عاسىرلار بويى بابالارىمىزعا ارمان بولعان بوستاندىق ەلىمىزگە تاۋەلسىزدىگىمەن بىرگە كەلىپ, قازاقتىڭ بۇلجىمايتىن جەرى ايقىندالىپ, مۇسىلمان قاۋىمىنا يسلام ءدىنىنىڭ وركەندەۋىنە مەشىتتەر مەن مەدرەسەلەردىڭ ەسىكتەرى ايقارا اشىلۋدا. وسى بەيبىت ومىردە سوناۋ قيىن-قىستاۋ زاماندا حالقىمىزدىڭ ەركىن بولاشاعىن اڭساپ, سانالى عۇمىرىن ارناعان ءدىندار جۇماعالي ەرباتىر ۇلى يشاننىڭ قايراتكەرلىك ەرەن ەڭبەگى ەلەۋسىز قالمايتىنىنا سەنىمدىمىز.
ەلۋباي جۇماباەۆ
اقتوبە
