مارات ساتىبالديەۆ: وليمپياداعا بارۋعا تورەشىلەر كەدەرگى بولدى...

– عا­لام­تور ءسىز تۋرالى مالى­مەتكە ساراڭ ەكەن. تاعى ءبىر تاڭ­عا­لار­لىعى, ءسىزدى بىردە قىزىل­جارلىق دەسە, بىردە قىزىل­وردانىڭ تۋماسى دەپ جازادى.

– انىعىندا سولتۇستىك قا­زاق­ستان وبلىسى, پولۋدينسك اۋدانى, گاۆرينو اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەنمىن. اكەم قۋانباي اسكەري ادام ەدى. انام زاعيپامەن بىر­گە سول كەزدە پەتروپاۆلدا جۇ­مىس ىستەگەن. ءۇش جاسىمدا قىزىل­ورداعا قايتا كوشتىك.

– قازىر قايدا ءجۇرسىز؟

– سپورتتىق كارەرامدى تا­مامداعاننان كەيىن باپكەر بولامىن دەپ ويلاعانمىن. كەيىننەن ايلىعى شايلىعىنان ارتىلماي­تىن جۇمىسقا بەت بۇرعىم كەلمەدى. 15 جىلداي ۆەلوسيپەدتەن تۇسپەگەن سوڭ, شار­شايدى ەكەنسىڭ. سوندىقتان بيز­نەسكە كەتتىم. العاشىندا قىر­عىزستاننان 1 رۋبلدەن ساتىپ العان ىدىس جۋعا ارنالعان سۇ­يىقتىقتى الماتىدا 10 رۋبلگە دەيىن وتكىزىپ ءجۇردىم. كەيىننەن پولشادان, تۇركيادان كولىكتەر تاسىدىم. وسىلايشا, كىشىگىرىم بيزنەسىمدى دوڭگەلەتتىم. بىراق ءوزىڭنىڭ سۇيىكتى سپورتىڭنان الىستاپ كەتۋ قيىن ەكەن. 2015 جىلدىڭ قاراشا ايىنان باستاپ قازاقستان ۆەلوسپورت فەدەراتسياسى پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى قىزمەتىن اتقارىپ ءجۇرمىن.

– جالپى, ۆەلوترەككە قالاي كەلدىڭىز؟

– ءبارى اياق استىنان بولدى. اۋلادا ويناپ جۇرگەنىمىزدە تال­عات دەگەن كورشى ءۇيدىڭ بالاسى جاڭا ۆەلوسيپەد ءمىنىپ كەلدى. بار­لىعىمىز ونى قورشاپ, قىزىعا دا, قىزعانا قاراپ, قايدان العانىن سۇراستىرا باستادىق. ول ۆەلوسيپەد ۇيىرمەسىنە قاتىساتىنىن, ەگەر ۇيىرمەگە جازىلساق, بىزگە دە ۆەلوسيپەد بەرەتىنىن ايتتى. ونداي مۇمكىندىكتى كىم جى­بەر­سىن؟ ەرتەڭىنە بەس بالا سول جەردە تۇردىق قوي (ك ۇلىپ). مىنە, 14 جاسىمدا ۆەلوسيپەدپەن وسى­لاي تىڭعىلىقتى دايىندالا باستادىم. ونىڭ ۇستىنە, وتبا­سىم­ىزدىڭ ماتەريالدىق جاعدايى تومەندەۋ ەدى. ال ۆەلوس­پورتتا ەشقانداي شىعىن شىعار­مايسىڭ. ۇناسا دا, ۇناماسا دا مەملەكەت بەرگەن جەيدەلەر مەن اياقكيىمدەردى كيەتىن ەدىك. كەيىن عوي, حالىقارالىق جارىستارعا شىعا باستاعاننان سوڭ, شەتەل كيىمدەرىن كيە باستاعانىمىز...

– قايدا جاتتىقتىڭىزدار؟

– قالانىڭ وزىندە. ال كادىم­گىدەي اينالما ترەك قىزىل­وردا تۇگىلى قازاقستاندا 1980 جىل­عا دەيىن بولماعان. ماسكەۋ وليم­پيا­داسىنان كەيىن الماتىدا اعاش­تان ۆەلوترەك سالىندى. مەن سول توبەسى اشىق ترەكتى 1982 جى­لى قىزىلوردا وبلىسى قۇرا­ماسىمەن بارعاندا ءبىر-اق كوردىم. سالىنعانىنا ءبىر-ەكى جىل بولسا دا, جاڭبىر مەن قاردىڭ استىندا قالعان ترەك اعاشتارىنىڭ ساپاسى ناشار-تۇعىن. سوعان قاراماستان ترەكتە وبلىستىڭ نامىسىن قورعاپ, كوماندالىق ەسەپتە ەكىنشى ورىن الدىق. ۋاقىت وتە كەلە ۆەلوترەك بەتوندالىپ, سول كەزدە تاماشا جولداردىڭ بىرىنە اينالدى.

– ايتپاقشى, العاشقى باپ­كەرىڭىز كىم ەدى؟

– نيكولاي يۆانوۆيچ لو­پا­تين. وتە كەرەمەت كىسى.

– اڭگىمەمىزدى الەم چەم­پيو­ناتىنىڭ ارناسىنا بۇرماي تۇرىپ, وعان دەيىنگى ۋاقىتقا كوز جۇگىرتسەك. جالپى, كسرو قۇراماسىنا قالاي قابىل­دان­دىڭىز؟

– 1985 جىلى لاتۆيادا وتكەن كسرو چەمپيوناتىندا توپتىق جارىستا جەڭىمپاز بولىپ, قۇراما ساپىنا قابىلداندىم. سول جىلدىڭ قاراشا ايىندا ليتۆا سپورتشىسىمەن بىرگە العاش رەت شەتەلگە شىققانىم ەسىمدە. اناۋ-مىناۋ ەمەس, فرانتسيا استانا­سى پاريج قالاسىنا. كەيىننەن شەتەلگە ءجيى شىعاتىن بولدىق قوي.

– شەتەلگە كوبىنە وداقتاعى باستى قارسىلاسىڭىز مارات گانەەۆپەن بىرگە باردىڭىز عوي؟

– سولاي دەسەم دە بولادى. 1985-1989 جىلدارى كسرو چەم­پيوناتىنىڭ التىنىن مەن ءۇش رەت, ول ەكى رەت جەڭىپ الدى. اتتاسىممەن اقش-تىڭ كولو­رادو شتاتىندا وتكەن الەم چەمپيوناتىندا ونەر كورسەتتىم. مەن قۇرامانىڭ ءبىرىنشى, ال ول ەكىنشى ءنومىرلى ۆەلوشاباندوزى. سودان باپكەرلەر 150 اينالىمنان تۇراتىن (50 شاقىرىم) كوماندالىق جارىستا 75 اينالىمنان كەيىن قايسىمىزدىڭ ۇپايىمىز كوپ بولادى, ەكىنشىسى سوعان جۇمىس ىستەۋى كەرەك دەپ شەشتى. 75 اينالىمنان كەيىن مەنىڭ ۇپايىم كوپ بولدى. سودان ول ماعان كومەكتەسە باستادى. ايت­كەنمەن, ءبىرىنشى ءنومىرلى بولۋ ءۇشىن كوپ كۇش جۇمساپ قويعاننان كەيىن بە, ەكەۋمىز دە ءارى قاراي جارىتىپ ونەر كورسەتە المادىق. قورىتىندىسىندا الەم چەمپيوناتىن ءتورتىنشى ورىنمەن اياقتادىم.

– ال كەلەسى جىلى جاعداي قانداي بولدى؟

– 1987 جىلى گانەەۆ كسرو چەمپيونى بولدى, مەن كۇمىستى مىسە تۇتتىم. كولورادوداعى جاعدايدان كەيىن باپكەرلەر باسقا تاكتيكا قۇردى. گانەەۆ وداق جەڭىمپازى بولعاننان سوڭ, بۇل جولى مەن وعان جارىستىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن كومەكتەسەتىن بولدىم. بىراق گانەەۆ الەم چەمپيونى بولا قالسا, بەرىلگەن سىياقىلاردىڭ بارلىعى تەڭدەي ەكىگە بولىنەدى دەپ شەشىلدى جانە كسرو-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن سپورت شەبەرى اتاعى ەكەۋمىزگە دە بەرىلۋ كەرەك. سونىمەن, اۋستريادا وت­كەن الەم چەمپيوناتىندا مەن مارات گانەەۆكە كومەك كورسە­تىپ, ول كسرو-دان شىققان تۇڭ­عىش الەم چەمپيونى اتاندى. جۇل­دەمىز 1,5 مىڭ اقش دوللارى تەڭدەي ءبولىندى. ال اتاققا كەلگەندە باسشىلار سوزىندە تۇرماي, مارات گانەەۆكە عانا كسرو-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن سپورت شەبەرى اتاعى بەرىلدى...

– سولاقاي ساياسات ءسىزدى دە اينالىپ وتپەپتى عوي...

– بارلىق كەزدە دە سپورت فۋنك­تسيونەرلەرى « ۇلى حالىق» وكىل­دەرىن حالىقارالىق ارە­ناعا شىعارۋعا مۇددەلى بولاتىن. بىزگە شەتەلگە شىعۋ ءۇشىن قارسى­لاس­تارىمىزدان ەكى ەسە مىقتى بولۋىمىز كەرەك ەدى. ءتىپتى كەيبىر كەزدە قارسىلاسىڭنان الدە­قايدا الدا تۇرساڭ دا, حالىق­ارالىق جارىستارعا الىپ بارمايتىن. ونىڭ ۇستىنە, كسرو بىرىن­شىلىگىنە 15 رەسپۋبليكانىڭ چەمپيوندارى قاتىسادى. سەنەسىز بە, ماعان الەم چەمپيوناتىنان گورى, كسرو بىرىنشىلىگىن جەڭىپ الۋ قيىنعا سوعۋشى ەدى.

– سەۋل وليمپياداسىنان نە ءۇشىن تىس قالدىڭىز؟

– ءار رەسپۋبليكادان وليم­پياداعا تەك ءبىر عانا سپورتشى بارۋ كەرەك-ءتىن. سوندىقتان كسرو چەمپيوناتىندا باسەكەلەستىك وتە كۇشتى بولدى. وداقتاس 15 ەلدەن جينالعان 90 ۆەلوشاباندوزدى 3 توپقا ءبولىپ, ءار توپتان فينالعا 8 سپورتشى شىعۋ كەرەك. بارلىعى – 24. سودان ءبىرىنشى توپتان گانەەۆ ويلاماعان جەردەن 9-ورىن الىپ قالدى. باپكەرلەر دە, تورەشىلەر دە ابدەن ساستى. سەبەبى ءار توپتان ۇزدىك 8 سپورتشى فينالعا جولداما الادى. ال ەكىنشى توپتان مەن فينالعا شىقتىم. سونىمەن نە كەرەك, تورەشىلەر اقىلداسۋعا كەت­تى. ۇزاق اڭگىمەلەسۋدىڭ ناتيجەسىندە, ءبىرىنشى توپتان 8-ورىن العان ۆەلوسيپەدشى اياق استى­نان جاراقاتىنا بايلانىس­تى جا­رىستى جالعاستىرۋدان باس تارت­تى. باس تارتقان جىگىت كۋي­بى­شەۆتەن ەدى, ياعني گانەەۆتىڭ جەرلەسى...

– سونىمەن, ءارى قاراي نە بولدى؟

– نە بولۋشى ەدى, جارتىلاي فينالدا كوپ كۇش جۇمساپ قويعان مەن جۇلدەگەر بولدىم, ال گانەەۆ چەمپيون اتاندى. ناتيجەسىندە, ول سەۋل وليمپياداسىنا قاتى­سىپ, قولا مەدالدى مويىنعا تاق­­تى. وسىلايشا تورەشىلەردىڭ ادىلەت­سىزدىگىنەن وليمپياداعا با­را ال­مادىم. ايتپەگەندە, مەنىڭ وليم­پيادا چەمپيونى اتانۋعا تو­لىق مۇمكىندىگىم جەتەر ەدى...

– بىراق مىقتى ەكەنىڭىزدى كەلەسى الەم چەمپيوناتىندا دالەلدەدىڭىز ەمەس پە؟

– الەم چەمپيونىنان وليم­پيادانىڭ قولا جۇلدەگەرى بولۋ ارتىق قوي. سول جىلى باپكەرلەرگە دە, باسشىلارعا دا وكپەم قارا قازانداي ەدى. 1989 جىلى كسرو چەمپيونى رەتىندە الەم چەمپيوناتىنا جەرلەسىمىز الماتىلىق ۆاديم كراۆچەنكومەن بىرگە باردىم. فرانتسيانىڭ ليون قالاسى ماڭىنداعى شەمبەريدە وتكەن بايراقتى باسەكەگە 60 سپورتشى قاتىستى. ەكى توپقا ءبولىنىپ, ءار توپتان ۇزدىك 12 شاباندوز فينالعا جولداما الدى. فينالدىق سىنعا ۆاديم ەكەۋمىز دە قاتىستىق. جەڭىسكە جەتۋىمە ۆاديم كوپ كومەك كورسەتتى. سول ءۇشىن وعان مىڭ العىس ايتامىن. ناتيجەسىندە, الەم چەمپيونى اتاندىم.

– ەلگە كەلگەننەن كەيىن قىزىلوردادان دا, الماتىدان دا پاتەر بەرىلدى مە؟

– قىزىلورداداعى 3 بولمەلى پاتەر ماعان كسرو جەڭىمپازى اتانعان كەزدە بەرىلگەن. قازىر ايتسام كۇلكىلى عوي, ال سول كەزدە الەم چەمپيونى رەتىندە ماعان 1,5 مىڭ اقش دوللارى بەرىلدى. ول اقشانى ۆاديم ەكەۋمىز ءبولىپ ال­دىق. سول ۋاقىتتا الماتىدان جاق­سى پاتەردى 3 مىڭ دوللارعا ساتىپ الۋعا بولاتىن. كوپ كەشىك­پەي 1 بولمەلى پاتەر بەردى. ءوز با­عاسىنا 16 مىڭ رۋبلگە «ۆولگا» كولىگىن ساتىپ الدىم.

– بارسەلونا وليم­پيا­دا­سىنا قاتىسۋعا مۇمكىندىك بولمادى ما؟

– شىنى كەرەك, شارشادىم. قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن الاتىنىن بىلگەندە, كىشكەنە ءۇزىلىس الىپ, قايتا ترەككە كەلۋىمە بولاتىن با ەدى؟! سەبەبى مەن سپورتپەن 1991 جىلى قوشتاستىم عوي. بىراق بيزنەسىم العا جىلجىعاننان كەيىن سپورتقا قايتا ورالعىم كەلمەدى.

– ۆەلوجارىستاردى قاراپ جۇرەتىن شىعارسىز؟

– ارينە, «تۋر دە فرانس», «دجي­رو د يتاليا», «ۆۋەلتا» كوپ­­كۇن­دىگىندە «استانا» جىگىت­تەرى­نىڭ جەڭىستەرىنە قۋانىپ وتى­را­مىن. قازاقستاندا بولىپ جات­قان تۋرنيرلەرگە قوناق رەتىندە ۇنەمى شاقىرىپ تۇرادى.

– سپورت سىزگە نە بەردى؟

– جاقسىلىق پەن ابىرويعا بولەدى. كوپ دوستار تاپتىم. سپورت الدىما ماقسات قويا ءبىلۋ­دى ۇي­رەتتى. ماتەريالدىق جاعدايىم­دى تۇزەتتى. الەم چەمپيونى بول­عانىم ءۇشىن مەملەكەت قارجىلاي دەمەۋ كورسەتىپ كەلەدى.

– سىزدەردىڭ كەزدەرىڭىزدە ترەك پەن قازىرگى ترەكتىڭ ايىر­ماشىلىعى بار ما؟

– ءبىزدىڭ كەزىمىزدە ۆەلوسيپەد 10 كيلودان جوعارى بولاتىن. دوڭ­عالاقتارى تەمىردەن جاسالا­تىن. ال قازىر ۆەلوسيپەدتىڭ سال­ماعى بار-جوعى 6-7 كيلودان اسپايدى. دوڭعالاقتارى پلاستماسسا. دوڭعالاقتاعى رەزىڭكەنىڭ كۇشى ماشينەنىكىنەن 10 ەسە جو­عارى. ساپاسىنا سايكەس بۇل ۆەلو­سي­پەدتەردىڭ باعاسى دا قىم­بات. قازاقستان قۇراماسى ۆەلوسي­پەدتەرىنىڭ قۇنى شامامەن 10-12 مىڭ ەۋرو تۇرسا, جاپوندار ءمىنىپ جۇرگەن ۆەلوسيپەدتەر 25-30 مىڭ ەۋروعا دەيىن بارادى. سوندىقتان قازىر سپورتشىلار كوپ شارشامايدى ءارى ولاردا جىلدامدىق كۇشەيدى.

– نەنى ارماندايسىز؟

– مەنىڭ ارمانىم ۆەلوترەكتەن الاشتىڭ ءبىر وعلانى الەمدى, وليمپيادانى باعىندىرسا دەيمىن. قازىر مىنە, مەنىڭ الەم چەمپيونى بولعانىما وتىز جىل­عا جۋىقتاپتى. ءالى كۇنگە دەيىن قازاق جىگىتى الەمدە ولجا سالا الماي كەلەدى. مەنى وسى ماسەلە  كوبىرەك الاڭداتادى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن الماس ماناپ,

«ەگەمەن قازاقستان»