تاۋەلسىزدىكتى جاريالاعاننان كەيىن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە ەڭبەك ەتكەن بىزدەر قازاقستان مەن اقش-تىڭ اراسىنداعى ديپلوماتيالىق بايلانىس ورناتۋدىڭ باسى-قاسىندا جۇردىك. ول كەزدە سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى بولىپ جۇمىس ىستەيتىنمىن. العاش بولىپ قازاقستاندا ءوز ەلشىلىگىن اشقان امەريكا بولىپ تابىلادى. قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى الەۋەتى مەن ونىڭ كەمەل كەلەشەگىنە كوز تىككەن اقش بيلىگى بۇرىنعى كسرو قۇرامىنان شىققان تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ ىشىنەن ءبىرىنشى بولىپ الماتى قالاسىندا ءوز ەلشىلىگىن رەسمي تۇردە اشتى. ءبىز ديپلومات رەتىندە وسىعان تىكەلەي اتسالىستىق.
ءالى ەسىمدە, 1992 جىلى شىلدە ايىندا س.سەيفۋللين داڭعىلىندا ءبىر قاباتتى عيماراتتا ءبىرىنشى رەت قازاق جەرىندە شەت مەملەكەتتىڭ ديپلوماتيالىق ميسسياسى رەسمي اشىلدى. شەتەلدەردىڭ ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدى «دە-يۋرە» قاعاز جۇزىندە ەمەس, «دە-فاكتو» مويىنداپ, ەلشىلىگىن اشۋى ۇلكەن ساياسي حالىقارالىق وقيعا بولدى. قازاقستان ۇكىمەتى تاراپىنان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى و.سوسكوۆەتس جانە سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى – مەن قاتىستىم. بۇل ۇلكەن شارادا باسقا دا ۇكىمەت مۇشەلەرى, دەپۋتاتتار, قوعامدىق ۇيىمدار, ءباسپاسوز وكىلدەرى بولدى. امەريكا ديپلوماتيالىق ميسسياسى باسشىسىمەن بىرگە ەلشىلىكتىڭ الدىندا اقش-تىڭ تۋىن قازاق جەرىندە كوتەرگەندە مەملەكەتىمىز قايتا قالپىنا كەلگەنىن سەزىنىپ, قۋانىشىم قوينىما سىيمادى. سەبەبى مۇنداي تاريحي وقيعا قايتالانبايدى, رەسمي تۇردە ەلشىلىك ءبىر رەت قانا اشىلادى.
ال ەندى ەلباسىمىزدىڭ ورتالىق ازيانىڭ باۋىرلاس حالىقتارىن تاتۋلاستىرىپ, ۇلتارالىق تاتۋلىقتى نىعايتۋ باعىتىنداعى جۇمىستارى الەمدىك ساياسات ساحناسىندا جوعارى باعالانادى. مۇنىڭ ءبارى دە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ الىسقا كوز تىگىپ, سارابدال ساياسات ۇستانا الاتىن قاسيەتىنىڭ ايقىن كورىنىسى. بۇل سوزىمىزگە مىناداي دەرەكتەر ايقىن دالەل بولا الادى. قازاقستان حالىقارالىق قۇقىق نەگىزىندە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جارعىسى بويىنشا الەمدىك ارەنادا بەيبىتشىلىكتى قولدايتىن ءارى قورعايتىن باعىت ۇستانادى. وسى ارادا ن.نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق شەڭبەردە باتىل باستامالار كوتەرىپ, ازياداعى ءوزارا ىقپالداستىق جانە سەنىم شارالارى كەڭەسىنىڭ قۇرىلۋى مەن ونىڭ جۇمىس ىستەۋىنە تىكەلەي باستاماشى بولعانىن ەرەكشە اتاپ كورسەتكىم كەلەدى. سونداي-اق رەسمي قازاقستان 1947 جىلعى 29 قاراشاداعى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ شەشىمى نەگىزىندە پالەستينا مەملەكەتىن مويىنداۋ جونىندەگى ۇستانىمىن ايقىندادى. تاياۋ شىعىستاعى تىنىشتىق پەن بەيبىتشىلىك ءبىزدىڭ ەلگە قاجەت. بۇل جەردەگى كورەگەندىك تە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەنشىسىنە تيەسىلى. تاۋلى قاراباقتاعى ارميان-ازەربايجان اراسىنداعى داۋلى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ ىسىندە دە ەلباسىمىز تىكەلەي كىرىستى, تاراپتاردىڭ سوعىستى توقتاتۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوستى. بۇل جەردە ازەربايجان ەلى يسلامدىق ءدىني ۇستانىم مەن تۇركىلىك تەگىمىز جاعىنان بىزگە جاقىن ەل. ال ارمەنيانى بىزگە كسرو كەزىندەگى وداقتاس رەسپۋبليكا رەتىندەگى بايلانىستارىمىز جاقىنداتادى.
سول سەكىلدى, ايرىقشا اتاپ وتۋگە تۇرارلىق تاعى ءبىر ەلەۋلى وقيعا تمد-نىڭ قۇرىلۋى مەن وعان مۇشە-مەملەكەتتەر سانىنىڭ ارتۋى ەدى. 1991 جىلدىڭ 21 جەلتوقسانىندا الماتى قالاسىندا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا قاتىستى كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى. مۇنىڭ الدىندا كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان بالتىق جاعالاۋىندا ورنالاسقان ءۇش مەملەكەت «بىزگە كەڭەس وداعى دا, تمد دا كەرەك ەمەس. ءبىز ەۋروپالىق ەلدەردىڭ ساناتىندامىز» دەپ اشىق مالىمدەمە جاساعان ەدى. ەندى قالعان 12 ەلدىڭ ءوزارا ىنتىماعىن ساقتايتىن ۇيىمدى قۇرۋ ماسەلەسى الماتىدا ءوز شەشىمىن تاپتى. ونىڭ الدىندا عانا سول جىلدىڭ 8 جەلتوقسانىندا كسرو-نى تاراتىپ, تمد قۇرۋعا ىنتالى ءۇش مەملەكەت – بەلارۋس, رەسەي جانە ۋكراينا باسشىسى ءوزارا كەلىسىمگە كەلگەن بولاتىن. ياعني كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىنگى ەلدەردىڭ باسشىلارىن الماتىدا ءبىر ۇستەلدىڭ باسىنا جيناپ, ولاردىڭ تمد-عا مۇشەلىككە وتۋىنە ەرەكشە جاعداي جاساعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەدى.
بۇل جەردە تالقىلانعان نەگىزگى تاقىرىپتىڭ ءبىرى – مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ءوز ەرىكتەرىمەن كەڭەس وداعىن تاراتۋ ماسەلەسى مەن ونىڭ ورنىنا قۇقىقتىق شارتتار مەن بوستاندىعىمىز ساقتالعان بالامالى ۇيىمعا كىرۋ جايى بولدى. ارينە, باسقوسۋدا مەملەكەتتەر اراسىندا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستار ورناتۋ مەن سول ۋاقىتتاعى شەكارالاردى مويىنداۋ, ءوزارا ساۋدا-ساتتىق پەن بارىس-كەلىستىڭ جاي-جاپسارى سىندى ماسەلەلەردى جان-جاقتى قاراپ, تاراپتار ءبىر كەلىسىمگە كەلگەنى بەلگىلى. مىنە, وسىنداي يگى ىستەرگە باستاماشىلىق ەتۋدە ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ الدىنا تۇسكەن ەشكىم بولمادى.
بۇل جەردە ەسكەرە كەتەتىن تاعى ءبىر جايت, باستاپقى ءۇش مەملەكەت ەۋروپالىق سلاۆيان-حريستيان ەلدەرىنىڭ ساناتىنا جاتسا, ورتالىق ازياداعى تەگى – تۇرىك, ءدىنى – يسلام 5 مەملەكەت بۇل قاۋىمداستىقتان شەتتەپ قالاتىنداي ەدى. وسى تۇرعىدان العاندا ءتۇرلى ەلارالىق جانە دىنارالىق الاۋىزدىقتى ءورشىتۋدىڭ الدىن الۋ ماقساتىنداعى اۋقىمدى شارالار تمد-نىڭ قۇرىلۋى مەن الماتى دەكلاراتسياسىنىڭ قابىلدانۋىنا ۇلاستى. بۇل ىستەر رەسمي تۇردە حالىقارالىق دەڭگەيدە كەڭەس وداعىنىڭ تاراۋىنا سوڭعى نۇكتە قويدى جانە قازاقستاندى بارلىق كورشى مەملەكەتتەر مويىندادى. مىنە, وسى ءبىر اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە كۇردەلى ءىستىڭ بارلىعىنىڭ ءساتتى جۇزەگە اسىرىلۋىندا ەلباسىنىڭ ەڭبەگى ەرەن ەكەنى ءسوزسىز.
ال ەندى تمد قۇرىلۋىنىڭ ەڭ الدىمەن قازاقستان ءۇشىن پايداسى مول بولدى.
ويتكەنى مۇنداي ۇيىمنىڭ جۇمىس ىستەۋى بۇرىنعى كسرو اۋماعىندا تىنىشتىق ورناتۋ جانە ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردى جانداندىرۋدا ءوز ماڭىزدىلىعىن كورسەتتى.
وسى ورايدا, ايماقتاعى حالىقارالىق تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىقتىڭ ساقتالۋىنا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ دا قوسىپ جاتقان ۇلەسى ۇشان-تەڭىز ەكەنىن اتاپ وتكەن ءلازىم. اسىرەسە سوڭعى جىلدارى قازاقستاننىڭ اتالعان ۇيىممەن جۇمىس ىستەۋ بەلسەندىلىگى ارتقانى ءسوزسىز. ال مۇشەلىككە پاكىستان مەن ءۇندىستاننىڭ قوسىلۋىنا زور ىقىلاس تانىتقان مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ اراسىندا ن.نازارباەۆتىڭ بەدەلى جوعارى. سوڭعى ەكى ەلدىڭ ۇيىمعا مۇشەلىككە ءوتۋى ونىڭ اياسىنداعى حالىق سانىنىڭ ارتۋىمەن عانا شەكتەلمەي, قايسىبىر ەلدەردىڭ بۇل ۇيىمدى باسقارۋداعى باسىمدىعىن ازايتتى.
ن.نازارباەۆتىڭ الەمدىك ساياسات ساحناسىنداعى قارىم-قابىلەتى مەن ابىروي-بەدەلى رەسەي مەن اقش اراسىنداعى سان قۇبىلىپ جاتاتىن شيەلەنىستىڭ شەشىلىپ, ءوزارا تۇسىنىستىكتىڭ قالىپتاسۋىنا وزىندىك وڭ اسەرىن تيگىزەتىن مۇمكىندىكتەرى بار.
ال ەندى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە توراعالىق ەتۋىمىزدىڭ قازاقستان ءۇشىن بيىك مارتەبە ەكەنى ءسوزسىز. ويتكەنى ارعى-بەرگى تاريحىمىزدا ورتالىق ازيا, كاۆكاز رەسپۋبليكالارىنىڭ سىرتقى ساياساتىندا مۇنداي مارتەبەگە يە بولعان ەل جوق دەسەك تە بولادى.
ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى اۋقىمدى تاعى ءبىر ەرلىگى – يادروسىز الەم قۇرۋ باستاماسى دەر ەدىم. جەر جاھاندا قازىرگى كەزدە يادرولىق قارۋ جاساۋ مۇمكىندىگى بار مەملەكەتتەر از ەمەس. ال ەندى ولار ءوز دەگەندەرىن ىسكە اسىرىپ, باس-باسىنا يادرولىق قارۋ سايلاپ الا بەرسە, جەر شارىنىڭ جاعدايى قالاي بولادى؟ الەم بولاشاعىن ويلاعان, بارىمىزگە ورتاق ءبىر پلانەتامىزدى قالاي امان-ەسەن ساقتاپ قالۋ جولىن ويلاعان قازاقستان باسشىسى بۇۇ باس اسسامبلەياسىندا يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋعا ۇسىنىس جاساعان. ونى كوپ مەملەكەتتەر قولدادى. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتى رەتىندە ن.نازارباەۆ نيۋ-يوركتە ۇيىمنىڭ باس اسسامبلەياسىندا ءسوز سويلەپ وسى وزەكتى ماسەلەنى بۇكىل الەم الدىندا تاعى دا كوتەردى.
وسىنداي قاۋىپ-قاتەردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان ۇندەۋدى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاريالايتىنداي ءجونى بار-اق. سەبەبى ول قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن العان ساتتەن باستاپ يادرولىق قارۋدان باس تارتىپ, سەمەيدەگى سىناق پوليگونىن جاپتىردى. وسىنداي تاعدىرلى ساتتە تاڭداۋلى شەشىم قابىلداي بىلگەن ەلباسىمىزدىڭ دۇنيە ءجۇزى حالقىنا يادرولىق قاۋىپسىز الەم قۇرۋ باستاماسىن قالاي ايتسا دا جاراسىمدى ءارى تولىق قۇقىلى دەر ەدىك.
قورىتىندىلاپ ايتساق, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ اقش-قا رەسمي ساپارى, اقش پرەزيدەنتى د.ترامپەن كەلىسسوزى, بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسىندا سويلەگەن ماڭىزدى ءسوزى ەكى ەل اراسىنداعى ماسەلەلەردى عانا ەمەس, حالىقارالىق جاعدايدى رەتكە كەلتىرۋگە, ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا باعىتتالدى جانە بۇل ماقسات تولىعىمەن جۇزەگە استى.
سايلاۋ باتىرشا- ۇلى,
قازاقستاننىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتىنە ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر, پروفەسسور
