قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى قارالدى

1995 جىلى جاڭا كونس­تيتۋتسيامىز قابىلدانعان كەزدەن باستاپ ەل ازاماتتارى سوت­تا زاڭ بويىنشا ءوز قۇقىق­تا­رىن قورعاۋعا, بارلىق دەرلىك داۋلارىن سوت ارقىلى شەشۋگە تولىق مۇمكىندىك الدى. الايدا قازىرگى كۇنى وسى تالاپتار ءوز شەشىمىن تاۋىپ كەلە مە؟ ءار­كىمنىڭ ءوز كونستيتۋتسيالىق قۇ­قىقتارى مەن بوستاندىقتارىن سوت ارقىلى قورعاۋ قالاي قام­تاماسىز ەتىلۋدە؟ بۇل ماسە­لە­لەر كىمدى بولسا دا ويلان­دى­راتىنى انىق. مىنە, وسىعان وراي كەشە پرەزيدەنت جانىن­داعى ادام قۇقىقتارى ءجونىن­دەگى كوميسسيا وتىرىسى بولىپ ءوتتى. اتالعان كەڭەيتىلگەن كە­ڭەس­تە ەلىمىزدىڭ جوعارعى سو­تى­نىڭ اركىمنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇ­قىقتارى مەن بوستاندىق­تا­رىن سوت ارقىلى قورعاۋىن قامتاما­سىز ەتۋ, سونداي-اق سوت ورگان­دا­رىنىڭ ادام قۇقىق­تا­رى سالا­سىنداعى راتيفيكاتسيا­لانعان حالىقارالىق شارتتار نورما­لا­رىن قولدانۋ ءجونىن­دە­گى قىزمەتى تالقىلاندى. بۇل ءۇشىن وتى­رىس­تىڭ جۇمىسىنا رەسپۋبليكا بي­لى­گىنىڭ زاڭ شى­عارۋشى, اتقارۋ­شى جانە سوت تارماقتارى ورگان­دارىنىڭ وكىل­دەرى, ادۆوكاتتار, قۇقىقتانۋ­شى عا­لىمدار, حا­لىق­ارالىق جانە ۇكىمەتتىك ەمەس قۇقىق قورعاۋ ۇي­ىمدارىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. اۋەلگى باياندامانى جو­عار­عى سوت سۋدياسى ءا.جۇكەنوۆ جا­سادى. ول وتكەن كەزەڭ ىشىندە ادام­نىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇ­قىق­تارى مەن بوستان­دىق­تا­رىن, ەلدىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇ­رى­لى­مىن, ءبىرتۇتاس ەكونو­مي­كالىق جانە قۇقىقتىق كە­ڭىس­تىگىن قور­عاۋ جولىندا ءوز وكى­لەتتىكتەرىن جۇزەگە اسىرا­تىن سوت بيلىگىن ءوز الدىنا دەربەس, تاۋەلسىز مەملەكەتتىك بيلىك تارماعى رەتىندە ورنىق­تى­رۋ جونىندە بەلگىلى ءبىر شارالار جۇزەگە اسىرىلعانىن اتاپ كورسەتتى. ەلىمىزدىڭ جو­عارعى سوتىنىڭ قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ ءوزىنىڭ كونس­تي­تۋ­تسيا­لىق قۇقىقتارى مەن بوس­­تاندىقتارىن سوت ارقىلى قور­عاۋىن قامتاماسىز ەتۋ بارى­سىن جانە ادام قۇقىقتارى سا­لا­سىنداعى راتيفيكاتسيا­لان­عان حا­لىقارالىق شارتتار نور­ما­لا­رىن سوت ورگاندارى­نىڭ قولدانۋ ءجايى تۋرالى جان-جاقتى ايتىپ بەردى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا ءۇش بۋىندى سوت جۇيەسى قۇ­رىل­عان. مامانداندىرىلعان ەكو­نو­ميكالىق, اكىمشىلىك, قىل­مىس­تىق, اسكەري سوتتار جۇمىس ىستەۋدە. قازاقستاننىڭ قۇقىق­تىق جۇيەسىنە 2007 جىلدان باستاپ القابيلەر ينستيتۋتى ەنگىزىلدى. قازاقستاننىڭ سوت جۇيەسىندە سوتتىڭ سانكتسيا­سى­مەن تۇتقىنداۋ جونىندەگى ەرەك­شە وكىلەتتىكتەر 2008 جىل­دان باستاپ پروكۋراتۋرا ورگان­دارىنان الىنىپ, سوتقا بەرىلدى. وسى قادام مەملەكەتتىڭ ءبۇ­كىل الەمدە قابىلدانعان ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى جال­پى­عا بىردەي تانىلعان ستان­دارتتارعا بەكەمدىگىنىڭ جار­قىن كورىنىسى بولىپ تابىلادى. وسى ورايدا ۇستىمىزدەگى جىلى ەلىمىزدىڭ سۋديالاردىڭ حا­لىق­ارالىق اسسوتسياتسياسىنىڭ تو­لىق مۇشەلىگىنە قابىلدانۋى قازاقستاننىڭ سۋديالار قوعام­داستىعىنىڭ ازاماتتاردىڭ قۇ­قىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى جۇ­مى­سىن تانۋ بولىپ تابىلادى. وسىلايشا سوت رەفورماسى قا­زاقستاندا جۇزەگە استى دەپ اي­تۋعا بولادى. الايدا, ورنىق­قان ءۇش بۋىندى سوت جۇيەسى جەتكىلىكتى دارەجەدە ءتيىمدى بولماي شىق­تى. حالىقتىڭ وب­لىستىق سوتتاردان الىستاپ كەتكەنى بايقالادى. ازاماتتار وبلىستىق ساتىلاردى اينالىپ ءوتىپ, تىكەلەي جوعارعى سوتقا جۇگىنەتىن بولىپ الدى. وسى قاتەلىكتەر وبلىستىق سوت­تاردا تۇزەتىلۋى كەرەك ەدى. ويتكەنى, جوعارعى سوتقا كونستيتۋتسيا بويىنشا جۇكتەلگەن جەرگىلىكتى سوتتاردىڭ قىزمەتىن قادا­عا­لاۋدى جۇزەگە اسىرۋ مىندەتى سوت ىستەرى بويىنشا قاداعالاۋ­مەن الماستىرىلدى. سوندىقتان وبلىستىق سوت­تاردا زاڭدى كۇشىنە ەنبەگەن شەشىمدەر مەن ۇكىمدەر تۋرالى شاعىم بەرۋ بويىنشا اپپە­ليا­تسيالىق القا جانە زاڭدى كۇ­شىنە ەنگەن سوت اكتىلەرىن قايتا قاراۋ بويىنشا كاسساتسيالىق القا قۇرىلادى. وسىنىڭ ارقا­سىندا قازىرگى تاڭدا قازاقستان ازاماتتارىنىڭ, سونداي-اق ەل اۋماعىندا تۇراقتى نەمەسە ۋا­قىتشا تۇراتىن ءار ادامنىڭ سوت ارقىلى ءوز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدى قام­تاماسىز ەتۋ ادام قۇ­قىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى حالىق­ارا­لىق-قۇقىقتىق ستاندارت­تار­دىڭ ىقپالىمەن زور مانگە يە بولا باستادى. ادام قۇقىق­تارىنىڭ اسا ماڭىزدى قۇن­دى­لىق ەكەنىن حالىقارالىق قاۋ­ىم­داستىق پەن ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز قازىر مويىنداپ وتىر. قورىتىندىلاي كەلگەندە وتى­رىستا سوت جۇيەسىنىڭ اشىقتىق پەن ايقىندىلىق دەڭگەيىن جو­عارىلاتۋ قاجەت ەكەندىگى ايتى­لىپ, سوت تورەلىگىن دەمو­كرا­تيزاتسيالاۋدىڭ ماڭىزدى كومپونەنتى بولىپ تابىلاتىن حا­لىقتىڭ سوت قىزمەتى تۋرالى اق­پاراتقا قول جەتىمدىلىگىن ۇل­عايتۋ, سونداي-اق حالىقتىڭ سوتقا دەگەن سەنىمىن ودان ءارى ارتتىرۋ قاجەتتىگى ءسوز بولدى. كۇن تارتىبىندەگى ەكىنشى ءما­سەلە بويىنشا ءىىم جول پولي­تسيا­سىنىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ, جول قوزعالىسى قاتى­سۋ­شى­لارى­نىڭ قۇقىقتارىن حا­­لىقارالىق ستاندارتتارعا ءساي­كەس قامتا­ما­سىز ەتۋ جونىندەگى اتالعان كوميسسيا ۇسىنىمدا­رىن جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى بايان­دالدى. كوميسسيا ۇسىنىم­دارى ەلباسىعا, جوعارعى سوتقا, پارلامەنتكە جانە ۇكى­مەتكە جول­داناتىن بولادى. الەكساندر تاسبولاتوۆ.