سويتكەن قارا بالا قاتارىنداعىلاردىڭ توبەسىنەن قارايتىنداي بيىك بولىپ ءوستى. ءىرى دەنەلى, قايراتتى, شاشى تىكىرەيىپ تۇراتىن ورەكەن اعانىڭ ءجۇزى دە تورعايدىڭ اق تاڭىنداي رياسىز, مەيىرىمگە تۇنىپ تۇرادى. جاس كەزىندە ءبىلىم, ودان كەيىن قىزمەت قۋىپ الىسقا كەتۋىنە قابىلەتى جەتەر ەدى. وسى جەردەن كەتكىسى كەلمەدى, قايدا بارسا دا, جەلى جەلپىپ تۇراتىن اۋىلىنا جەتكەنشە اسىعاتىن. جەرلەسى ءشامىل مۇحامەتجانوۆتىڭ «تورعايدىڭ اق شاڭى, اق شاڭى تورعايدىڭ – ماقتانى, ءسال عانا جەل تۇرسا بولعانى, كوشەدە بي بيلەپ جاتقانى. ارالاپ اۋلانى, كوشەنى, قۇمدارىڭ كوشەدى, ءاپ-ساتتە-اق تەگىستەپ كەتەدى, سەڭ جۇرگەن جەرلەردى كەشەگى. بىراق تا وسىعان عاجابى, ۇيرەنگەن تورعايدىڭ قازاعى. قانشاما ۇيتقىسا شاڭ-بوران, ۇستىڭە جۇقپايدى توزاڭى. كىرسە دە قۇلاققا, مۇرىنعا, قاسيەت وسى ءبىر قۇمىندا. قايتادى ساعىنىپ سول قۇمدى, بارعاندار كاۆكازعا, قىرىمعا» دەگەن ولەڭى تورعايدىڭ قۇمىنداي جۇپ-جۇمساق, ىستىق بولىپ, كوكەيىنەن كەتپەيدى.
ءبىز ەرتە ەر جەتتىك, اقساقالدارىمىزدىڭ اڭگىمەسىنە ۇيىدىق, انالارىمىزدىڭ بەينەتىن كورىپ, سونى جەڭىلدەتسەك, سەنىمىنە جەتسەك دەگەن ارمانمەن وستىك, دەيدى ورەكەن اقساقال بۇگىندە. ول راسىندا, ات جالىن ەرتە تارتىپ ءمىندى. بالالىق شاعى سوعىس جىلدارىنا تاپ كەلگەن قاي بالانىڭ قاعاناعى قارق, ساعاناعى سارق بولدى دەيسىز. بىراق سول جىلدارى اۋىلدىڭ قاراسيراقتارى تەك نانعا ەمەس, بىلىمگە دە اش ەدى. مەڭدىعارا اۋدانىنداعى پەداگوگيكا ۋچيليششەسىن 1957 جىلى ۇزدىك بىتىرگەن سوڭ, ءوزىنىڭ تورعايىنا كەلىپ, اۋىل مەكتەپتەرىندە مۇعالىم بولادى. سول كەزدە كومسومول, پارتيا قىزمەتىندە بولعاندارعا قازىر تۇك بىتىرمەگەندەي كوزقاراس بارى راس. كەڭەس زامانىن قانشا جامانداساق تا, كومسومول مەن پارتيانىڭ, كاسىپوداقتىڭ جاستار تاربيەسىندە, قوعامداعى ءتارتىپتى, الەۋمەتتىك تەڭدىكتى قالىپتاستىرۋدا ىقپالى بولعانىن ورەكەن اعانىڭ زامانداستارى جوققا شىعارا المايدى. ىزدەنىمپاز, كوشباسشىلىق قابىلەتكە يە ورەكەندى كومسومول, پارتيا قىزمەتىنە تارتتى. جيىرمانىڭ ىشىندەگى جىگىت اۋەلى اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, ودان كەيىن وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ شارۋاشىلىق باسقارماسى جانىنداعى كومسومول جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋشى بولىپ جۇرگەندە ءىستى ءۇيىرىپ اكەتەتىن. ول كەزدە كومسومول جۇمىسىنان كوزگە تۇسكەندەردى پارتيا قىزمەتىنە جوعارىلاتاتىن. و.الماتوۆ تا الباربوگەت, يۋبيلەينىي كەڭشارلارىنىڭ پارتيا كوميتەتىن باسقاردى. ودان كەيىن اۋداندىق كاسىپوداق, حالىقتىق باقىلاۋ كوميتەتتەرىنىڭ توراعاسى, مادەنيەت ءبولىمىنىڭ باسشىسى بولدى. كەڭەستىك داۋىردە اۋداندىق كەڭەستىڭ 37 جىل دەپۋتاتى, تاۋەلسىزدىك جىلدارى اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى.
اۋداندا قانداي ءىستىڭ بوجىسىن ۇستاسام دا, حالىققا قىزمەت ەتكەنىمدى, ادالدىقتىڭ اق ءجىبىن اتتاماعانىمدى ماقتانىش ەتسەم بولادى. بىزدە باسقا وي بولمايتىن, تەك تۋعان جەرگە بولسىن دەدىك, – دەيدى ورەكەن اقساقال. كەڭەس ۋاقىتىندا دا, تاۋەلسىز قازاقستاندا دا ارداگەردىڭ ەڭبەگى ەلەنبەي قالمادى. «قۇرمەت» وردەنىمەن, كوپتەگەن مەدالدارمەن ماراپاتتالدى, ەلباسىنىڭ «العىس حاتىنا» يە بولدى, جانكەلدين اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى دا اتاندى.
– ارقادان قاققاندى كىم جەك كورسىن, راحمەت. بىراق باستى ماراپاتىم – بالالارىم, نەمەرە, شوبەرەلەرىم, – دەيدى ورەكەن اعا. سوڭعى جىلدارى دەنساۋلىعىنا بايلانىستى ونى بالالارى تورعاي كەنتىنەن ارقالىق قالاسىنا كوشىرىپ العان.
– ورەكەن اعانى تورعايدىڭ تاريحىن جادىنا توقىپ, بۇگىنگە جەتكىزگەن قۇيماقۇلاق اتالارىمىزدىڭ, حالقىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرىن, ونەرىنىڭ, مادەنيەتىنىڭ تاريحىن بەس ساۋساقتاي بىلەتىن, قازاقى مىنەزدىڭ, ءدىلىمىزدىڭ يەسى بولعان جاقسىلاردىڭ ءىزى دەپ بىلەدى. ول كىسى قاشاندا قوعامدىق جۇمىستاردىڭ ورتاسىندا جۇرەدى, جۇرتتى سوزىنە ۇيىتادى.
قازىر وسى «قۇيماقۇلاق» دەگەن ۇعىمنىڭ كونەرىپ بارا جاتقانى انىق. ورەكەن اعا وتىرعان جەردە كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرشىلىكتىڭ تۇساۋىندا قالمايدى, بۇرىنعى وتكەن يگى جاقسىلاردان, اقىن-جازۋشىلاردان, بەلگىلى تۇلعالاردان قالعان اڭگىمەلەردى مايىن تامىزىپ ايتىپ وتىرادى. قازىرگى باسقوسۋدا اركىم تەلەفونىن شۇقىلاپ, ءوز بەتىمەن وتىراتىنداردى حالقىمىزدىڭ تاريحىنان دا, ونەرىنەن دە, ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنەن دە حابارى مول, سوزىنەن دە, ىسىنەن دە زيالىلىق ەسىپ تۇراتىن ورەكەن اعامىز تاعىلىمدى اڭگىمەسىمەن ءبىر وزگەشە قالىپقا جەتەلەپ كەتەدى. قوستاناي وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىن باسقارىپ وتىرعان ەرلان قالماقوۆتىڭ فەيسبۋكتەگى جازباسى ورەكەن اعا تۋرالى ءسوزىمىزدىڭ دالەلى ىسپەتتى. «Əر ساپاردىڭ, ءəربىر ءىستىڭ ءوزىنىڭ بەرەرى بولادى. كەيكى باتىردىڭ جەرلەۋ راسىمىنە دايىندىقتى ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا اياقتاپ, تاستى اۋىلىندا تۇراتىن قايرات دەگەن ازاماتتىڭ ۇيىنە قوناعا باردىق. بۇل ءۇيدىڭ تورىندە تورعايدىڭ قازىنا كەۋدە اقساقالدارىنىڭ ءبىرى ورەكەن الماتوۆ اعامىز دا قوناق بولىپ وتىر ەكەن. ءبىزدىڭ تاپقان ولجامىز – اقساقالدىڭ ءتəلىمى مول تاماشا əڭگىمەسى بولدى. ارىپتەسىم ءماجيت شۇلەنوۆ ەكەۋمىزگە ءوز شەجىرەمىزدى وزىمىزگە تارقاتىپ, تانىستىرىپ بەردى. بار شارشاعانىمىزدى ۇمىتىپ, تانىم-كوكجيەگىمىز ءبىر كەڭەيىپ قالدى. 80-گە كەلگەن اقساقالدىڭ زەردەسىنە, əڭگىمەسىنىڭ جۇيەسىنە, ءسوز ساپتاۋىنا ەرىكسىز ريزا بولىستىق...», دەپ ە.قالماقوۆتىڭ اعىنان جارىلۋى ورەكەن اعاعا بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ بەرگەن باعاسىنداي اسەر ەتتى.
– بالا كەزىمىزدە اكە-شەشەمىز ۇيدەگى كىسىنىڭ اڭگىمەسىن تىڭداسىن دەپ, ونىڭ قولىنا سۋ قۇيعىزاتىن, تاباققا قوساتىن. اۋىل شالدارىنىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ, قۇلاققا قۇيىپ وسكەن ۇرپاقپىز عوي. ال ءوزىم كومسومول, پارتيا قىزمەتىندە جۇرگەن كەزدە قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن جاقسىلارىنىڭ تورعاي توپىراعىن باسپاعانى كەمدە-كەم ەدى. ولاردىڭ اڭگىمەسىن تىڭداۋ باقىتى بۇيىردى ماعان. قازاقتا جازبايتىن, اۋىزدان اۋىزعا تارايتىن اڭگىمەلەر جەلىسى بولادى. سونداي اڭگىمەلەردى ەستىگەنىم دە, جادىمدا ساقتاعانىم دا از ەمەس,–دەيدى ورەكەن اقساقال.
ارقالىق قالاسىنداعى «جاس ۇلان» بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ورتالىعى جىل سايىن «اۋىلىم –التىن بەسىگىم!» جوباسىن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. ولكەنىڭ تاريحى مەن حالىقتىق سالت-ءداستۇردى بالالارعا ناسيحاتتاۋدا باستى كەڭەسشىنىڭ ءبىرى دە ورەكەن الماتوۆ. جانكەلدين اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىن باسقارعان ۋاقىتتا وڭىرگە ەڭبەگى سىڭگەن كىسىلەردىڭ پورترەتىن سۋرەتشىگە سالدىرىپ, ءبىر كابينەتكە ءىلىپ قويار ەدى. ارقالىققا كەلگەن سوڭ دا «شارشادىم, شالمىن» دەمەدى, جاس ۇرپاققا كەرەك-اۋ دەگەن قوعامدىق جۇمىستىڭ ەشقايسىسىنان سىرت قالمادى. جەرگىلىكتى باسىلىمداردا وقىرمانعا وي سالاتىن ماقالالارى دا ءجيى شىعادى.
– كەيىنگىگە ۇلگى بولۋ, بۇرىنعى وتكەندى كەيىنگىگە جەتكىزۋ, حالقىڭنىڭ مۇراسىن كەلەر ۇرپاققا قالدىرۋ ۇلكەندەردىڭ پارىزى, ويلاناتىن ءىسى. ۇرپاق الدىنداعى ول دا ءبىر ادالدىقتىڭ بەلگىسى, – دەيدى ورەكەن اعا ءسوز اراسىندا. اقساقالدىڭ ءسوزى مەن ءىسى ەكى ايىرىلعان ەمەس.
ءنازيرا جارىمبەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي وبلىسى,
ارقالىق قالاسى
