استانادان وبلىس ورتالىعىنا كۇپتى كوڭىلمەن تۇندەلەتە جەتكەنىمىز ەسىمىزدە. ءوزىن: «قۋات ەسىمحانوۆ», دەپ تانىستىرعان جىگىت اعاسى از-كەم اڭگىمەدەن سوڭ جەرلەۋ راسىمىنە بايلانىستى جۇمىسقا ەش الاڭداۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەنىن, ءبارى دە ۇيىمداستىرىلىپ قويعانىن قولمەن قويعانداي ەتىپ, ناقپا-ناق ايتىپ بەردى. راسىندا دا ەرتەسىندەگى ءىس-شارالار ونىڭ بايانداعانىنداي بولدى دا شىقتى. ءسوز اراسىندا توقتالا كەتەر ءبىر جايت, مارقۇم ماكەڭ, مالىك مۇقانوۆ ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا قىزىلجار وڭىرىندەگى ەل مەن جەر تاعدىرى ءۇشىن ارىستانداي ارپالىسقان ازاماتتاردىڭ سويىنان-تىن. وسىنداي ەرەن ەڭبەگى بار جانمەن قوشتاسۋ ونىڭ اتى مەن زاتىنا لايىق دەپ ايتارلىق جەردە – بۇرىنعى وبلىستىق پارتيا كوميتەتى ساياسي وقۋ ءۇيىنىڭ ۇلكەن عيماراتىندا ءوتتى. بىلەتىندەردىڭ بايانداۋىنشا بۇل بۇرىن-سوڭدى بولماعان جايت. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى مۇنى وسىلاي شەشۋمەن شەكتەلىپ قويماي, ءتىلشىمىزدى جەرلەۋ, وعان اس بەرىپ, باسىنا بەلگى ورناتۋ سياقتى جۇمىستارعا دا ۇلكەن كومەك كورسەتتى. ءسويتىپ قارالى وتباسىنا سالماق تۇسىرتكىزبەدى. وسىنى ءوز كوزدەرىمەن كورگەن ەلدىڭ سوندا الىمدى دا شالىمدى جىگىت اعاسىنا العىس ايتپاعاندارى كەمدە-كەم ەدى.
سول جۇزدەسۋدەن سوڭ قۋات ەسىمحان ۇلىمەن ءار كەزدەرى ءارتۇرلى جاعدايدا كەزدەسىپ قالىپ جۇردىك. ءتىپتى ءبىر-ەكى رەت ساپارلاس تا بولدىق. سوندا ونىڭ بويىنان ەلگە ۇلگى-ونەگە بولاتىن كوپتەگەن قاسيەتتەرگە كوز جەتكىزگەن جايىمىز بار. ارينە, ولاردىڭ ءبارى ءوزىمىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان كەيىپكەرىمىزگە ءبىر كۇندە نەمەسە ءبىر جىلدا كەلە قويماعانى, بارلىعى ءوز بەتىمەن بولا سالماعانى انىق. بايىپتاپ قاراعان جانعا ونىڭ ءاربىر ادامي ءىس-ارەكەتى مەن كىسىلىك كەلبەتىنىڭ ار جاعىندا ۋاقىت تەزىنەن وتكەن تاعىلىمدى ءومىر جولدارى جاتىر دەر ەدىك. قانە, ەندى سولارعا ءۇڭىلىپ كورەلىكشى...
ءوزىنىڭ ايتۋىنشا ول اكەدەن ەرتە كوز جازعان. ەس بىلگەننەن باستاپ كورگەنى تەك اجەسى مەن اناسى بولىپتى. اجەسى كامەش اڭىز بەن ەرتەگىنى كوپ بىلەتىن, ت ۇلىمشاعى جەلبىرەگەن ءجاسوسپىرىم كەزىندە اتاقتى ءيمانجۇسىپتىڭ ءانىن ەستىپ, بەرتىن كەلە ەستاي اقىندى كورگەن كىسى ەكەن. نەمەرەم بولاشاقتا سونداي ەل ارداقتىلارى بولسا عوي, شىركىن, دەگەن تىلەۋمەن وعان 6 جاسىندا دومبىرا, 11-گە تولعاندا گارمون ساتىپ اپەرىپتى. ال اناسى جاكەنگە كەلسەك, ەڭبەك جولىن ۇجىمشاردا باستاپ, كەيىن بۇل قۇرىلىم ىرىلەندىرىلگەندە ماي زاۋىتىنا باسشىلىق ەتىپتى. ول كىسىنىڭ سوعىس ۋاقىتىندا كورگەن بەينەتىن ەشكىمنىڭ باسىنا بەرمەسىن دەڭىز. بىردە الىستاعى اۋىلداردان ءسۇت جيناپ, ورتالىققا كەشتەتىپ كەلە جاتقاندا, قاسقىرلار قاماماي ما؟ جىرتقىشتاردىڭ ۇلىعان داۋسىنان ۇرىككەن ات اربانى الا قاشقاندا بوشكەلەر توڭكەرىلىپ, كەلىنشەكتىڭ ءبىر اياعىن مايىپ ەتەدى. نە دەگەن كونتەرىلىك, سىرىجاندىلىق دەسەڭىزشى. اۋرۋحانادا ۇزاق جاتىپ ەمدەلىپ شىققان سوڭ قايتادان جۇمىسقا جەگىلەدى. ءسويتىپ سودان كەيىنگى 53 جىل بويى پروتەزبەن قاتاردان قالماي ەڭبەك ەتەدى.
قارشادايىنان وسىنداي جاعدايدى كورىپ, ءبىلىپ وسكەن جەتكىنشەكتىڭ بويىندا قانداي سەزىم قالىپتاسىپ, ويىندا نەندەي ماقسات-مۇرات ءبۇر جارعان ەدى دەپ ويلايسىزدار؟.. ارينە, تاباندىلىق, ادالدىق, قايىرىمدىلىق, ەڭ باستىسى ومىرگە دەگەن قۇشتارلىق دەر ەدىك. وسى قاسيەتتەردى جانىنا جالاۋ ەتكەن ول العىرلىعى مەن شامداعاي قيمىلعا تولى ءىس-ارەكەتى ارقىلى ەرتە ەسەيدى. مۇنى جالپىلاما, قۇرعاق سوزبەن ەمەس, ناقتى ستاتيستيكالىق فاكت تىلىمەن ايتار بولساق بىلاي. مەكتەپ, جوعارى وقۋ ورنىن ءوز رەتىنە قاراي ءبىتىرىپ, ءوندىرىس, شارۋاشىلىق جۇمىستارىندا تەز تاجىريبە جيناقتاپ ۇلگەرگەن ول نەبارى 27 جاسىندا پاۆلودار وبلىسىنداعى ماي اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, 29-عا ەندى يەك ارتقاندا كەڭشار ديرەكتورى, ال 32-ىندە اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى لاۋازىمدارىن يەلەندى. ەلگە قايتا قۇرۋ مەن جاريالىلىق كەلىپ, جۇرت دەموكراتيالىق ۇدەرىستەرگە بەت العاندا 36 جاستاعى قۋات ەسىمحان ۇلى ون سان ورىس ورتاسىنداعى ەرماك قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ەدى.
بۇل ءوزى قيىن دا قىزىقتى كەزەڭ بولاتىن. ولاي دەيتىنىمىز, ناق سول كەزدە قوعامداعى پىكىرلەر سان الۋاندىلىعىنا كەڭ جول اشىلىپ, ەل ءوز ويىن ەش بۇكپەسىز ەركىن ايتۋعا كوشكەن ۋاقىت-تىن. ءتۇرلى تىلەك, ۇسىنىس تاسقىنى تولاسسىز ءتۇسىپ جاتقان سول شاقتا ۇلت, ءتىل جونىندە قوردالانىپ قالعان شەتىن ماسەلەلەردى ءشيىن شىعارىپ الماي شەبەرلىكپەن شەشۋ كەرەك بولدى. سونىڭ ءبىرى ماسەلەن قالاداعى قازاق بالاباقشاسىن اشۋ مەن ەرماكتىڭ ەسكەرتكىشىن الۋ جونىندەگى جۇرتشىلىق ءوتىنىشى ەدى. قۋات ەسىمحان ۇلى ويلانىپ كورسە, 1989 جىلعا دەيىن مۇندا جەرگىلىكتى ۇلت تىلىندە بىردە ءبىر مەكتەپ نەمەسە مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بۇلدىرشىندەر ورتالىعى بولماعان ەكەن. «ەستىر قۇلاققا ۇيات قوي مىناۋ. قولعا الۋ كەرەك. مۇنداي ىسكە اتسالىسپاساق, نەسىنە باسشى بولىپ ءجۇرمىز؟» – دەدى ول ىشتەي شيرىعىپ. ءسويتتى دە بانكروتقا ۇشىراعان ءبىر زاۋىتتىڭ قالا ورتاسىندا بوس قالعان كەڭسەسىن الىپ, بالاباقشاعا بەيىمدەۋگە پارمەن بەردى. ول دايىن بولا بەرگەندە « ۇلىورىستىق» كەۋدەمسوق پيعىلداعى قارسى ناسيحات باستالماسى بار ما؟ بۇعان ەندى قازاق بالاباقشاسى ءۇشىن ءوز انا ءتىلىن جەتىك بىلەتىن كادرلاردى ىزدەۋ, تابۋ پروبلەماسى قوسىلدى. راسىندا دا سول كەزدەرى 80 پايىزى وزگە ۇلت وكىلدەرى تۇراتىن قالادا بۇل وتە قيىن شارۋا ەدى. نامىسقا تىرىسقان قۋات ەسىمحان ۇلى ول كەدەرگىنى دە ەڭسەردى. قالاي دەيسىزدەر عوي. تاۋەكەل دەپ مەڭگەرۋشىنى ىرگەدەگى پريوزەرنىي كەنتىنەن, ال تاربيەشىلەردى قىرداعى قازاق اۋىلدارىنان الدىرتتى. الدىرتىپ قانا قويماي, ولاردىڭ ءبارىن باسپانامەن قامتاماسىز ەتتى. ءسويتىپ شوۆينيستىك پيعىلداعى توپتىڭ شۋلاعانىنا قاراماي, جۇرتشىلىق وكىلدەرىنە ۋادە ەتكەن مەرزىمدە قازاق بالاباقشاسىن اشۋعا قول جەتكىزدى.
ال ەرماكتىڭ ەسكەرتكىشىنە كەلسەك, شىنىندا دا ونىڭ 60-جىلداردىڭ باسىندا بوي كوتەرىپ, شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت قازاق دالاسىندا مەنمەنسىگەن كەيىپپەن تۇرۋى حالقىمىزدىڭ قاي ۇرپاعىنىڭ دا كوزىنە كۇيىك ەدى. ولاي دەيتىنىمىز, 1983 جىلى ءبىزدىڭ دە ول تاس ءمۇسىندى كورىپ, قاتتى قورلانعانىمىز بار. ونداي كۇيگە تۇسۋىمىزگە بىرىنشىدەن, شويىن دۋلىعاسىن تۇكسيگەن قاباعىنا تۇسىرە كيگەن قاباساقال اتاماننىڭ ۇزىن قىلىشىن قوس قولىمەن كولدەنەڭ ۇستاعان دۇلەي بەت الپەتى بولسا, ەكىنشىدەن, ەسكەرتكىشتىڭ ەتەك جاعىنداعى: «ەرماكقا. ريزاشىلىق بىلدىرگەن تىڭ يگەرۋشى ۇرپاقتارىنان» دەگەن جازۋدىڭ تۇرعاندىعى بولاتىن. ەگەمەندىگىمىزدىڭ ەلەڭ-الاڭىندا وسىعان بايلانىستى حالىق نارازىلىعى باستالدى دەيسىز. قالا اكىمى مۇنداي جاعدايدا نە ىستەۋى كەرەك؟ ءارى-بەرى ويلانعان قۋات ەسىمحان ۇلى الماتىعا, سونداعى عىلىم اكادەمياسى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ماناش قوزىباەۆقا بارىپ جولىعۋدى ءجون دەپ تاپتى. اكادەميكتەن بار جايعا قانىققان ول قايتىپ كەلگەن سوڭ عالىم اعانىڭ ايتقان اقىلىمەن جۇمىس ىستەۋگە كىرىستى. الدىمەن اتامان, وعان ارنالعان ەسكەرتكىشتىڭ نە سەبەپتى تۇرعىزىلۋى تۋرالى انىقتاما, قۇجات جيناقتالدى. سودان كەيىن باستاماشىل توپتىڭ ۋاجدەرى وي ەلەگىنەن وتكىزىلىپ, پىسىقتالدى. عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزىلدى. وسى ءىس-شارالاردىڭ نەگىزىندە سابەتقازى اقاتاەۆ, جاسارال قۋانىشالين, امانتاي قاجى جەتەكشىلىك ەتەتىن قوعامدىق قوزعالىستاردىڭ اتىنان ۇندەۋ جاريالاندى دا سول كۇننىڭ تۇنىندە كەشەن قۇلاتىلدى. ەرتەسىندە ەتپەتىنەن ءتۇسىپ جاتقان ەسكەرتكىشتى كورگەن شوۆينيستەر اتتان سالىپ اكىمدىككە كەلگەندە, قۋات ەسىمحان ۇلى بىلاي دەدى: «الدىمەن ايتارىم, ەرماك ەشقانداي دا ەزىلۋشى تاپ ەرلەرى رەتىندەگى ستەپان رازين نەمەسە ەمەليان پۋگاچەۆ ەمەس. تاريح وقۋلىقتارىندا ول باسبۇزارلىق ارەكەتىنە بايلانىستى جازالانىپ, سىبىرگە جەر اۋدارىلعان ادام دەلىنگەن. ەكىنشى, سىزدەر شۋلاپ, دابىرايتا كورسەتىپ جۇرگەن بۇل ادامنىڭ قازاقستانعا ەش قاتىسى جوق. مۇندا تۋماعان, تىرلىك ەتپەگەن, سۇيەگى دە بۇل جەردە ەمەس. رەسەيدەگى ومبى وبلىسىنىڭ تارسك اڭعارىندا قازا تاپقان. ءۇشىنشى, ەسكەرتكىش بولعان سوڭ وعان قويىلار تالاپتاردىڭ دا بار ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ءجون. وكىنىشكە قاراي, 60-جىلدارداعى ۇرانشىل بەلسەندىلەر ونى ساقتاماعان. پاتشالىق رەسەي جەرىندە ماسەلەن, وسىنداي كەشەندەردىڭ ماسكەۋدەگى يۋ.دولگورۋكي, سانكت-پەتەربۋرگتەگى ءى پەتر, ال كەڭەس وداعى كەزىندە وداقتاس رەسپۋبليكالار استانالارىنداعى ۆ.ي.لەنين ەسكەرتكىشتەرىنەن بيىك بولماۋى كەرەكتىگىنە ەرەكشە ءمان بەرىلگەن. ەرماكتىڭ مىنا بەينەسى جوعارىداعى تارتىپكە سايكەس ەمەس, ولاردان 0,2-0,3 مەترگە دەيىن ارتىق. سوندىقتان...».
وسىلاي دەگەن قالا اكىمى: ء«سوزىمدى تاعى جالعاستىرايىن با, جوق الدە مىنا ءۋاج سىزدەرگە جەتكىلىكتى مە؟» دەگەندەي الدىنداعى ادامدارعا ءۇنسىز بارلاي قارادى. ويتكەنى ويىندا جۇپتاپ قويعان تاعى ءبىر مىقتى دالەلى بار ەدى. جوق, ولار ونى ايتقىزبادى. قاتارلارى سەتىنەپ, ءۇنسىز تاراي باستادى.
...وسى جولداردى جازىپ وتىرعانىمىزدا, كەيىپكەرىمىزدىڭ بويىنداعى باستى ءبىر ەرەكشەلىك ويىمىزعا ءالسىن-ءالسىن ورالا بەردى. ول ونىڭ ەل, حالىق ءۇشىن قولعا الىپ بىتىرگەن ىستەرىن ەشۋاقىتتا جار سالىپ جارنامالاماي, ۇلتتىق مۇددە جولىنداعى جاڭا جۇمىستاردى ەڭسەرۋگە بىردەن جانىن سالا كىرىسەتىندىگى دەر ەدىك. مىسال كەرەك پە؟ ايتايىق.
2000 جىلى قۋات ەسىمحان ۇلىنىڭ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا اكىمنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە كەلگەنىن ماقالامىزدىڭ باسىندا ايتىپ وتتىك-اۋ دەيمىن. مىنە, سونداعى ءوڭىر اكتيۆىمەن بولعان ءبىر باسقوسۋدا جۋرناليست جاقسىباي سامرات قىزىلجاردىڭ ەسكى بولىگىندەگى ابىلايدىڭ اق ءۇيى تۋرالى ماسەلە كوتەرەدى. سول وقيعاعا كۋاگەر, قازىرگى ءماجىلىس دەپۋتاتى كارىباي مۇسىرماننىڭ ايتۋىنشا, توبەسى ورتاسىنا ءتۇسىپ, ءتورت قابىرعاسى عانا قالعان وعان بىرەۋلەر ك ۇلىپ, باسقالارى مۇمكىن ەمەس, بۇل اڭىز دەپ جوققا شىعارادى. بۇعان ىشتەي نامىستانسا دا سىر بەرمەۋگە تىرىسقان ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز جۇرتتى سابىرلىلىققا شاقىرىپ, اڭگىمەنىڭ انىق-قانىعىنا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن وسى تاقىرىپتى كوتەرگەن جۋرناليست پەن وبلىستىق مۇراعات ديرەكتورىن ماسكەۋ نەمەسە سانكت-پەتەربۋرگكە ىسساپارعا جىبەرۋگە شەشىم قابىلداعانىن ايتادى. ولار قىزىلجاردان اتتانىپ, و جاقتاعى جۇمىستارىنىڭ قيىن ءجۇرىپ جاتقانىنان حاباردار ەتكەن سوڭ ءوزى دە بارىپ قايتۋعا بەل بايلايدى. تاجىريبەسى بار باسشى ەمەس پە, كورشى ەلگە جول جۇرەرىنىڭ الدىندا ءبىر كەزدەرى قازاقستاننىڭ ورتالىق, سولتۇستىك وڭىرلەرىندە ومىرگە كەلىپ, ەڭبەك ەتكەن, كەيىن رەسەيگە قونىس اۋدارىپ, سوندا ۇلكەن ۆەدومستۆولارعا جەتەكشىلىك ەتىپ وتىرعان ەكى-ءۇش جەرلەسىنەن قول ۇشىن بەرۋدى سۇرايدى. سولاردىڭ كومەگىمەن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مۇراعاتىنا رۇقسات الادى. مىنە, سونداعى XVII-ءXVIIى عاسىرلارداعى كونە قۇجاتتاردى سۇزگىدەن وتكىزگەندە, ولاردىڭ اراسىنان ءىى ەكاتەرينا پاتشايىمنىڭ ابىلاي حانعا قىسقى رەزيدەنتسيا سالىپ بەرۋ جونىندەگى 1765-1766 جىلدارعى جارلىقتارى, عيماراتتىڭ سىزباسى, قۇرىلىسقا جۇمسالاتىن قارجىنىڭ جالپى كولەمى تۋرالى قۇجاتتار شىعادى. جاڭالىق ەلگە تەز جەتىپ, بۇدان بيلىك باسىنداعى ازاماتتار دا حاباردار بولادى. سونىڭ ناتيجەسىندە قىزىلجارداعى حان ستاۆكاسىنىڭ 260 جىل بۇرىنعى باس جوسپارى نەگىزىندە عيمارات قالپىنا كەلتىرىلىپ, ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن بۇگىنگى ۇرپاققا ەسىگىن ايقارا اشتى. وسىلايشا ءبىر كەزدەرى بۇل جەردە ەشتەڭە بولماعان دەپ اۋىزدارىن قۋ شوپپەن سۇرتكەن جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار وزدەرىنىڭ كوپ جىلداردان بەرى جازىپ كەلە جاتقان «ەڭبەكتەرىنە» وزگەرتۋ ەنگىزۋگە ءماجبۇر بولدى.
قۋات ەسىمحان ۇلى مۇنداعى ەل تىرلىگى, حالىق مۇددەسى ءۇشىن سول كەزدەگى وبلىس اكىمى قاجىمۇرات ناعىمانوۆپەن بىرگە تىنىم تاپپاي 4 جىل جۇمىس ىستەدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ونىڭ وڭىردەگى اعىمدىق, ناۋقاندىق شارۋالاردان باسقا ۇلت مۇراتى جولىنداعى ەڭبەگى ەرەسەن ەكەنىن قىزىلجاردىڭ قارتى مەن جاسى ساۋساعىن بۇگىپ تۇرىپ ساناپ ايتىپ بەرەدى. سولاردىڭ ءبارىن ەمەس, كەيبىرەۋىن عانا ەسكە الساق, ولاردىڭ ءوزى ءبىراز سويلەمگە جۇك بولارى انىق. دەسەك تە پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن كەيىپكەرىمىزدىڭ عالىم شوقان ءۋاليحانوۆ وقىعان ومبى كادەت كورپۋسى ىرگەسىندەگى ءبىر كوشەگە جەرلەسىمىزدىڭ ەسىمىن اپەرۋ جانە ەسكەرتكىشىن قويعىزۋعا كۇش سالۋ, كورشى ەلدىڭ وسى قالاسىنداعى اقىن ماعجان جۇماباەۆ ءبىلىم العان پەداگوگيكالىق ۋچيليششەگە مەموريالدى تاقتا ورناتۋدى جۇزەگە اسىرۋ سياقتى ىستەرگە ۇيىتقى بولعانىن ايتپاي كەتپەۋگە بولمايدى. بۇعان 2002-2004 جىلدارى قىزىلجاردىڭ بارلىق مەكەمەلەرىندە اپتا سايىن ءبىر كۇن – قازاق ءتىلى كۇنى بولىپ بەلگىلەنىپ, سول كۇنى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى باسشى, قوسشىنىڭ ءبارى مەملەكەتتىك تىلدە سويلەۋگە تىرىساتىن داستۇرگە باستاماشىلىق ەتۋىن قوسىڭىز. ولاردىڭ ءبارى وسى كۇنگە دەيىن ونداعى ەل-جۇرت ەسىندە. سول ءۇشىن دە قانداستارىمىز وعان راحمەتىن ايتادى.
كەيىپكەرىمىز 2006 جىلدان باستاپ استاناعا كەلىپ, «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسىنداعى بەلدى ءبىر اكتسيونەرلىك قوعامعا جەتەكشىلىك ەتتى. «تەمىر جول جىلۋ» دەپ اتالاتىن بۇل مەكەمەدەگى ونىڭ قىزمەتى سالالىق قۇرىلىمداردى وتىن ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتۋ سياقتى وندىرىستىك, شارۋاشىلىق جۇمىستار بولعانىمەن, بوس ۋاقىتىندا ول حالقىمىزدىڭ تاريحي ءتۇپتامىرى مەن رۋحاني ۇستىندارى دەپ ايتارلىق ادامگەرشىلىك-يماندىلىق شارالارىنا بەلسەنە ارالاستى. ەسكەرتىپ ايتارىمىز, ونىڭ بۇل ءىسى وسى كۇنى موداعا اينالىپ كەتكەن جاتتاندى, جالت-جۇلت ەتكەن جارنامالىق, اسىرەقىزىل ارەكەتتەردەن مۇلدە بولەك نارسە. ول «مادەني مۇرا», «رۋحاني جاڭعىرۋ» اياسىنداعى سالماقتى دا ساليقالى ىستەر. مۇنى وقىرماندارعا ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ وسىدان 15 جىل شاماسى بۇرىن باستاپ, سودان بەرى جۇيەلى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان كۇلتەگىننىڭ موڭعولياداعى سىنا جازۋ ەسكەرتكىشى كوشىرمەسىن ەلورداعا اكەلۋ, ءال-فارابي عۇلامانىڭ داماسكىدەگى زيراتى مەن سۇلتان بەيبارىستىڭ كايردەگى مەشىتىن قامقورلىققا الىپ, كۇتىم جاساۋ سياقتى شارالارىن ەسكە العان ءجون. قۋات ەسىمحان ۇلىنىڭ سوڭعى كەزدەرى قولعا العان ىزگى ءىسى مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى سونداي يماندىلىق كورىنىسىنىڭ كىشىرەيتىلگەن كورىنىسى. ياعني رەسپۋبليكامىزداعى اشارشىلىق, قۋعىن-سۇرگىن, سوعىس سەكىلدى زۇلماتتاردا اتاۋسىز كەتكەن ارداقتىلارىمىزدىڭ باسىنا بەلگى قويىپ, ۇرپاق جادىندا قالدىرۋ, كورنەكتى تۇلعالاردىڭ ءىزى قالعان ورىنداردى دا قاستەرلەپ, قۇرمەتتەۋ سەكىلدى جەكە ادامنىڭ ادامگەرشىل قارەكەتى. بۇلاردى ونىڭ بۇگىنگە دەيىن وسى باعىتتا قولعا الىپ, جۇزەگە اسىرعان ناقتى ىستەرىمەن بايانداساق, ماسەلە بىلاي.
بىردە ول ىسساپارمەن كوكشەتاۋعا ات باسىن تىرەيدى. جۇمىسىن بىتىرگەن سوڭ, سونداعى مۇسىلمان زيراتىنداعى ارۋاقتارعا قۇران وقۋعا بارادى. كىرەبەرىستەگى جول باستاۋشى قارت مۇندا وڭىردەگى كوپتەگەن اياۋلى جانداردىڭ ماڭگىلىككە دامىلداپ جاتقانىن حاباردار ەتە كەلىپ, ولاردىڭ اراسىندا ساكەن سەيفۋلليننىڭ ۇلى اياننىڭ دا بار ەكەنىن ايتادى. قۋات ەسىمحان ۇلى بۇل جايدى اقىننىڭ جارى گۇلباھرامنىڭ جازىپ قالدىرعان ەستەلىك حاتىنان بىلەتىن. وندا اپاي ساكەن ۇستالىپ, ەش حابار بولماعان سوڭ قىزىلجارداعى تۋىستارىنا بارىپ, ودان كوكشەتاۋعا كەلە جاتقانىن باياندايدى. قولىندا ءال ۇستىندەگى ۇلى ايان بار ەكەن. ءسابي جول ۇستىندە شەتىنەيدى. جولسەرىككە ايتسا, كەزەكتى ستانسادان ءتۇسىرىپ تاستاۋى مۇمكىن. سوندىقتان جانسىز بالاسىن ەمىزگەندەي بولىپ وتىرىپ, كوكشەتاۋعا جەتەدى. تانىس تاتار كەمپىردىڭ ءۇيىن تاۋىپ, سول ءاني ەكەۋى پەرزەنتىن زيراتقا تۇندەلەتىپ جەرلەيدى. حاتتا بار جاعداي وسىلاي دەپ ايتىلعان. سول ەسىنە تۇسكەن كەيىپكەرىمىز كوپ كەشىكپەي مۇندا قايتا ورالىپ, ءجون بىلەتىن ۇلكەندەردىڭ قاتىسۋىمەن اسىلدىڭ سىنىعى, قىراننىڭ قيىعى, عايىپ قۇسى ايانعا قۇران باعىشتايدى. اس بەرىپ, باسىنا بەلگىتاس قويادى. وعان اقىن نەسىپبەك ايت ۇلى شىعارعان: «ۇزىلگەن ءبىر قاۋىرسىن جاتىر مۇندا, ساكەندەي اقسۇڭقاردىڭ قاناتىنان», دەگەن سوزدەردى قاشاپ جازدىرتادى.
بۇل جاعداي وسىلاي بولسا, حالقىمىزدىڭ بۇلب ۇلى كۇلاش بايسەيىتوۆاعا قاتىستى مىنا ءبىر دەرەك ءتىپتى جان تەبىرەنتەرلىك. اتاقتى كومپوزيتور ەركەعالي راحماديەۆتىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا استانادا تۇرعانىن ەل جاقسى بىلەدى. شاعىن ءبىر باسقوسۋدا ول كىسى مىناداي ەستەلىك ايتادى. 80-جىلداردىڭ باسىندا تالدىقورعان جاقتاعى اۋىلىنا بارايىن دەپ جاتقان ەرەكەڭە حالىق ءارتىسى قانابەك بايسەيىتوۆ تەلەفون سوعادى. ايتقان شارۋاسى: «تۋعان جەرىمە مەنى دە الا كەتسەڭ», دەگەن ءوتىنىش ەكەن. «جارايدى», دەيدى بۇل كىسى. سويتەدى دە قاريانى كولىگىنە مىنگىزىپ الىپ, ارقارلى اسۋىنا تايانعاندا قانەكەڭ ماشينانى توقتاتتىرىپ, بيىك توبەگە كوتەرىلەدى. «30-جىلداردىڭ باسىندا, – دەپتى اقساقال, – كۇلاش ەكەۋمىز وتاۋ قۇرىپ, الماتىعا بەت العاندا اپالارىڭ وسى جەرگە داستارقان جايىپ ەدى. بۇل ونىڭ جەتىسۋعا كەلىن بولىپ تۇسكەندەگى جولىمنىڭ باسى دەگەن ىرىمى ما ەكەن دەپ ويلايمىن قازىر. وسى جەر ەسىڭدە بولسىن, قاراعىم». «و باستا بايقاماپپىن, – دەيدى ءسوزىنىڭ سوڭىندا كومپوزيتور ەركەعالي راحماديەۆ. – سوڭعى كەزدەرى ارقارلىداعى قانابەك اقساقالدىڭ كورسەتكەن توبەسى ويىما ءجيى ورالادى. شىركىن-اي, سول جەرگە ءبىر بەلگى قويىلسا عوي...».
مىنا ءسوزدى ەستىگەن قۋات ەسىمحان ۇلى كەيىن اڭگىمە يەسىمەن قايتادان كەزدەسىپ, ءمان-جايعا تولىق قانىعادى. كومپوزيتوردى ەرتىپ الىپ, قانابەك بايسەيىتوۆ اماناتتاپ كەتكەن توبەنى كورەدى. كوپ كەشىكپەي ول جەرگە ەتنوگراف عالىم اقسەلەۋ سەيدىمبەك اعامىزدىڭ تولعانىسىمەن قاعازعا تۇسكەن: «قازاقتىڭ ايگىلى ءانشىسى كۇلاشتىڭ جەتىسۋ ەلىنە كەلىن رەتىندە العاش كەلگەن ساپارىندا قانابەك بايسەيىت ۇلى ەكەۋىنىڭ ات شالدىرىپ, داستارقان جايعان جەرى», دەگەن ءسوز جازىلعان بەلگىتاستى ورناتادى.
ال قازاقتىڭ حاس سۇلۋى, اتى حالقىمىزدىڭ ماحاببات تاقىرىبىنداعى اندەرىنىڭ لەيتموتيۆىنە اينالعان قورلان شە؟ ەسكەرتە كەتەتىن نارسە, بۇل جەردە ءبىز وعان كوپ توقتالمايمىز. سەبەبى ونى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بىلتىرعى جىلعى 31 ناۋرىزدا جاريالانعان «قۇسني-قورلان» اتتى ماقالامىزدا ەگجەي-تەگجەيلى جازعانبىز. وقىرمانداردىڭ ەسىنە سالىپ, ايتايىق دەگەنىمىز, بۇل عازيز جاننىڭ بەيىتى بىزدە ەمەس, رەسەيدىڭ سلاۆگورود وڭىرىندەگى قاراناي اۋىلىنداعى قورىمدا. قازىر سول جەردە قۋات ەسىمحان ۇلى مەن ەرلان ارىننىڭ ەڭبەگىمەن ورناتىلعان 4,5 توننالىق قىزىل گرانيت – بەلگىتاس تۇر. وندا اقىن نەسىپبەك ايت ۇلىنىڭ ولەڭىنەن الىنعان: «داريعا ولمەيتۇعىن انگە اينالعان, دۇنيەگە قايتىپ كەلمەس قايران قورلان», دەگەن جولدار بار.
...ءسوز سوڭىندا بۇل ماقالانى نە ءۇشىن جازعانىمىزدى ايتايىق. ويتكەنى گازەتكە جەكە ادام تۋرالى وسىنداي دۇنيەلەر شىعا قالسا, كوپ جۇرت ونى مەرەيتوي, داتالىق شارالار قارساڭىنداعى ناسيحات دەپ تۇسىنەدى. ولاي ەمەس. مۇندا ەشقانداي دا استار جوق. ماقساتىمىز – ەلگە ءبىز دە از دا بولسا وسىنداي ادامداردىڭ بار ەكەنىن ايتۋ. جاقسى ىسكە جانىن سالاتىن ازاماتتى جۇرتقا تانىستىرۋ. كوپشىلىككە ۇلگى ەتىپ كورسەتۋ. وسى ارقىلى وقىرماندارعا وي سالۋ. باسقا ەشتەڭە دە ەمەس.
جانبولات اۋپباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
استانا
سۋرەتتەردە: ق.ەسىمحان ۇلى; جەتىسۋدىڭ ارقارلى اسۋىنداعى ءانشى كۇلاش پەن قانابەك بايسەيىتوۆ ات شالدىرعان توبە; كوكشەتاۋدىڭ كونە زيراتىنداعى س.سەيفۋلليننىڭ ۇلى ايانعا ارنالعان بەلگى; رەسەيدىڭ سلاۆگورود ماڭىنداعى قورلانعا قويىلعان قۇلپىتاس.
