جاقىندا الماتىدا «بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى» اق اشىق ەسىك كۇنىن وتكىزىپ, زەينەتاقى جارنالارىنىڭ جاي-كۇيىمەن تانىستىرعان ەدى. ال ءبىز وسى اقپاراتقا ءوز تاراپىمىزدان ەلىمىزدەگى زەينەتاقى تولەۋ جۇيەسىندەگى كەيبىر ەرەكشەلىكتەردى دە قوسا كەتكىمىز كەلەدى. جالپى, ەلىمىزدەگى جاڭا سيپاتتاعى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ دۇنيەگە كەلگەن كۇنى دەپ 1998 جىلدىڭ 1 قاڭتارىن اتاۋعا ابدەن بولادى ەكەن. ءدال وسى كۇنى زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى زاڭ كۇشىنە ەنگەن-تۇعىن. ەل ەكونوميكاسىنا تىكەلەي اسەرى بار زەينەتاقى سالاسىنىڭ 3 تارماعى قالىپتاستى: بازالىق جۇيە, جيناقتاۋشى جۇيە جانە ىنتىماقتى جۇيە. بۇل جەردەگى بازالىق زەينەتاقى جۇيەسى مەملەكەتتىك كەپىلدى قامسىزداندىرۋدىڭ نەگىزگى كوزى بولىپ تابىلادى. ءسال ايشىقتاي كەتسەك, زەينەتاقىنىڭ بۇل ءتۇرى 1998 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن زەينەتاقى الىپ كەلگەن بارلىق زەينەت جاسىنداعى ادامدارعا بىردەي مولشەردە تاعايىندالىپ, قايتا ەسەپتەۋ ارقىلى ەڭبەك ءوتىلى مەن الەۋمەتتىك جاردەماقىلاردىڭ قوسىلۋى نەگىزىندە ۇستەمەلەنىپ وتىرادى جانە «زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى» زاڭنىڭ توعىزىنشى بابىنا سايكەس زەينەت جاسىنا جەتكەن تۇلعالارعا, ەڭبەك سىڭىرگەن جىلدارى ءۇشىن زەينەتكە شىعارىلعان اسكەري قىزمەتشىلەر مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە دە تاعايىندالادى. بۇگىنگى بازالىق زەينەتاقى مولشەرى 14466 تەڭگە شاماسىندا. ال زەينەتاقى تولەۋدىڭ ىنتىماقتى جۇيەسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن تولەنەدى. بۇل ساناتقا 1998 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەسەپتەگەندە ەرلەر ءۇشىن 25 جىل, ايەلدەر ءۇشىن 20 جىل مىندەتتى جۇمىس ءوتىلى بار ادامدار كىرەدى. ايتپاقشى, 2017 – ايەل ادامداردىڭ 58 جاستا زەينەتكە شىعۋىنىڭ سوڭعى جىلى. 2014 جىلى زەينەتاقى جۇيەسىن ودان ءارى جاڭعىرتۋ جونىندە تۇجىرىمداما قابىلدانعان بولاتىن. ول بويىنشا 2018 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ زەينەتاقى جاسى كەزەڭ-كەزەڭمەن ارتادى. ياعني زەينەت جاسىن 63 جاسقا دەيىن جەتكىزۋ ساتىلاپ, ون جىل ىشىندە جۇرگىزىلەدى. مىسالى, ايەلدەردىڭ زەينەتكەرلىككە شىعۋى 2018 جىلدان 2028 جىلعا دەيىن جارتى جىلدان كوتەرىلىپ وتىرادى.
ال جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جەمىستى جىلدارىمەن بىرگە قادام باسىپ كەلەدى. بۇل جۇيەنىڭ دامۋىندا بىرنەشە سىندارلى كەزەڭدەر بولدى. باستاپقىدا جەكە جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارى قۇرىلىپ, ازاماتتاردىڭ ەڭبەك جارناسىن جيناقتاۋمەن اينالىسقانى بەلگىلى. سوڭعى 5 جىلدىڭ كولەمىندە قازاقستان جەكە جيناقتاۋدان باس تارتىپ, جاۋىننان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتاعان جەكەمەنشىك قورلارداعى قاراجاتتى ۇلتتىق بانكتىڭ باقىلاۋىنا بەرۋ تۋرالى شەشىمگە توقتادى. قازىر اتالعان قارجى قۇرىلىمىنىڭ قاناتىنىڭ استىندا جۇمىس ىستەپ جاتقان «بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى» اق ءبىزدىڭ باقىتتى قارتتىعىمىزدىڭ كەپىلى بولىپ سانالادى.
قازىر وسى قوردىڭ قورجىنىندا ءبىز بەن ءسىزدىڭ تابىسىمىزدان ۇستالاتىن مىندەتتى جارنا جيناقتالىپ, قوماقتى قاراجاتتى قۇراپ جاتىر. زەينەتاقى قورىنىڭ مالىمەتىنشە, بىلتىرعى 1 قاراشاداعى جاعداي بويىنشا زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ جالپى سوماسى 7,58 ترلن تەڭگەنى قۇراپ, 2017 جىلدىڭ باسىنان بەرى 897 ملرد تەڭگەگە ۇلعايعان. ياعني جىل باسىنان بەرگى ءوسىم 13,4 پايىزدى قۇرادى. ونىڭ ىشىندە سالىمشىلاردىڭ جەكە زەينەتاقى شوتتارىنىڭ سانى 10,1 ملن بىرلىككە جەتكەن. ال 2017 جىلدىڭ باسىنان بەرى جاڭا سالىمشىلار ءۇشىن 345,5 شوت اشىلىپ, ولارعا ون اي ىشىندە 54,8 ملن تەڭگە زەينەتاقى جارنالارى اۋدارىلعان ەكەن. دەمەك, وسىنشا ادام جاڭادان جۇمىسقا تۇرىپ, تۇراقتى تابىس تابۋعا قول جەتكىزدى دەگەن ءسوز.
سونىمەن قاتار ەسەپتى كەزەڭدە زەينەتاقى شارتتارىنىڭ بارلىق ءتۇرى بويىنشا جارنالاردىڭ جالپى سوماسى 616,5 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. ونىڭ ىشىندە مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى ەسەبىنەن 586,8 ملرد تەڭگە, مىندەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارى ەسەبىنەن 29,3 ملرد تەڭگە جانە ەرىكتى زەينەتاقى جارنالارى ەسەبىنەن 365 ملن تەڭگە جيناقتالعان. وقىرمانعا قىزىق بولۋى ءتيىس, ءبىز تولەيتىن زەينەتاقى جارنالارى تۇسىمدەرىنىڭ ورتاشا ايلىق كولەمى 61,65 ملرد تەڭگە ەكەن. ال جارنالاردىڭ ورتاشا ايلىق سانى 5,5 ملن جارنا تولەۋشىگە جەتكەن. بۇل زەينەتاقى شوتتارىنا كۇنىنە شامامەن 274 مىڭ ادامنىڭ اتىنان جارنا تۇسەدى دەگەن ءسوز.
ەندى وسى جارنالاردىڭ قالاي جۇمىس ىستەپ, قايدا جۇمسالىپ جاتقانى جايلى بىرەر ءسوز. 2017 جىلدىڭ باسىنان بەرى سالىمشىلاردىڭ جەكە زەينەتاقى شوتتارىنا ەسەپتەلگەن تازا ينۆەستيتسيالىق تابىس سوماسى 457,7 ملرد تەڭگەدەن اسىپتى. ءبىز سەنىم ارتقان وسى قورداعى زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ تابىس تابۋ مۇمكىندىگى 6,62 پايىز شاماسىندا بولىپ وتىر. بۇل وسى كەزەڭ ىشىندەگى ينفلياتسيانى قوسا العانداعى تابىس, ال ينفلياتسيا كولەمى 5,4 پايىزدى قۇراعان ەكەن. دەمەك قوردىڭ باعالى قاعازدار نارىعى مەن باسقا دا ساۋدا-ساتتىققا سالعان قاراجاتى تۋرالى كۇمان جوق. بۇل ۇلتتىق بانك تاراپىنان زەينەتاقى جۇيەسىنە باعىتتالعان رەفورمانىڭ جەمىسى ەكەنى داۋسىز. بولماسا, ازاماتتاردىڭ جارناسى ەسەبىنەن كۇماندى اكتيۆتەردى ساتىپ الۋ وقيعاسىن ۇمىتا قويعان جوقپىز. وسى «بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى» اق-تىڭ قارجىسىنا ازەربايجاننىڭ حالىقارالىق بانكىنىڭ 70 ملرد تەڭگەدەن استام سوماداعى وبليگاتسيالارىن نەگىزسىز ساتىپ الۋ فاكتىسى انىقتالعان ەدى...
ايتپاقشى, جيناقتاۋشى جۇيە بويىنشا جاپپاي زەينەتاقى تولەۋ ۇدەرىسى 2026 جىلى باستالاتىن بولادى. دەمەك سول كەزەڭنەن باستاپ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ دامۋىنا ەڭبەك ءسىڭىرىپ, ايلىق تابىسىنان مىندەتتى جارنا تولەپ وتىرعان قىزمەتكەرلەردىڭ العاشقى لەگى زەينەتكە شىعا باستاماق.
قالماحانبەت مۇقامەتقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
