وسىناۋ دانىشپان اقىنداردىڭ ىشىنەن شاكارىم ءحافيزدى جانىنا ەرەكشە جاقىن تۇتادى. ۇلى ابايدىڭ ءتالىمىن كورگەن شاكارىم ءومىرىنىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ەۋروپا ادەبيەتىنە, ونىڭ ىشىندە ورىس ادەبيەتىنە ايرىقشا دەن قويادى. ءسويتىپ الەمدىك اقىل-وي يەلەرىن جانىنا جاقىن تۇتقان شاكارىم ءوزىنىڭ بارلىق پاراسات-پايىمىن اللانى تانۋ جولىنا باعىشتادى. بۇل رەتتە جوعارىدا اتالعان اقىنداردىڭ شاكارىمگە اسەرى بولماي قويعان جوق. كوپتەگەن شىعىس ويشىلدارى سياقتى شاكارىم دە اللانى ماداقتادى, كۇللى جاراتىلىسقا تالانتىمەن تاڭداندى.
ءاسىلى ءحىح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا الەمدىك فيلوسوفيالىق-ەستەتيكالىق ويتانىمدا شاكارىم مەن تولستويدىڭ ەسىمدەرى قاتار اتالادى. قوعامدىق تانىمدا, تىرشىلىكتىڭ بارلىق سالاسىندا ورىس ءبىلىمپازدارىنىڭ جولىن ۇستانا وتىرىپ شاكارىم سول ورىس ءبىلىمپازدارىنىڭ ىشىندە لەۆ تولستويدى ەرەكشە قاسيەت تۇتقان. ماسەلەن, شاكارىمنىڭ «تانبايمىن, شاكىرتىمىن تولستويدىڭ» دەگەن ءسوزى تەك قانا ادەبيەتكە قاتىستى ەمەس دەپ تۇسىنەمىز. دۇنيەدەن وتەر شاعىندا بولسىن تولستوي يسلام ءدىنىن قابىلداپ, ءجۇزىن قۇبىلاعا بۇرعان. نيەت ەتىپ, اللانىڭ ماڭگىلىك ەكەنىنە جانە مۇحاممەد پايعامباردىڭ ونىڭ ەلشىسى ەكەندىگىنە سەنگەن. سولاي دانىشپان جازۋشى ءوزىن مۇسىلمانمىن دەپ ەسەپتەگەن. شاكارىمنىڭ تولستويمەن رۋحتاستىعى دا اللانى تانۋ جولىندا بولىپ وتىر. شايىردىڭ حاقتى تانۋداعى پىكىرى ولەڭدەرىندە دە كورىنىس بەرەدى. سول زامانداعى يسلامشىل دىندارلارعا عانا ەمەس, كەرتارتپا ءدىن اتاۋلىنىڭ وكىلدەرىنە شاكارىمنىڭ «اقيقات سىرىمدى ايتسام, تولستويدىڭ, مىڭ سوپىنى المايمىن تىرناعىنا» دەۋى جوعارىداعى ءسوزىمىزدى راستاسا كەرەك-ءتى. جانە شاكارىمنىڭ تولستويدىڭ ىزگىلىك پەن باۋىرمالدىقتى ۋاعىزداعان «اسسيريا پاتشاسى اسارحادون», ء«ۇش ساۋال», «كرەز پاتشا» اڭگىمەلەرىن ءوز تىلىمىزدە سويلەتۋى بوس حارەكەت ەمەس. دالا ويشىلى شاكارىمنىڭ تولستويدى وزىنە ۇلكەن ۇستاز ساناۋى دانالار ۇندەستىگى بولىپ تابىلادى. سەبەبى ول تولستويعا ۇستاز رەتىندە قاراعان جانە ءوزىنىڭ كوزقاراسى ۇستازىمەن ۇندەس كەلەتىندىگىن جاسىرماعان.
شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى 1912 جىلى «ايقاپ» جۋرنالىنا «اللانىڭ ادامدى جاراتقانداعى ماقسۇتى نە؟» دەپ باستالاتىن بەس ساۋال جولدادى. ءاربىر ادام اللانىڭ ادامدى جاراتقانداعى ماقسۇتىن ارقالاي تۇسىنەدى, وزدەرىنشە بايلام جاسايدى. بىراق شاكارىم ۇستاز رەتىندە تولستويدان جاۋاپ سۇرادى. ءبىرىنشى ساۋالىندا «ادامنىڭ ارىنا تيەتىن جاعىمسىز قىلىقتاردىڭ ءوزىم بىلەتىن ءبارىن ءتىزىپ جازدىم دا, وسىلاردىڭ ىشىندە جانە ءبىز بىلەتىن, ارعا ەڭ اۋىر تيەتىن نە؟ سونى سۇرايمىن» دەيدى. تولستوي ونىڭ بۇل سۇراعىنا «وسى جازعاندارىڭنىڭ ءبارى ادامشىلىق ارعا تيەتىن نارسەلەر. مەنىڭشە, ارعا ەڭ اۋىر تيەتىن ءىس بار. ول – ەگەر ادام كوپشىلىككە, نە جالپى قوعامعا زيان كەلەتىن حاقيقات ءىستى ءبىلىپ, سونى ءۇش نارسەدەن قورعانىپ, سول حاقيقاتتى ايتپاي قالسا, سول ارعا وتە اۋىر تيەدى. ءبىرىنشى, سەن وتە باي بولىپ سول حاقيقاتتى ايتساڭ, مالىڭا زيانى تيسە, ەكىنشى, سەن مانساپ يەسى بولىپ, سول حاقيقاتتى ايتساڭ, مانسابىڭنان ايىرىلاتىن بولساڭ, ءۇشىنشى, سول حاقيقاتتى ايتساڭ, باسىڭ جازالاناتىن بولسا. مىنە, وسى ءۇش ءتۇرلى زارداپتاردان قورعانىپ, كوپكە زيان كەلەتىن حاقيقاتتى بىلە تۇرا ايتپاي قالساڭ, ارعا ەڭ اۋىر تيەتىن وسى», دەپ جاۋاپ بەرەدى. ەكىنشى سۇراعىندا شاكارىم تولستويدان ء«ىرى شىعارمالار جازۋعا بەت الدىم. بۇعان قانداي كەڭەس بەرەسىز؟» دەپ سۇراعاندا, دانىشپان جازۋشى «كوپ ادامدار قاتىسقان كولەمدى شىعارما بولسىن, نە ۇساق اڭگىمە بولسىن, الدىمەن سول اڭگىمەنىڭ ۋاقيعاسىنا, سول ۋاقيعانىڭ ءىزى, سىرى, قوعامعا بايلانىستى ارەكەتىنە جازۋشى ءوزى ارالاسقانداي جەتىك بولۋعا كەرەك. ولاي بولماعان كۇندە اڭگىمە ءدال, قىزىقتى بولىپ شىقپايدى», دەپ جاۋاپ بەرەدى. ال شاكارىمنىڭ «جازۋشى, ونىڭ ىشىندە مەن ءوز جازعانىمنىڭ دۇرىس, تەرىسىن سىناي المايمىن. ءوز شىعارماسىنىڭ قاتەسىن قانداي ادىسپەن كورىپ, سىناپ-تۇزەۋگە بولادى؟» دەگەن ءۇشىنشى ساۋالىنا تولستوي «جازۋشىنىڭ ارتىق قاسيەتى – ءوز قاتەسىن كورىپ, سونى تۇزەي الۋى. بۇل اركىمنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. «بىرەۋدىڭ قاتەسىن بىرەۋ كورەدى» دەگەن دە بار. بارىنەن, ادام ءوز قاتەسىن ءوزى كورىپ, ءوزى تۇزەگەنى ارتىق. ءوز قاتەسىن ءوزى تۇزەي الاتىن قاسيەت ادامنىڭ ءوز بويىندا بار. ول ادامعا بىتكەن اق جۇرەك. ەگەر ادام ىستەگەن ءىسىن, جازعان ءسوزىن اق جۇرەگىنە سىناتا بىلسە, اق جۇرەكتىڭ نازىك سەزىمىن اشىپ بەرە الادى. اقىل تولعاۋىنان وتكەن قورىتىندىنى جۇرەك ەلەگىنەن وتكىزۋ كەرەك. جۇرەك ىمبالىنا بەرىلىپ داعدىلانعان ادام ءوز ءمىنىن دە, باسقانىڭ ءمىنىن دە كورە الادى. سوندىقتان ءادىل سىنشىڭ – اق جۇرەگىڭ», دەپ جاۋاپ قايىرادى. قوس حاكىم جونىندە مۇنداي مىسالدار جەتەرلىك.
تولستوي گراف, جوعارى سوسلاۆيە وكىلى بولسا, شاكارىم ۇلى دالا ومىرىندەگى اسا ىقپالدى تۇلعالار بولعان كەڭگىرباي بي مەن قۇنانبايدىڭ ۇرپاعى جانە ۇلى ابايدىڭ نەمەرە ءىنىسى ەدى. شاكارىم مەن تولستويدىڭ ءوزارا رۋحاني ۇندەستىگىمەن قاتار, ەكەۋىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىندا دا ۇندەستىك بار دەۋگە بولادى.
ەكى ويشىل ءوزارا رۋحاني جاقىندىقتارىنا قاراماستان, ەستەتيكالىق قۇندىلىقتاردى تانۋدا ەكەۋىنىڭ دە تانىم ەرەكشەلىكتەرى وزگەشە. ماسەلەن, ادەمىلىك, مەيىرىمدىلىك جانە اقيقات ۇعىمدارىنىڭ ىشىندە شاكارىم اقيقاتتى بيىك قويادى. سودان كەيىن شاكارىم جاقسىلىق پەن ادەمىلىك اتاۋلىدان تۇراتىن وجداندى ءۇش انىقتىڭ سوڭعىسىنا جاتقىزا وتىرىپ, وعان ء«ۇش انىق» اتتى پالساپالىق تراكتاتىندا ەرەكشە توقتالادى. تولستويدان شاكارىمنىڭ ەرەكشەلىگى وسى بولسا, شاكارىمنەن تولستويدىڭ ەرەكشەلىگى ول مەيىرىمدىلىكتى ءبىرىنشى ورىنعا شىعارادى. جانە تولستوي ءوزىنىڭ «ونەر دەگەنىمىز نە؟» دەگەن ەڭبەگىنىڭ سۇبەلى بولىگىن ەستەتيكانىڭ اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرىنە ارناعان.
جارتى عاسىردان استام ۋاقىتتان ەرىكسىز ۇزىلىستەن سوڭ حالىق ساناسىندا قايتا جاڭعىرعان شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ حالقىمىزدىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىندە, جالپى وي دۇنيەسىندە الاتىن ورنى ەرەكشە. ۇلى دالا توسىندەگى دانىشپانداردىڭ شىعارماشىلىقتاعى باستى ميسسياسى ۇلى اللانى تانۋ, ونىڭ قۇدىرەتىنە تامسانۋ بولدى. بۇل رۋحاني ساباقتاستىق عاسىرلار بويى ۇلى دالا كەلبەتىندە كوركەم بيىك بولىپ قالا بەرەتىنى ءسوزسىز.
حاميت ەسامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى
