فوتو: قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»
مۇستافا ىسماعۇلوۆتان قالعان قۇندى مۇرا ىشىندە اراب الىپبيىندەگى كونە جازبالار دا كوپ. سولاردىڭ بىرىندە ءتورت بەتتەن تۇراتىن شاعىن جازباعا ء«ۇش ءجۇزدىڭ قازاقتارىنىڭ ء«ۇش جول» جوباسى» دەگەن تاقىرىپ قويىلىپتى. ونى 1959 جىلى 7 ساۋىردە سول كەزدەگى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى مۇستافا ىسماعۇلوۆ الماتى وبلىسى, قاسكەلەڭ اۋدانى «وكتيابر» كولحوزىنىڭ مۇشەسى ءاشىم نۇرلىباي ۇلىنان جازىپ العان ەكەن. قۇجاتتىڭ كىرىسپەسىندە بۇل جوبانى ءۇيسىن تولە بي, ارعىن قازىبەك بي جانە مۇرسەيىت بي قارابالا ۇلى ارنايى باس قوسىپ, بەكىتكەندىگى ايتىلعان.
ءۇش ءجۇزدىڭ قازاقتارىنىڭ ء«ۇش جول» جوباسى ءۇش تاراۋدان: «التى ەرەجە», «ۇلتتىق ادەپ» جانە «ۇلتتىڭ قوعامدىق ءتارتىبى» بولىمدەرىنەن تۇرعان ەكەن.
ءى
التى ەرەجە:
1. حالىقتىڭ قوناعاسى, تۇستىگى مەن سالەمى ساتۋسىز بولسىن. ودان باس تارتۋشىلار ۇلتتىق تارتىپپەن جازالى بولسىن.
2. حالىق ورتاسىنا بالەسى تيگەن قاسا دۇشپان بولسا دا قورعانى بولسىن.
3. ەردىڭ قۇنى ەكى ءجۇز جىلقى بولسىن, مۇنىڭ دا مولشەرى بولىنبەيتىن بولسىن. قارانىڭ, حاننىڭ, قۇلدىڭ دا قۇنى وسى بولسىن. قارانىڭ دا, قارا كۇڭنىڭ دە قۇنى وسى بولسىن. ايەلدىڭ قۇنى ءجۇز جىلقى بولسىن. حانشانىڭ دا, قارانىڭ دا, قارا كۇڭنىڭ دە قۇنى وسى بولسىن.
4. قىزدىڭ قالىڭ مالى – سەگىز ق ۇلىندى بيە, ون ءۇش بويداق بولسىن. حانشا مەن قارا, حانى مەنەن قارا مۇنان ارتىق المايتىن بولسىن. ءبىرىن ءبىرى ءسۇيىپ قىز الىسقاندا قۇداسى دەپ قوي سىيلايتىن بولسىن. ول قىز بەرۋشى قىز الۋشى مەن ەكەۋىنە سويىلعان قويدىڭ اتى قوسىلسىن. سويىلعان قويدىڭ قانى كەپىل بولسىن. بۇلارعا «قۇدا» دەپ قويىلعان اتتىڭ سوزىمى مىڭ جىل بولسىن. بۇل قوعامدىق ءتارتىپتىڭ سۇيەنەتىن تياناعىنىڭ ءبىرى بولسىن.
5. ۇرلىق پەنەن بارىمتانىڭ اراسىندا شەگى بولسىن. ۇرلىقتىڭ ايىبى – موينىنا قوساق, ارتىنا تىركەۋ بولسىن. ۇلتتىڭ ادەبىن بۇزعان ءۇشىن ات پەن شاپان ايىپ سالىنسىن, بەتىنە شىركەۋ ءىلسىن. بارىمتا مەن ۇرلىقتىڭ اراسىندا شەگى مىناداي بولسىن: بارىمتا مالى ايىپسىز قايتاتىن بولسىن, سەبەبى بارىمتادا مالدى جاسىرىپ المايدى, سول بويىندا سىڭىرەمىز دەپ المايدى. نە نامىسى ءۇشىن, نە كەگى ءۇشىن, نە مالى ءۇشىن تەڭدىك الۋ باعىتىندا عانا الا الادى (نامىس, مال, تەڭدىك, جان كۇيىگى دەگەندەر وسىلار).
6. جەر-قونىس – قۇدايدىكى. كىم بۇرىن قونىستانسا, سونىكى بولسىن. ونىڭ بۇرىنعى اتاقونىسىن تارتىپ الامىن دەۋشىلەردى قوعامدىق تارتىپكە قارسى شاپتى دەپ ەسەپتەلسىن.
ءىى
ۇلتتىق ادەپ: حالىقتىڭ بەدەلىن ساقتاۋ. ايەل مەن ەردىڭ ابىرويىن ساقتاۋ.
ءىىى
ۇلتتىق قوعامدىق ءتارتىپ:
1. قوعامدىق جوباعا مويىن-سۇنۋ;
2. ادامدى قۇلدانۋ, ادامدى ادام ساتۋ, ات بايگەسىنە جەتىمدى تىگۋ – دىننەن شىعۋ, ولار قوعامدىق تارتىپكە جاتپاسىن, اياۋسىز, مولشەرسىز جازا قولدانىلادى.
مۋزەي قورىنداعى ەرەكشە قۇجات ء«ۇش ءجۇزدىڭ وسى جوباسىن مەن دە ساقتايمىن دەگەن باسقا ۇلتتار بولسا, قارسىلىق ەتىلمەسىن. بۇل جوبالارعا باعىنباۋشىلارعا جول جوق» دەگەن سوزدەرمەن اياقتالىپتى.
ارينە قازاق تاريحىندا ءدال وسىنداي قۇجات بولدى ما, بولمادى ما, انىعىن اللا بىلەدى. تاريحشىلار تولە ءبيدىڭ 1663-1756, قازىبەك ءبيدىڭ 1665-1765 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەنىن انىقتاعان, ەندەشە بۇل قۇجات XVIII عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىنا تيەسىلى بولسا كەرەك. دەموكراتيالىق, تەڭ قۇقىقتىق پرينتسيپتەرى قازىردىڭ وزىندە تاڭعالدىرارلىق كونە جازبانى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» وقىرماندارىنا ۇسىنا وتىرىپ, تاريح ءۇشىن باعاسى ولشەۋسىز قازىنانى مۇقيات ساقتاپ وتىرعان مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنە العىس ايتامىز.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ورال
